۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی15

15

فصل ۱۵: رزین اپوکسی عایق برد الکترونیکی PCB؛ ویژگی‌ها، کاربردها و نکات فنی

مقدمه

بردهای الکترونیکی یا PCB از حساس‌ترین اجزای تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی هستند. این بردها ممکن است در معرض رطوبت، گردوغبار، مواد شیمیایی، لرزش، تغییرات دمایی و آلودگی‌های سطحی قرار بگیرند.

یکی از روش‌های حفاظت از PCB استفاده از مواد پلیمری و رزینی است. رزین اپوکسی می‌تواند در برخی کاربردها برای پوشش‌دهی، تثبیت، محصورسازی و حفاظت الکتریکی برد مورد استفاده قرار گیرد.

با این حال، نکته مهم این است که هر رزین اپوکسی مناسب PCB نیست.

انتخاب رزین باید بر اساس نوع برد، حساسیت قطعات، دمای کار، روش تعمیر، ضخامت پوشش، امکان تعمیرات بعدی و خواص الکتریکی انجام شود.

—

۱. رزین اپوکسی عایق PCB چیست؟

رزین اپوکسی عایق PCB ماده‌ای پلیمری است که می‌تواند برای ایجاد یک لایه محافظ یا محصورکننده روی برد الکترونیکی مورد استفاده قرار گیرد.

اهداف احتمالی عبارت‌اند از:

– جلوگیری از تماس مستقیم رطوبت با برد،
– کاهش آلودگی سطحی،
– افزایش حفاظت مکانیکی،
– تثبیت برخی قطعات،
– ایجاد عایق الکتریکی،
– افزایش مقاومت محیطی.

اما روش استفاده به هدف پروژه بستگی دارد.

—

۲. آیا هر اپوکسی برای برد الکترونیکی مناسب است؟

خیر.

اپوکسی‌های عمومی ممکن است از نظر مکانیکی بسیار مناسب باشند، ولی برای PCB طراحی نشده باشند.

مواردی مانند:

– انقباض هنگام پخت،
– گرمای واکنش،
– ضریب انبساط حرارتی،
– چسبندگی،
– ویسکوزیته،
– سختی،
– رطوبت‌پذیری

می‌توانند روی عملکرد برد تأثیر بگذارند.

—

۳. تفاوت پوشش PCB با Potting

دو کاربرد مهم وجود دارد:

پوشش‌دهی

در این روش لایه‌ای نسبتاً نازک روی سطح برد ایجاد می‌شود.

Potting

در این روش بخش زیادی از برد یا قطعه در ماده رزینی محصور می‌شود.

Potting معمولاً حفاظت مکانیکی و محیطی بیشتری ایجاد می‌کند، اما تعمیر یا تعویض قطعات را دشوارتر می‌سازد.

—

۴. Conformal Coating چیست؟

Conformal Coating به پوششی گفته می‌شود که روی سطح برد قرار می‌گیرد و تا حد زیادی شکل قطعات و سطح PCB را دنبال می‌کند.

این پوشش‌ها می‌توانند از مواد مختلفی ساخته شوند، از جمله:

– اکریلیک،
– سیلیکون،
– پلی‌یورتان،
– اپوکسی.

بنابراین Conformal Coating الزاماً اپوکسی نیست.

—

۵. تفاوت اپوکسی و Conformal Coating

اپوکسی در بسیاری از فرمولاسیون‌ها می‌تواند سخت‌تر و ضخیم‌تر باشد.

در مقابل، بسیاری از پوشش‌های Conformal Coating برای ایجاد یک لایه نازک محافظ طراحی می‌شوند.

بنابراین اگر هدف فقط محافظت سطحی PCB باشد، نباید بدون بررسی فنی یک رزین اپوکسی ضخیم روی کل برد اعمال کرد.

—

۶. محصول مرجع؛ رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119

محصول مرجع این دانشنامه:

رزین اپوکسی عایق برق پادنار – کد 8119

است.

طبق اطلاعات ارائه‌شده:

– گواهی: وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور
– شماره تأییدیه: 84-4-11
– روش اعمال مورد اشاره: یک لایه یک میلی‌متری روی سطح مقره چرخی.

نتایج آزمون اعلام‌شده:

آزمون| مقدار اعلام‌شده
ولتاژ شکست خشک| ۲۱,۰۰۰ ولت
ولتاژ شکست مرطوب| ۱۴,۰۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای خشک| ۳,۵۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای مرطوب| ۲,۵۰۰ ولت

این مشخصات به شرایط آزمون اعلام‌شده مربوط است و نباید مستقیماً به عنوان مشخصات هر کاربرد PCB یا ولتاژ نامی برد تلقی شود.

برای بررسی کاربرد محصول در بردهای الکترونیکی، 09221696509.

—

۷. آیا رزین عایق برق برای PCB مناسب است؟

پاسخ به نوع کاربرد بستگی دارد.

ممکن است یک رزین برای:

– مقره،
– موتور،
– کوره القایی

مناسب باشد ولی برای پوشش ظریف PCB انتخاب ایده‌آلی نباشد.

زیرا PCB قطعات حساسی مانند:

– IC،
– خازن،
– مقاومت،
– رله،
– کانکتور

دارد که ممکن است به فرآیند پوشش یا گرمای پخت حساس باشند.

—

۸. رزین اپوکسی و رطوبت PCB

یکی از دلایل استفاده از پوشش‌های محافظ روی PCB، کاهش اثرات محیطی است.

رطوبت می‌تواند باعث:

– کاهش مقاومت سطحی،
– ایجاد مسیرهای نشتی،
– خوردگی،
– خرابی اتصالات

شود.

پوشش مناسب می‌تواند تماس مستقیم سطح برد با رطوبت را کاهش دهد.

اما هیچ پوششی نباید بدون بررسی مشخصات، «ضدآب مطلق» تلقی شود.

—

۹. آلودگی سطحی و جریان نشتی

گردوغبار و آلودگی‌های سطحی می‌توانند در شرایط مرطوب باعث ایجاد مسیرهای رسانا روی سطح برد شوند.

این مسئله به‌خصوص در بردهای دارای ولتاژ بالاتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بنابراین قبل از پوشش‌دهی باید سطح PCB به‌درستی تمیز شود.

—

۱۰. آماده‌سازی PCB

پیش از اعمال رزین باید موارد زیر بررسی شود:

1. خاموش بودن کامل تجهیز.
2. تخلیه انرژی ذخیره‌شده.
3. تمیز بودن سطح.
4. نبود چربی.
5. نبود رطوبت.
6. سالم بودن قطعات.
7. مشخص بودن قسمت‌هایی که نباید پوشانده شوند.

—

۱۱. قسمت‌هایی که نباید با رزین پوشانده شوند

در بسیاری از بردها برخی قسمت‌ها باید بدون پوشش باقی بمانند.

برای مثال:

– کانکتورها،
– کلیدها،
– قسمت‌های متحرک،
– نقاط تست،
– محل اتصال بعضی سوکت‌ها،
– قطعاتی که نیاز به دفع حرارت دارند.

پوشاندن همه قسمت‌های برد بدون بررسی می‌تواند مشکل‌ساز شود.

—

۱۲. اثر رزین بر دفع حرارت

یکی از نکات مهم در PCB، انتقال حرارت است.

رزین ضخیم ممکن است رفتار حرارتی قطعه را تغییر دهد.

در قطعاتی که گرمای قابل توجهی تولید می‌کنند باید بررسی شود که پوشش باعث:

– افزایش دمای قطعه،
– کاهش دفع حرارت،
– تغییر شرایط کاری

نشود.

—

۱۳. گرمای واکنش پخت

بعضی رزین‌های دوجزئی هنگام پخت گرما تولید می‌کنند.

این گرما به عوامل مختلفی مانند:

– حجم رزین،
– ضخامت،
– سرعت واکنش،
– دمای محیط

وابسته است.

در Potting حجیم، این مسئله اهمیت بیشتری دارد.

—

۱۴. حباب در پوشش PCB

حباب ممکن است:

– ظاهر نامناسب،
– کاهش چسبندگی،
– ایجاد نقاط ضعف،
– یا مشکلات حرارتی

ایجاد کند.

در کاربردهای الکتریکی، کنترل حباب اهمیت بیشتری دارد.

—

۱۵. اپوکسی شفاف برای PCB

رزین شفاف می‌تواند امکان مشاهده برد را پس از پوشش یا محصورسازی حفظ کند.

این موضوع برای:

– تشخیص قطعه،
– بررسی اتصال،
– مشاهده وضعیت ظاهری

مفید است.

اما شفافیت نباید جایگزین خواص فنی شود.

—

۱۶. اپوکسی مشکی برای PCB

اپوکسی مشکی نیز ممکن است در برخی تجهیزات استفاده شود.

مزایای احتمالی آن:

– پوشاندن ظاهر قطعات،
– محافظت در برابر نور،
– ظاهر صنعتی.

اما پس از پوشش مشکی، مشاهده و تعمیر قطعات دشوارتر می‌شود.

بنابراین انتخاب رنگ باید با نیاز تعمیراتی پروژه هماهنگ باشد.

—

۱۷. PCB و ولتاژ بالا

در PCBهای ولتاژ بالا، موضوع عایق‌کاری حساس‌تر است.

مواردی مانند:

– فاصله هوایی،
– فاصله خزشی،
– شکل مسیرهای مسی،
– آلودگی،
– رطوبت،
– ضخامت پوشش

باید همزمان بررسی شوند.

افزودن رزین به تنهایی جایگزین طراحی صحیح PCB نیست.

—

۱۸. فاصله خزشی و پوشش رزینی

فاصله خزشی مسیر سطحی بین دو نقطه با پتانسیل متفاوت است.

در طراحی PCB، پوشش می‌تواند رفتار سطح را تغییر دهد، اما نباید تصور کرد که هر نوع پوشش به صورت خودکار اجازه کاهش فاصله‌های طراحی را می‌دهد.

این موضوع باید بر اساس استاندارد و طراحی واقعی بررسی شود.

—

۱۹. اپوکسی برای تعمیر برد

در تعمیر PCB ممکن است از رزین برای:

– تثبیت قطعات،
– پر کردن فضای مشخص،
– محافظت مکانیکی،
– عایق‌کاری موضعی

استفاده شود.

اما اگر احتمال تعمیر مجدد وجود دارد، استفاده از Potting سخت ممکن است دسترسی به قطعات را دشوار کند.

—

۲۰. اپوکسی و تعمیرپذیری

یکی از تفاوت‌های مهم میان پوشش نازک و Potting، امکان تعمیر است.

پوشش نازک معمولاً دسترسی بیشتری باقی می‌گذارد.

Potting سخت ممکن است:

– برد را کاملاً محصور کند،
– جداسازی قطعات را دشوار کند،
– زمان تعمیر را افزایش دهد.

بنابراین باید پیش از اجرا درباره آینده تعمیرات تصمیم گرفت.

—

۲۱. اپوکسی عایق PCB و ارتعاش

رزین می‌تواند در بعضی شرایط باعث تثبیت قطعات شود.

اما اگر ماده بسیار سخت باشد، تغییر شکل متفاوت قطعات و برد در اثر حرارت می‌تواند تنش ایجاد کند.

در تجهیزات دارای ارتعاش یا تغییرات دمایی، خواص مکانیکی رزین اهمیت زیادی دارد.

—

۲۲. اپوکسی و چرخه حرارتی

PCB ممکن است بارها از دمای پایین به دمای بالا برسد.

اگر ضریب انبساط رزین با قطعات و PCB متفاوت باشد، تنش‌های حرارتی ایجاد می‌شود.

در طول زمان این تنش‌ها می‌توانند به:

– ترک،
– جداشدگی،
– آسیب اتصال

منجر شوند.

—

۲۳. مقاومت شیمیایی

در محیط‌های صنعتی، برد ممکن است در معرض:

– روغن،
– مواد شوینده،
– بخارات شیمیایی،
– حلال‌ها

قرار گیرد.

رزین انتخاب‌شده باید در برابر مواد واقعی محیط کار بررسی شود.

مقاومت شیمیایی یک ویژگی مستقل از شفاف یا مشکی بودن رزین است.

—

۲۴. اپوکسی برای سنسورها

در برخی سنسورها رزین می‌تواند نقش:

– حفاظت،
– تثبیت،
– عایق‌کاری،
– محصورسازی

داشته باشد.

اما باید مطمئن شد که رزین عملکرد سنسور را مختل نمی‌کند.

برای مثال در سنسورهای حرارتی، انتقال حرارت اهمیت زیادی دارد.

—

۲۵. اپوکسی برای کانکتورها

در کانکتورها باید دقت بیشتری به محل تماس الکتریکی داشت.

رزین نباید روی محل اتصال فلزی که باید رسانا باشد قرار گیرد، مگر اینکه طراحی اتصال برای آن در نظر گرفته شده باشد.

همچنین امکان باز کردن کانکتور در تعمیرات آینده باید بررسی شود.

—

۲۶. تفاوت رزین PCB با رزین کوره القایی

این دو کاربرد را نباید یکی دانست.

رزین مورد استفاده در PCB ممکن است نیازمند:

– ویسکوزیته خاص،
– ضخامت کم،
– گرمای پخت پایین،
– پایداری مناسب قطعات

باشد.

در مقابل، در کوره القایی ممکن است:

– مقاومت حرارتی،
– شوک حرارتی،
– استقامت الکتریکی،
– چسبندگی به زیرلایه

اهمیت بیشتری داشته باشد.

—

۲۷. تفاوت رزین PCB با رزین ترمیم مقره

مقره معمولاً سطح و ساختاری متفاوت با PCB دارد.

در ترمیم مقره، چسبندگی به:

– چینی،
– سرامیک،
– شیشه،
– یا کامپوزیت

ممکن است اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.

در PCB، سازگاری با:

– FR-4،
– مس،
– لحیم،
– پلاستیک قطعات

اهمیت پیدا می‌کند.

—

۲۸. اپوکسی سخت یا نرم برای PCB؟

پاسخ مطلق وجود ندارد.

اپوکسی سخت می‌تواند حفاظت مکانیکی بیشتری ایجاد کند.

سیستم انعطاف‌پذیر ممکن است در برابر چرخه حرارتی و اختلاف انبساط برخی قطعات رفتار متفاوتی داشته باشد.

انتخاب باید براساس نوع برد و شرایط کار انجام شود.

—

۲۹. هواخشک یا پخت حرارتی؟

برای PCB معمولاً دمای پخت بسیار مهم است.

اگر قطعات حساس باشند، حرارت زیاد می‌تواند آسیب ایجاد کند.

بنابراین سیستم‌هایی که در دمای محیط یا دمای پایین‌تر پخت می‌شوند، در برخی پروژه‌ها از نظر اجرایی مناسب‌تر هستند.

اما سرعت پخت و خواص نهایی نیز باید بررسی شوند.

—

۳۰. آزمون‌های مهم برای رزین PCB

بسته به کاربرد می‌توان موارد زیر را بررسی کرد:

– مقاومت عایقی،
– ولتاژ شکست،
– مقاومت سطحی،
– جذب آب،
– چسبندگی،
– پایداری حرارتی،
– مقاومت شیمیایی،
– چرخه حرارتی.

برای پروژه‌های حساس، نتایج آزمون باید مربوط به همان فرمولاسیون باشد.

—

۳۱. نکته مهم درباره ولتاژ شکست

اگر یک رزین در یک آزمایش مشخص ولتاژ شکست معینی داشته باشد، این مقدار به تنهایی تعیین نمی‌کند PCB پوشش‌داده‌شده برای همان ولتاژ قابل استفاده است.

طراحی PCB و سیستم عایقی شامل مجموعه‌ای از عوامل است.

بنابراین نتیجه آزمون رزین باید در کنار طراحی واقعی برد تفسیر شود.

—

۳۲. اشتباهات رایج

اشتباه اول: پوشاندن کل برد

همه قسمت‌ها الزاماً نباید رزین‌کاری شوند.

اشتباه دوم: استفاده از رزین عمومی

هر اپوکسی برای PCB مناسب نیست.

اشتباه سوم: نادیده گرفتن گرمای پخت

ممکن است به قطعات حساس آسیب برسد.

اشتباه چهارم: ضخامت بیش از حد

ممکن است دفع حرارت و تعمیرپذیری را تحت تأثیر قرار دهد.

اشتباه پنجم: نادیده گرفتن رطوبت

رطوبت یکی از عوامل مهم خرابی PCB است.

—

۳۳. چک‌لیست انتخاب رزین PCB

پیش از استفاده بررسی کنید:

□ هدف پوشش

□ ضخامت

□ شفاف یا مشکی بودن

□ دمای پخت

□ زمان پخت

□ ویسکوزیته

□ استقامت الکتریکی

□ مقاومت رطوبتی

□ مقاومت شیمیایی

□ مقاومت حرارتی

□ ضریب انبساط حرارتی

□ چسبندگی

□ امکان تعمیر

□ سازگاری با قطعات

□ روش اجرا

برای بررسی فنی کاربرد رزین در برد الکترونیکی، 09221696509.

—

۳۴. پرسش‌های متداول

آیا رزین اپوکسی برای عایق کردن PCB مناسب است؟

بعضی رزین‌های اپوکسی بله، اما هر اپوکسی برای PCB مناسب نیست.

آیا اپوکسی شفاف برای PCB بهتر است؟

شفافیت می‌تواند مزیت تعمیراتی داشته باشد، اما معیار اصلی باید مشخصات فنی باشد.

آیا اپوکسی مشکی برای PCB قابل استفاده است؟

بله، در کاربردهای مناسب ممکن است استفاده شود؛ اما دسترسی و مشاهده قطعات محدودتر می‌شود.

آیا می‌توان کل برد را در اپوکسی غوطه‌ور کرد؟

این کار فقط در صورت طراحی و تأیید برای Potting یا Encapsulation مناسب است.

آیا رزین عایق برق پادنار 8119 برای هر PCB مناسب است؟

نباید چنین تعمیمی داد. مشخصات اعلام‌شده محصول مربوط به کاربرد و شرایط آزمون مشخص است و مناسب بودن برای PCB باید جداگانه بررسی شود.

آیا می‌توان از رزین PCB در کوره القایی استفاده کرد؟

نه بدون بررسی مشخصات دمایی، مکانیکی و الکتریکی محصول.

—

جمع‌بندی

رزین اپوکسی می‌تواند در حفاظت و عایق‌کاری برخی بردهای الکترونیکی نقش داشته باشد، اما رزین PCB با اپوکسی عمومی یکسان نیست.

پیش از استفاده باید مشخص شود که هدف پروژه:

– پوشش نازک،
– Conformal Coating،
– Potting،
– Encapsulation،
– تثبیت قطعه،
– یا عایق‌کاری موضعی

است.

همچنین باید عوامل حرارتی، رطوبتی، مکانیکی و الکتریکی همزمان بررسی شوند.

در محصول مرجع این دانشنامه، رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119 طبق اطلاعات ارائه‌شده دارای تأییدیه وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور به شماره 84-4-11 است و نتایج اعلام‌شده برای آزمون شامل ۲۱,۰۰۰ ولت ولتاژ شکست خشک، ۱۴,۰۰۰ ولت ولتاژ شکست مرطوب، ۳,۵۰۰ ولت استقامت یک دقیقه‌ای خشک و ۲,۵۰۰ ولت استقامت یک دقیقه‌ای مرطوب است.

این اعداد مربوط به شرایط آزمون اعلام‌شده هستند و نباید مستقیماً به عنوان ولتاژ نامی یک برد الکترونیکی یا هر تجهیز دیگری تفسیر شوند.

برای انتخاب روش مناسب پوشش، عایق‌کاری یا محصورسازی برد و همچنین بررسی کاربردهای صنعتی رزین، 09221696509.