۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی18

18

فصل ۱۸: حلال رزین برد الکترونیکی و لاک‌های عایق؛ انواع، کاربرد، رقیق‌سازی و نکات فنی

مقدمه

در بسیاری از پوشش‌های عایق برد الکترونیکی، حلال نقش مهمی در تنظیم ویسکوزیته، امکان اسپری یا قلم‌مو، یکنواختی پوشش و سهولت اجرا دارد. با این حال، حلال با خود رزین عایق یا لاک عایق یکسان نیست.

حلال معمولاً بخشی از محیط فرمولاسیون است که می‌تواند پس از اجرا تبخیر شود؛ در حالی که ماده اصلی پوشش، پس از خشک‌شدن یا پخت، وظیفه ایجاد لایه محافظ را بر عهده دارد.

این تفاوت در انتخاب محصول اهمیت زیادی دارد؛ زیرا استفاده از یک حلال نامناسب می‌تواند باعث حل‌شدن پوشش قبلی، آسیب به قطعات، تغییر ویسکوزیته، ایجاد حباب، کاهش چسبندگی یا باقی‌ماندن مواد فرار در پوشش شود.

—

۱. حلال رزین چیست؟

حلال ماده‌ای است که می‌تواند یک ماده پلیمری یا ترکیبات موجود در یک فرمول را در خود حل یا رقیق کند.

در پوشش‌های الکترونیکی، حلال ممکن است برای:

– کاهش ویسکوزیته،
– تسهیل اسپری،
– تنظیم سرعت خشک‌شدن،
– ایجاد پخش یکنواخت،
– و کمک به تشکیل فیلم

استفاده شود.

اما هر حلالی برای هر رزین مناسب نیست.

—

۲. تفاوت حلال با رقیق‌کننده

دو اصطلاح «حلال» و «رقیق‌کننده» گاهی به جای یکدیگر استفاده می‌شوند، ولی از نظر فنی همیشه یکسان نیستند.

حلال معمولاً قابلیت حل‌کردن یا نگه‌داشتن ماده اصلی فرمول را دارد.

رقیق‌کننده ممکن است برای کاهش ویسکوزیته اضافه شود، بدون آنکه الزاماً همان قدرت حل‌کنندگی حلال اصلی را داشته باشد.

در فرمولاسیون‌های صنعتی، ترکیب چند حلال نیز ممکن است برای دستیابی به تعادل مناسب بین حلالیت، سرعت تبخیر و کیفیت فیلم استفاده شود.

—

۳. چرا در لاک عایق برد از حلال استفاده می‌شود؟

لاک‌های عایق PCB باید بتوانند یک لایه نسبتاً یکنواخت روی سطح پیچیده برد ایجاد کنند.

وجود حلال مناسب می‌تواند امکان:

– اسپری‌کردن،
– پوشش‌دهی گوشه‌ها،
– نفوذ مناسب بین اجزای سطحی،
– و تشکیل فیلم یکنواخت

را فراهم کند.

پس از اجرا، حلال تبخیر می‌شود و بخش غیرفرار پوشش باقی می‌ماند.

—

۴. آیا همه رزین‌های عایق به حلال نیاز دارند؟

خیر.

برخی محصولات:

– پایه حلالی،
– پایه آبی،
– ۱ جزئی،
– ۲ جزئی،
– یا بدون حلال

هستند.

بنابراین نمی‌توان برای همه رزین‌های عایق یک حلال عمومی تعیین کرد.

به‌ویژه در سیستم‌های دو جزئی، افزودن حلال بدون دستور سازنده ممکن است نسبت مواد جامد، زمان پخت و خواص نهایی را تغییر دهد.

—

۵. حلال و رزین اپوکسی

رزین‌های اپوکسی عایق ممکن است بسته به فرمولاسیون، از حلال‌های خاصی استفاده کنند یا اصلاً به حلال نیاز نداشته باشند.

در اپوکسی‌های دو جزئی، مسئله مهم این است که نسبت رزین و سخت‌کننده مطابق فرمول سازنده باقی بماند.

افزودن حلال بیش از حد می‌تواند:

– درصد مواد جامد را کاهش دهد،
– ضخامت نهایی را کم کند،
– زمان خروج مواد فرار را افزایش دهد،
– و خواص مکانیکی و الکتریکی را تغییر دهد.

—

۶. حلال و لاک عایق PCB

لاک‌های عایق PCB اغلب برای اجرای لایه نازک طراحی می‌شوند.

در این محصولات، سرعت تبخیر حلال اهمیت دارد.

اگر تبخیر بسیار سریع باشد، ممکن است سطح قبل از شکل‌گیری مناسب فیلم خشک شود.

اگر بسیار کند باشد، ممکن است:

– زمان خشک‌شدن افزایش یابد،
– حلال در فیلم باقی بماند،
– گردوغبار بیشتری روی سطح بنشیند.

بنابراین انتخاب سیستم حلال باید بخشی از طراحی پوشش باشد.

—

۷. حلال و اسپری عایق

در اسپری، ویسکوزیته اهمیت زیادی دارد.

اگر ماده بیش از حد غلیظ باشد، پاشش یکنواخت دشوار می‌شود.

اگر بیش از حد رقیق شود، ممکن است:

– پوشش نهایی بسیار نازک شود،
– شره ایجاد شود،
– تعداد لایه‌های لازم افزایش یابد،
– و خواص نهایی تغییر کند.

به همین دلیل، حلال مورد استفاده در اسپری باید همان حلال یا تینر توصیه‌شده توسط سازنده باشد.

—

۸. چرا استفاده از «تینر عمومی» خطرناک است؟

یکی از اشتباهات رایج این است که کاربر برای رقیق‌کردن هر رزین یا لاک از تینر عمومی استفاده کند.

این کار می‌تواند باعث:

– کدرشدن پوشش،
– رسوب،
– جداشدگی،
– کاهش چسبندگی،
– تغییر زمان خشک‌شدن،
– ترک،
– و کاهش خواص عایقی

شود.

بنابراین عبارت «با تینر رقیق می‌شود» بدون تعیین نوع تینر، اطلاعات فنی کافی نیست.

—

۹. سازگاری حلال با برد الکترونیکی

حلال تنها با رزین واکنش نمی‌دهد؛ ممکن است با خود PCB و قطعات نیز تماس داشته باشد.

باید سازگاری آن با مواردی مانند:

– پلاستیک قطعات،
– بدنه کانکتورها،
– چسب‌ها،
– مارکینگ قطعات،
– مواد پایه PCB،
– واشرها،
– روکش سیم‌ها

بررسی شود.

—

۱۰. حلال و قطعات پلاستیکی

برخی پلاستیک‌ها نسبت به حلال‌های آلی حساس هستند.

ممکن است یک حلال باعث:

– ترک‌خوردگی،
– نرم‌شدن،
– تورم،
– کدرشدن،
– یا کاهش استحکام

قطعه پلاستیکی شود.

بنابراین تست سازگاری روی نمونه واقعی اهمیت دارد.

—

۱۱. حلال و کانکتورها

کانکتورها یکی از قسمت‌های حساس PCB هستند.

اگر حلال یا پوشش وارد قسمت تماس فلزی شود، ممکن است مقاومت تماس افزایش پیدا کند.

در زمان اسپری بهتر است قسمت‌هایی که باید اتصال الکتریکی مستقیم داشته باشند، طبق دستورالعمل محصول ماسک شوند.

—

۱۲. حلال و رطوبت

بعضی حلال‌ها می‌توانند روی سرعت خشک‌شدن تأثیر زیادی بگذارند.

اگر محیط مرطوب باشد، تشکیل فیلم ممکن است با شرایط ایده‌آل متفاوت شود.

به همین دلیل، دما و رطوبت محیط اجرای پوشش باید در محدوده توصیه‌شده محصول باشد.

—

۱۳. تبخیر حلال

پس از اجرای پوشش، بخشی از حلال تبخیر می‌شود.

سرعت تبخیر به عواملی مانند:

– دما،
– جریان هوا،
– رطوبت،
– نوع حلال،
– ضخامت پوشش

وابسته است.

نباید صرفاً بر اساس خشک‌شدن سطح نتیجه گرفت که تمام حلال از لایه خارج شده است.

—

۱۴. خشک شدن سطحی و خشک شدن کامل

این دو مفهوم یکی نیستند.

ممکن است سطح پوشش در مدت کوتاهی خشک و غیرچسبناک شود، اما لایه زیرین هنوز حلال داشته باشد یا پخت کامل نشده باشد.

برای تجهیزات حساس، زمان بازگشت به سرویس باید براساس دستورالعمل سازنده تعیین شود.

—

۱۵. حلال و حباب در پوشش عایق

وجود حلال اضافی یا اجرای پوشش ضخیم می‌تواند خروج مواد فرار را دشوار کند.

در صورت محبوس شدن حلال، احتمال ایجاد:

– حباب،
– حفره،
– تخلخل،
– یا تغییر خواص لایه

وجود دارد.

این موضوع در عایق‌های الکتریکی اهمیت ویژه‌ای دارد.

—

۱۶. چرا حباب برای عایق الکتریکی نامطلوب است؟

لایه عایق باید تا حد امکان یکنواخت و بدون عیب باشد.

حفره یا ناحیه دارای ساختار متفاوت می‌تواند میدان الکتریکی را در اطراف خود تغییر دهد.

در کاربردهای حساس، وجود عیوب داخلی یا سطحی می‌تواند بر رفتار دی‌الکتریک پوشش تأثیر بگذارد.

به همین دلیل کنترل فرآیند اجرا اهمیت زیادی دارد.

—

۱۷. حلال و ضخامت نهایی پوشش

فرض کنید یک لاک حاوی مقدار قابل توجهی حلال باشد.

پس از تبخیر، ضخامت نهایی فیلم کمتر از ضخامت لایه خیس خواهد بود.

بنابراین ضخامت واقعی باید براساس ضخامت خشک فیلم یا روش مشخص‌شده توسط سازنده ارزیابی شود.

این موضوع برای محاسبه پوشش عایق اهمیت دارد.

—

۱۸. آیا می‌توان حلال را به رزین اپوکسی عایق پادنار 8119 اضافه کرد؟

این موضوع باید براساس فرمولاسیون و دستورالعمل فنی همان محصول تعیین شود.

اطلاعات ارائه‌شده درباره محصول رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119 شامل مشخصات عایقی و کاربرد آن است؛ اما این اطلاعات به تنهایی مجوز استفاده از هر نوع حلال یا رقیق‌کننده را ایجاد نمی‌کند.

در صورت نیاز به بررسی روش اجرا و سازگاری مواد، 09221696509.

—

۱۹. مشخصات الکتریکی محصول مرجع

طبق اطلاعات ارائه‌شده، رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119 دارای تأییدیه:

وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور

با شماره:

84-4-11

است.

نتایج اعلام‌شده برای آن عبارت‌اند از:

آزمون| نتیجه اعلام‌شده
ولتاژ شکست خشک| ۲۱,۰۰۰ ولت
ولتاژ شکست مرطوب| ۱۴,۰۰۰ ولت
تحمل یک دقیقه‌ای خشک| ۳,۵۰۰ ولت
تحمل یک دقیقه‌ای مرطوب| ۲,۵۰۰ ولت

همچنین طبق اطلاعات ارائه‌شده، روش کاربرد مورد اشاره در گواهی، اجرای لایه ۱ میلی‌متری روی سطح مقره چرخی است.

بنابراین این اعداد را باید مربوط به شرایط آزمون و کاربرد مشخص دانست و نباید بدون بررسی به هر نوع PCB یا کاربرد اسپری تعمیم داد.

—

۲۰. حلال و کاهش مقاومت عایقی

اگر حلال به مقدار نامناسب در پوشش باقی بماند یا ساختار رزین را تغییر دهد، ممکن است خواص الکتریکی لایه نهایی با حالت استاندارد محصول تفاوت داشته باشد.

به همین دلیل، در کاربردهای حساس باید مشخصات پوشش پس از اجرای نهایی و پخت واقعی مورد توجه قرار گیرد، نه صرفاً مشخصات ماده اولیه.

—

۲۱. حلال در لاک‌های هواخشک

لاک‌های هواخشک معمولاً برای خروج حلال و تشکیل فیلم به شرایط محیطی متکی هستند.

در این سیستم‌ها:

– گردش هوا،
– دما،
– رطوبت،
– ضخامت لایه

بر زمان خشک‌شدن تأثیر دارند.

خشک شدن سطحی نباید با پخت کامل اشتباه گرفته شود.

—

۲۲. حلال در لاک‌های سریع‌خشک

در محصولات سریع‌خشک، فرمولاسیون معمولاً به گونه‌ای تنظیم می‌شود که فیلم در زمان کوتاه‌تری تشکیل شود.

اما سرعت زیاد خشک‌شدن همیشه مزیت مطلق نیست.

اگر حلال پیش از یکنواخت‌شدن فیلم بیش از حد سریع خارج شود، ممکن است ظاهر یا کیفیت لایه تحت تأثیر قرار گیرد.

—

۲۳. حلال و اسپری چندلایه

در اجرای چند لایه باید فاصله زمانی مناسب بین لایه‌ها رعایت شود.

اگر لایه بعدی قبل از خروج مناسب حلال لایه قبلی اجرا شود، امکان ایجاد:

– چروک،
– نرم‌شدن،
– حبس حلال،
– و کاهش کیفیت پوشش

وجود دارد.

—

۲۴. آیا افزایش حلال باعث بهتر شدن اسپری می‌شود؟

الزاماً خیر.

افزایش حلال ممکن است ویسکوزیته را کاهش دهد، اما همزمان درصد ماده جامد و ضخامت نهایی را نیز کاهش می‌دهد.

در نتیجه ممکن است برای رسیدن به ضخامت موردنظر به تعداد لایه‌های بیشتری نیاز باشد.

—

۲۵. حلال و چسبندگی

چسبندگی پوشش به سطح تابع عوامل متعددی است:

– تمیزی سطح،
– انرژی سطحی،
– نوع رزین،
– نوع زیرلایه،
– شرایط پخت،
– و فرمولاسیون حلال.

اگر حلال باعث نرم‌شدن یا آلودگی سطح شود، نتیجه ممکن است نامطلوب باشد.

—

۲۶. حلال و تعمیر برد

هنگام تعمیر PCB، گاهی لازم است پوشش قبلی برداشته شود.

نوع پوشش تعیین می‌کند که چه ماده‌ای برای حذف آن مناسب است.

استفاده از حلال نامناسب ممکن است به:

– لاک جدید،
– ماسک برد،
– قطعات،
– نوشته‌ها،
– یا چسب‌ها

آسیب بزند.

بنابراین برای تعمیرات، ابتدا باید نوع پوشش قبلی شناسایی شود.

—

۲۷. حلال و ترمیم مقره

در ترمیم مقره، مسئله حلال با PCB متفاوت است.

در این کاربرد، هدف ممکن است ایجاد یک لایه نسبتاً ضخیم و عایق باشد و بنابراین استفاده از حلال بیش از حد می‌تواند بر ضخامت نهایی و خواص مکانیکی تأثیر بگذارد.

به همین دلیل، حلال نباید صرفاً برای سهولت اجرا به رزین اضافه شود.

—

۲۸. حلال و کوره القایی

در کوره‌های القایی، دما و تنش الکتریکی می‌تواند بسیار بالا باشد.

اگر رزین یا پوشش حاوی حلال باشد، باید قبل از بهره‌برداری از تجهیز، فرآیند خروج مواد فرار به‌طور کامل انجام شده باشد.

هرگز نباید صرفاً به خشک‌شدن سطحی اکتفا کرد.

برای بررسی تخصصی کاربرد رزین‌های عایق در کوره‌های القایی، 09221696509.

—

۲۹. ایمنی هنگام استفاده از حلال‌ها

بسیاری از حلال‌های آلی:

– قابل اشتعال هستند،
– بخارات قابل انتشار دارند،
– و نیازمند تهویه مناسب‌اند.

بنابراین باید دستورالعمل ایمنی و برگه SDS محصول مطالعه شود.

استفاده از حلال در محیط بدون تهویه مناسب می‌تواند خطرناک باشد.

همچنین باید از ایجاد شعله و منابع جرقه در محیط کار جلوگیری شود.

—

۳۰. نگهداری حلال و لاک

حلال و محصولات پایه حلال باید طبق دستور سازنده نگهداری شوند.

عوامل مهم عبارت‌اند از:

– دمای نگهداری،
– بسته بودن ظرف،
– دوری از شعله،
– جلوگیری از تابش مستقیم خورشید،
– و رعایت تاریخ مصرف.

باز گذاشتن ظرف می‌تواند موجب تغییر تدریجی ترکیب محصول شود.

—

۳۱. چرا حلال مناسب باید توسط سازنده تعیین شود؟

فرمولاسیون یک رزین ممکن است شامل:

– رزین پایه،
– سخت‌کننده،
– افزودنی،
– پیگمنت،
– پرکننده،
– پایدارکننده،
– و حلال

باشد.

این اجزا باید با یکدیگر سازگار باشند.

بنابراین معرفی یک حلال عمومی برای همه محصولات عایق از نظر فنی صحیح نیست.

—

۳۲. جدول مقایسه حلال، رزین و لاک

ماده| نقش اصلی
رزین| ایجاد ساختار اصلی پوشش
سخت‌کننده| ایجاد پخت در سیستم‌های دو جزئی
لاک عایق| ایجاد لایه محافظ و عایق
حلال| تنظیم حلالیت و ویسکوزیته و کمک به اجرا
رقیق‌کننده| کاهش ویسکوزیته طبق فرمول مجاز
پرکننده| اصلاح برخی خواص فیزیکی یا مکانیکی

البته ساختار واقعی هر محصول ممکن است متفاوت باشد.

—

۳۳. چک‌لیست انتخاب حلال

پیش از انتخاب حلال این موارد را بررسی کنید:

□ نوع رزین مشخص شده است؟

□ نوع لاک مشخص شده است؟

□ سازنده حلال خاصی معرفی کرده است؟

□ محصول پایه حلالی است یا بدون حلال؟

□ زیرلایه PCB با حلال سازگار است؟

□ قطعات پلاستیکی حساس هستند؟

□ حلال بر چسب‌ها اثر نمی‌گذارد؟

□ روش اجرا اسپری است؟

□ ضخامت نهایی مشخص شده است؟

□ زمان تبخیر و خشک‌شدن مشخص است؟

□ SDS در دسترس است؟

اگر یکی از این موارد مشخص نیست، بهتر است پیش از تغییر فرمولاسیون یا رقیق‌سازی، اطلاعات فنی محصول دریافت شود.

—

۳۴. اشتباهات رایج

استفاده از تینر نامشخص

ممکن است ساختار پوشش را تغییر دهد.

رقیق‌کردن بیش از حد

باعث کاهش ضخامت خشک می‌شود.

مخلوط کردن حلال‌های مختلف

بدون بررسی سازگاری می‌تواند نتیجه نامطلوب ایجاد کند.

خشک کردن با حرارت بیش از حد

ممکن است به PCB یا قطعات آسیب برساند.

استفاده از حلال برای شست‌وشوی هر قطعه

هر پلاستیک یا چسبی در برابر همه حلال‌ها مقاوم نیست.

تعمیم مشخصات یک رزین

نتیجه آزمون یک محصول در یک کاربرد را نباید به هر پوشش اسپری تعمیم داد.

—

۳۵. پرسش‌های متداول

آیا هر حلالی برای لاک عایق مناسب است؟

خیر. نوع حلال باید با فرمولاسیون لاک سازگار باشد.

آیا می‌توان برای رقیق کردن رزین از تینر فوری استفاده کرد؟

بدون تأیید سازنده توصیه نمی‌شود؛ ممکن است با رزین و زیرلایه سازگار نباشد.

آیا حلال روی خاصیت عایقی اثر دارد؟

بله، به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم می‌تواند بر ضخامت، ساختار، پخت و کیفیت فیلم نهایی اثر بگذارد.

آیا حلال بعد از خشک‌شدن کاملاً خارج می‌شود؟

لزوماً نه؛ میزان و سرعت خروج به فرمولاسیون و شرایط اجرا بستگی دارد.

آیا رزین اپوکسی عایق همیشه بدون حلال است؟

خیر. سیستم‌های مختلفی وجود دارند و باید دیتاشیت محصول بررسی شود.

آیا می‌توان حلال را به محصول پادنار 8119 اضافه کرد؟

صرفاً براساس اطلاعات عمومی نمی‌توان حلال خاصی را برای آن تعیین کرد؛ باید دستورالعمل فنی همان محصول مبنا قرار گیرد.

آیا حلال برای ترمیم مقره هم استفاده می‌شود؟

ممکن است در برخی فرمولاسیون‌ها یا مراحل آماده‌سازی مطرح باشد، اما نوع و مقدار آن باید براساس سیستم عایق مورد استفاده تعیین شود.

—

جمع‌بندی فصل

حلال در بسیاری از رزین‌ها و لاک‌های عایق نقش مهمی در تنظیم ویسکوزیته، روش اجرا و تشکیل فیلم دارد، اما حلال خودِ عایق نیست.

مهم‌ترین اصل این است که برای هر رزین یا لاک، حلال سازگار با همان فرمولاسیون استفاده شود. استفاده از تینر عمومی یا حلال نامشخص می‌تواند موجب تغییر ضخامت، چسبندگی، زمان خشک‌شدن، مقاومت مکانیکی و حتی عملکرد الکتریکی پوشش شود.

در PCB باید علاوه بر رزین، سازگاری حلال با خود برد، قطعات پلاستیکی، کانکتورها، چسب‌ها و سایر اجزا نیز بررسی شود.

در کاربردهای حساس مانند کوره‌های القایی و ترمیم مقره، انتخاب حلال و فرآیند خشک‌شدن اهمیت بیشتری پیدا می‌کند و نباید صرفاً بر اساس سهولت اجرا تصمیم گرفت.

برای دریافت مشاوره درباره رزین‌های عایق، لاک، حلال سازگار، کاربردهای کوره القایی و ترمیم مقره، 09221696509.