۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی47

47

 

فصل ۴۷/ عایق‌کاری الکتریکی در فضای باز؛ اثر رطوبت، آلودگی، تابش خورشید و آب‌وهوای محیط

وقتی یک رزین اپوکسی عایق برق در فضای بسته و کنترل‌شده استفاده می‌شود، بسیاری از عوامل محیطی تقریباً ثابت هستند. دما تغییرات محدودی دارد، بارندگی وجود ندارد و آلودگی سطح نیز قابل کنترل است.

اما همین رزین وقتی روی یک تجهیز الکتریکی در فضای باز اجرا می‌شود، با شرایط کاملاً متفاوتی روبه‌رو خواهد شد.

باران، شبنم، رطوبت، تابش خورشید، گردوغبار، نمک‌های موجود در هوا، تغییرات دما و چرخه‌های مکرر خیس و خشک شدن می‌توانند به مرور زمان رفتار یک سیستم عایق را تغییر دهند.

به همین دلیل، رزین اپوکسی عایق برق برای کاربرد فضای باز باید به عنوان بخشی از یک سیستم عایقی کامل بررسی شود، نه صرفاً یک لایه رنگ یا پوشش.

—

چرا محیط باز برای عایق الکتریکی دشوارتر است؟

در فضای باز، سطح عایق مرتباً در معرض عوامل مختلف قرار می‌گیرد.

یک روز ممکن است سطح کاملاً خشک باشد و روز بعد باران یا شبنم روی همان سطح بنشیند.

پس از آن، با تابش خورشید سطح گرم می‌شود و آب تبخیر می‌گردد.

این چرخه ممکن است بارها تکرار شود:

خشک شدن ← رطوبت ← خیس شدن ← گرم شدن ← خشک شدن

همین چرخه ساده می‌تواند در طول زمان روی چسبندگی، ترک‌های سطحی و شرایط الکتریکی سطح اثر بگذارد.

—

رطوبت؛ یکی از مهم‌ترین عوامل محیط بیرونی

رطوبت می‌تواند از چند مسیر بر سیستم عایق اثر بگذارد.

ممکن است:

– روی سطح بنشیند،
– وارد عیوب سطحی شود،
– در مرز رزین و زیرلایه تجمع پیدا کند،
– از طریق ترک‌ها نفوذ کند،
– همراه آلودگی روی سطح باقی بماند.

در یک تجهیز ولتاژ بالا، وجود رطوبت به‌خصوص زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که سطح آلوده نیز باشد.

—

آب خالص با آب آلوده یکسان نیست

آب باران یا شبنم در شرایط واقعی کاملاً خالص نیست.

گردوغبار، نمک‌ها، ذرات صنعتی و مواد موجود در هوا می‌توانند روی سطح باقی بمانند.

هنگامی که رطوبت روی این آلودگی‌ها قرار می‌گیرد، یک لایه سطحی با رسانایی بیشتر از سطح کاملاً تمیز ایجاد می‌شود.

در چنین شرایطی، احتمال ایجاد جریان نشتی سطحی افزایش پیدا می‌کند.

بنابراین در تجهیزات فضای باز، فقط «مقاومت رزین در برابر آب» موضوع اصلی نیست؛ رفتار کل سطح عایق در حضور آب و آلودگی اهمیت دارد.

—

آلودگی سطحی و جریان نشتی

سطح یک مقره یا پوشش عایق ممکن است به مرور زمان با موارد مختلف آلوده شود:

– گردوغبار،
– دوده،
– ذرات صنعتی،
– نمک،
– روغن،
– ذرات فلزی،
– آلودگی‌های شهری.

وقتی سطح خشک است، اثر این آلودگی‌ها ممکن است محدود باشد.

اما با خیس شدن سطح، شرایط تغییر می‌کند.

رطوبت می‌تواند ذرات محلول را به یک مسیر رساناتر تبدیل کند و در نتیجه جریان نشتی افزایش یابد.

—

اهمیت فاصله خزشی

در تجهیزات ولتاژ بالا، فاصله خزشی سطح عایق اهمیت زیادی دارد.

جریان نشتی می‌تواند روی سطح حرکت کند و اگر شرایط مناسب باشد، مسیر رسانایی ایجاد شود.

پوشش رزینی نباید بدون بررسی هندسه قطعه باعث ایجاد شرایطی شود که مسیرهای سطحی نامطلوب تشکیل شوند.

بنابراین در طراحی عایق فضای باز، فقط ضخامت رزین مطرح نیست؛ شکل قطعه و مسیر سطحی نیز اهمیت دارد.

—

آیا ضخیم‌تر کردن رزین مشکل را حل می‌کند؟

لزوماً نه.

افزایش ضخامت ممکن است در برخی کاربردها خواص عایقی را تغییر دهد، اما مشکل آلودگی سطح یا طراحی نامناسب فاصله خزشی را به تنهایی حل نمی‌کند.

حتی پوشش بسیار ضخیم اگر دارای ترک، حباب یا چسبندگی ضعیف باشد، ممکن است در طول زمان دچار مشکل شود.

پس ضخامت باید بر اساس طراحی و آزمون انتخاب شود، نه صرفاً با هدف «بیشتر کردن عایق».

—

تابش فرابنفش و رزین اپوکسی

تابش خورشید شامل بخش فرابنفش یا UV است.

UV می‌تواند در برخی پلیمرها باعث تغییرات تدریجی شود؛ از جمله:

– تغییر رنگ،
– گچی شدن سطح،
– کاهش برخی خواص مکانیکی،
– شکنندگی سطحی،
– تغییر ظاهر.

شدت این اثر به نوع فرمولاسیون، افزودنی‌ها، ضخامت، شرایط آب‌وهوایی و مدت قرارگیری بستگی دارد.

بنابراین مقاومت UV یک ویژگی عمومی و یکسان برای همه رزین‌های اپوکسی نیست.

—

آیا هر اپوکسی برای فضای باز مناسب است؟

خیر.

واژه «اپوکسی» به تنهایی مشخص نمی‌کند که محصول برای چند سال قرارگیری مستقیم در برابر آفتاب و بارندگی مناسب است.

ممکن است یک اپوکسی برای محیط داخلی طراحی شده باشد و اپوکسی دیگری برای شرایط محیطی سخت‌تر.

بنابراین در کاربرد بیرونی باید اطلاعات مربوط به پایداری در برابر UV و شرایط جوی محصول بررسی شود.

—

تغییرات دمایی در فضای باز

تفاوت دمای روز و شب می‌تواند قابل توجه باشد.

در تابستان، تابش خورشید سطح تجهیزات را گرم می‌کند و در شب، همان سطح دوباره سرد می‌شود.

در زمستان نیز ممکن است چرخه‌های انجماد و ذوب اتفاق بیفتد.

هر بار گرم و سرد شدن، باعث انبساط و انقباض اجزای مختلف می‌شود.

اگر ضریب انبساط حرارتی رزین و زیرلایه متفاوت باشد، تنش در مرز آنها ایجاد می‌شود.

—

چرخه یخ‌زدگی و ذوب

در مناطق سردسیر، آب موجود در ترک‌ها و حفره‌های سطحی ممکن است یخ بزند.

یخ زدن آب با افزایش حجم همراه است و این موضوع می‌تواند به عیوب موجود فشار وارد کند.

اگر سیستم از ابتدا دارای ترک یا جداشدگی باشد، تکرار چرخه یخ‌زدگی و ذوب می‌تواند آسیب را تشدید کند.

به همین دلیل در مناطق سرد، کیفیت اجرای پوشش و نبود حفره اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

—

شبنم؛ عاملی که گاهی نادیده گرفته می‌شود

ممکن است قطعه در هنگام اجرای پوشش کاملاً خشک به نظر برسد، اما بعداً در ساعات سرد شب، دمای سطح کاهش پیدا کند و رطوبت روی آن بنشیند.

شبنم می‌تواند روی سطوح فلزی و عایقی تشکیل شود.

در اجرای پوشش، باید شرایط محیطی زمان اجرا و زمان پخت مورد توجه قرار گیرد؛ نه فقط ظاهر سطح در لحظه شروع کار.

—

آلودگی نمکی

در مناطق ساحلی یا محیط‌های صنعتی، نمک و ترکیبات خورنده می‌توانند روی سطح تجهیزات تجمع کنند.

وقتی سطح مرطوب می‌شود، این مواد می‌توانند رسانایی سطح را افزایش دهند.

در نتیجه، حتی اگر خود رزین از نظر الکتریکی عایق باشد، سطح آلوده اطراف آن می‌تواند رفتار متفاوتی داشته باشد.

این نکته یکی از دلایلی است که عایق‌کاری فضای باز را نمی‌توان فقط با بررسی مقاومت حجمی رزین ارزیابی کرد.

—

اهمیت آب‌گریزی سطح

آب‌گریزی می‌تواند باعث شود آب به جای تشکیل یک فیلم پیوسته، به صورت قطرات روی سطح قرار گیرد.

این موضوع در شرایط محیطی می‌تواند بر رفتار سطحی اثر بگذارد.

اما آب‌گریزی نیز نباید با «ضدآب بودن مطلق» یکی گرفته شود.

حتی سطح آب‌گریز در صورت آلودگی، فشار آب، زمان طولانی و شرایط خاص ممکن است رفتار متفاوتی نشان دهد.

—

آلودگی می‌تواند آب‌گریزی را کاهش دهد

یک سطح ممکن است در ابتدا آب را به صورت قطره‌ای دفع کند، اما پس از تجمع گردوغبار و مواد آلاینده، رفتار آن تغییر کند.

بنابراین در تجهیزات فضای باز، نگهداری و شست‌وشوی دوره‌ای نیز اهمیت دارد.

این موضوع به‌خصوص برای عایق‌هایی که در معرض آلودگی صنعتی یا نمکی هستند مهم است.

—

باران و شست‌وشوی سطح

باران می‌تواند دو اثر متفاوت داشته باشد.

از یک طرف، آب باران ممکن است بخشی از گردوغبار را از سطح پاک کند.

از طرف دیگر، در صورت وجود آلودگی‌های چسبنده، باران می‌تواند آنها را روی سطح جابه‌جا کرده یا به نقاط خاصی منتقل کند.

بنابراین نمی‌توان فرض کرد که باران همیشه باعث تمیز شدن کامل عایق می‌شود.

—

چرا گوشه‌ها و لبه‌ها مهم هستند؟

میدان الکتریکی در اطراف هندسه‌های تیز می‌تواند یکنواخت نباشد.

اگر پوشش در لبه‌ها بسیار نازک شود یا حباب ایجاد شود، احتمال ایجاد نقطه ضعف افزایش پیدا می‌کند.

در طراحی و اجرای رزین اپوکسی عایق برق، گوشه‌ها و لبه‌ها باید با دقت بیشتری بررسی شوند.

در برخی تجهیزات، گرد کردن لبه‌ها یا اصلاح هندسه می‌تواند به کاهش تمرکز میدان کمک کند؛ البته این موضوع باید با طراحی الکتریکی قطعه هماهنگ باشد.

—

نقش آماده‌سازی سطح در فضای باز

در محیط بیرونی، آماده‌سازی سطح حتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

سطح باید از:

– چربی،
– گردوغبار،
– نمک،
– زنگ،
– رطوبت،
– لایه‌های سست،

پاک شود.

اجرای پوشش روی سطحی که آلودگی دارد ممکن است در ابتدا قابل قبول به نظر برسد، اما با تغییرات جوی احتمال جداشدگی افزایش می‌یابد.

—

پرایمر در سیستم‌های فضای باز

همان‌طور که در فصل قبل توضیح داده شد، پرایمر ممکن است در بعضی سیستم‌ها برای افزایش چسبندگی یا آماده‌سازی سطح استفاده شود.

در فضای باز، سازگاری پرایمر با رزین اصلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا سیستم با سیکل‌های حرارتی، رطوبت و تابش مواجه است.

یک پرایمر عمومی را نباید بدون بررسی به عنوان جزء مناسب سیستم عایق بیرونی معرفی کرد.

—

رزین اپوکسی و فلز در فضای باز

فلزات در فضای باز با مشکلاتی مانند خوردگی روبه‌رو هستند.

اگر پوشش عایق به خوبی به فلز متصل نباشد، رطوبت ممکن است از نقاط ضعف وارد شده و خوردگی زیر پوشش ایجاد کند.

خوردگی زیر پوشش می‌تواند به تدریج باعث:

– افزایش حجم محصولات خوردگی،
– بلند شدن پوشش،
– ترک،
– جداشدگی،

شود.

بنابراین کنترل خوردگی زیرلایه، بخشی از کنترل کیفیت عایق‌کاری است.

—

کاربرد در تابلوهای برق فضای باز

تابلوهای برق نصب‌شده در فضای بیرونی معمولاً در معرض تغییرات دما و رطوبت قرار دارند.

در چنین تابلوهایی باید به موارد زیر توجه شود:

– آب‌بندی محفظه،
– تهویه،
– تشکیل شبنم،
– ورود گردوغبار،
– وضعیت اتصالات،
– مسیرهای نشتی سطحی،
– وضعیت پوشش عایق.

رزین به تنهایی جایگزین طراحی مناسب محفظه تابلو نیست.

—

کاربرد در مقره‌های فضای باز

مقره‌ها از مهم‌ترین اجزایی هستند که در محیط بیرونی کار می‌کنند.

سطح آنها باید در برابر شرایط جوی، آلودگی و رطوبت عملکرد مناسبی داشته باشد.

اگر رزین برای ترمیم یا پوشش یک مقره استفاده شود، باید مشخص شود که آسیب موجود سطحی است یا ساختاری.

پوشش رزین نمی‌تواند به صورت عمومی جایگزین مقره‌ای شود که ظرفیت مکانیکی یا ساختاری خود را از دست داده است.

—

کاربرد در سرکابل و اتصالات

در سرکابل‌ها و اتصالات فضای باز، رطوبت یکی از عوامل مهم است.

ورود رطوبت به ساختار عایق می‌تواند موجب کاهش عملکرد الکتریکی شود.

رزین می‌تواند در بعضی طراحی‌ها به عنوان بخشی از سیستم آب‌بندی یا عایق‌کاری مورد استفاده قرار گیرد، اما طراحی کامل اتصال باید براساس نوع کابل، ولتاژ، هندسه، دما و شرایط محیطی انجام شود.

—

تخلیه جزئی در محیط بیرونی

رطوبت و آلودگی می‌توانند شرایط سطح را تغییر دهند و در بعضی سیستم‌ها احتمال تخلیه‌های موضعی را افزایش دهند.

در سیستم‌های ولتاژ بالا، وجود حفره‌های داخلی نیز اهمیت دارد.

به همین دلیل اجرای بدون حباب و کنترل مرزهای بین مواد اهمیت زیادی دارد.

—

تفاوت عایق داخلی و عایق خارجی

یک سیستم عایق داخلی ممکن است در محیطی با دمای ثابت و رطوبت کنترل‌شده کار کند.

در فضای بیرونی، سیستم باید علاوه بر میدان الکتریکی، تغییرات محیطی را نیز تحمل کند.

به صورت ساده می‌توان گفت:

عایق داخلی بیشتر با ماده و میدان الکتریکی درگیر است؛ عایق بیرونی با ماده، میدان الکتریکی و محیط.

البته این تقسیم‌بندی ساده است و در عمل شرایط تجهیزات مختلف متفاوت خواهد بود.

—

آیا پوشش رزینی نیاز به نگهداری دارد؟

در بسیاری از کاربردهای فضای باز، بله.

نگهداری می‌تواند شامل:

– بازرسی ظاهری،
– بررسی ترک،
– بررسی جداشدگی،
– تمیز کردن آلودگی،
– بررسی نقاط تغییر رنگ،
– کنترل وضعیت اتصالات،

باشد.

تجهیزات ولتاژ بالا باید مطابق رویه‌های ایمنی و دستورالعمل بهره‌بردار بازرسی شوند و نباید صرفاً با مشاهده ظاهری پوشش، وضعیت الکتریکی آنها را تأییدشده تلقی کرد.

—

تمیز کردن سطح عایق

روش تمیزکاری باید با جنس پوشش و تجهیزات سازگار باشد.

استفاده از حلال نامناسب ممکن است به رزین آسیب بزند.

همچنین تمیزکاری مکانیکی شدید می‌تواند سطح را خراش دهد.

بنابراین ماده شوینده، روش شست‌وشو و فشار مکانیکی باید متناسب با سیستم عایقی انتخاب شوند.

—

اثر UV بر رنگ رزین

تغییر رنگ همیشه به معنای از بین رفتن کامل خاصیت عایقی نیست.

برعکس، ظاهر سالم نیز تضمین نمی‌کند که خواص الکتریکی بدون تغییر باقی مانده باشند.

بنابراین تغییر رنگ باید به عنوان یک نشانه برای بررسی بیشتر در نظر گرفته شود، نه به عنوان معیار قطعی سلامت یا خرابی عایق.

—

رزین اپوکسی پادنار 8119 در فضای باز

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، اطلاعات مرجع ارائه‌شده شامل نتایج آزمون الکتریکی نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی است.

طبق این اطلاعات:

شرایط آزمون| ولتاژ شکست اعلام‌شده| تحمل یک‌دقیقه‌ای اعلام‌شده
خشک| ۲۱ کیلوولت| ۳۵۰۰ ولت
مرطوب| ۱۴ کیلوولت| ۲۵۰۰ ولت

این داده‌ها نشان می‌دهند که شرایط خشک و مرطوب می‌تواند نتیجه آزمون را تغییر دهد؛ اما از این اعداد به تنهایی نمی‌توان نتیجه گرفت که یک پوشش 8119 در هر نوع محیط بیرونی و برای هر مدت زمانی مناسب است.

برای کاربرد فضای باز، عواملی مانند:

– شدت تابش UV،
– رطوبت،
– آلودگی،
– دمای کار،
– ضخامت واقعی،
– نوع زیرلایه،
– آماده‌سازی سطح،

باید جداگانه بررسی شوند.

—

نکته مهم درباره «ولتاژ شکست»

ولتاژ شکست یک نمونه آزمایشگاهی با ولتاژ کاری مجاز تجهیز یکسان نیست.

اگر نمونه‌ای در شرایط مشخص در ۲۱ کیلوولت دچار شکست شود، نمی‌توان نتیجه گرفت که باید آن را در یک سیستم واقعی با ولتاژ کاری ۲۱ کیلوولت استفاده کرد.

طراحی عایقی به فاصله‌ها، هندسه، شکل میدان، ضخامت، شرایط محیطی، تخلیه جزئی، آلودگی و عوامل دیگر نیز وابسته است.

—

آزمون فضای باز چگونه باید طراحی شود؟

برای کاربرد حساس، نمونه آزمایش باید تا حد امکان شرایط واقعی را بازسازی کند.

برای مثال می‌توان بسته به هدف پروژه، اثر عوامل زیر را بررسی کرد:

رطوبت → خشک شدن → گرم شدن → تابش → خنک شدن → رطوبت مجدد

سپس خواص نمونه قبل و بعد از دوره آزمون مقایسه شود.

این روش اطلاعات بیشتری از یک آزمون کوتاه در شرایط آزمایشگاهی معمولی ارائه می‌دهد.

—

آیا تست مرطوب برای فضای باز کافی است؟

خیر.

مرطوب بودن نمونه تنها یکی از شرایط محیطی است.

در محیط واقعی ممکن است رطوبت همراه با:

– آلودگی،
– UV،
– تغییرات دما،
– سیکل‌های حرارتی،
– نمک،
– باران،

وجود داشته باشد.

بنابراین یک آزمون مرطوب به تنهایی نمی‌تواند تمام شرایط فضای باز را شبیه‌سازی کند.

—

انتخاب سیستم مناسب برای فضای باز

برای انتخاب یک رزین عایق برق در فضای بیرونی بهتر است یک چک‌لیست ساده تهیه شود:

عامل| پرسش اصلی
ولتاژ| تجهیز در چه سطح ولتاژی کار می‌کند؟
دما| دمای واقعی سطح چقدر است؟
رطوبت| آیا تماس مستقیم با آب وجود دارد؟
UV| آیا پوشش در معرض آفتاب مستقیم است؟
آلودگی| محیط صنعتی، شهری یا ساحلی است؟
زیرلایه| فلز، سرامیک، پلیمر یا ماده دیگر؟
ضخامت| چه ضخامت طراحی شده است؟
پخت| شرایط پخت چگونه کنترل می‌شود؟
تعمیر| آسیب سطحی است یا ساختاری؟
آزمون| چه آزمونی برای تأیید عملکرد لازم است؟

—

یک مثال کاربردی

فرض کنیم قرار است یک قطعه فلزی در فضای باز با رزین اپوکسی عایق برق پوشش داده شود.

اگر فقط به ولتاژ شکست رزین توجه کنیم، بخشی از مسئله را دیده‌ایم.

اما اگر قطعه در معرض آفتاب، باران و آلودگی قرار دارد، باید بررسی کنیم:

آیا سطح کاملاً تمیز است؟

آیا چسبندگی رزین به فلز کافی است؟

آیا پرایمر لازم است؟

آیا رزین در برابر شرایط جوی موردنظر پایدار است؟

آیا ضخامت پوشش یکنواخت است؟

آیا گوشه‌ها و لبه‌ها پوشش مناسب دارند؟

آیا حباب وجود دارد؟

آیا بعد از سیکل حرارتی، چسبندگی باقی می‌ماند؟

این مجموعه پرسش‌هاست که کیفیت واقعی سیستم را مشخص می‌کند.

—

جمع‌بندی

عایق‌کاری الکتریکی در فضای باز با عایق‌کاری در محیط داخلی تفاوت اساسی دارد. رزین علاوه بر میدان الکتریکی باید در برابر رطوبت، آلودگی، تغییرات دما، تابش UV و در برخی مناطق چرخه یخ‌زدگی و ذوب نیز عملکرد مناسبی داشته باشد.

در چنین کاربردهایی، کیفیت سطح، چسبندگی، نبود حباب، طراحی هندسی و نگهداری دوره‌ای به اندازه خود رزین اهمیت پیدا می‌کنند.

اطلاعات اعلام‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، شامل ولتاژ شکست ۲۱ کیلوولت در حالت خشک و ۱۴ کیلوولت در حالت مرطوب برای نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی، داده‌های یک شرایط آزمون مشخص هستند و نباید بدون بررسی شرایط واقعی به عنوان ولتاژ کاری مجاز یک تجهیز فضای باز تلقی شوند.

اگر کاربرد در فضای باز، به‌خصوص در ولتاژ متوسط یا بالا، مطرح باشد، بهتر است نمونه نهایی با زیرلایه واقعی و شرایط محیطی موردنظر ارزیابی شود.

تلفن مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹