دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی35
35
فصل ۳۵/ مقاومت حرارتی و کلاس حرارتی رزین اپوکسی عایق برق
مقدمه
رزین اپوکسی عایق برق علاوه بر استقامت دیالکتریک، باید در بسیاری از کاربردها توانایی تحمل دمای محیط و دمای کاری تجهیز را نیز داشته باشد. این موضوع در تجهیزاتی مانند موتورها، ترانسفورماتورها، تابلوهای برق، اتصالات، سیمپیچها، کورههای القایی و تجهیزات صنعتی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
یکی از اشتباهات رایج در انتخاب عایق الکتریکی این است که فقط به مقدار ولتاژ شکست توجه شود و رفتار ماده در برابر حرارت نادیده گرفته شود.
در واقع یک سیستم عایقی زمانی عملکرد قابل اتکاتری خواهد داشت که خواص الکتریکی، حرارتی، مکانیکی و محیطی آن بهصورت همزمان متناسب با کاربرد باشند.
در این فصل، تفاوت میان مقاومت حرارتی، دمای کاری، دمای انتقال شیشهای، کلاس حرارتی و پیرشدگی حرارتی بررسی میشود و سپس رابطه این عوامل با رزین اپوکسی عایق برق و کاربردهای صنعتی توضیح داده خواهد شد.
—
۱. مقاومت حرارتی رزین اپوکسی چیست؟
مقاومت حرارتی بهطور ساده بیانگر توانایی یک ماده برای حفظ عملکرد و ساختار خود در برابر افزایش دماست.
اما در مورد رزین اپوکسی، این مفهوم فقط به «ذوب شدن یا نسوختن» محدود نمیشود.
ممکن است رزین در دمایی مشخص همچنان ظاهراً سالم باشد، اما برخی خواص آن مانند:
– سختی،
– چسبندگی،
– مدول مکانیکی،
– استقامت الکتریکی،
– مقاومت در برابر ترک،
تغییر کرده باشد.
بنابراین مقاومت حرارتی باید بر اساس خواص موردنیاز در دمای کاری واقعی ارزیابی شود.
—
۲. رزین اپوکسی ترموست است
رزین اپوکسی پس از اختلاط با سیستم پخت مناسب، یک ساختار شبکهای ایجاد میکند.
پس از پخت کامل، برخلاف بسیاری از ترموپلاستیکها، ماده بهسادگی با افزایش دما ذوب و دوباره شکلپذیر نمیشود.
اما این به معنای آن نیست که در برابر هر دمایی بدون تغییر باقی میماند.
با افزایش دما، حرکت زنجیرههای پلیمری افزایش پیدا میکند و خواص مکانیکی و فیزیکی رزین تغییر میکند.
—
۳. دمای انتقال شیشهای یا Tg چیست؟
یکی از مهمترین پارامترها در ارزیابی حرارتی رزین اپوکسی، Tg یا Glass Transition Temperature است.
Tg محدودهای است که در آن رفتار ماده از حالت نسبتاً سخت و شیشهای به حالت نرمتر و انعطافپذیرتر تغییر میکند.
نکته مهم این است که:
Tg الزاماً برابر با حداکثر دمای کاری مجاز نیست.
این دو مفهوم نباید با یکدیگر اشتباه شوند.
—
۴. چرا Tg برای عایق الکتریکی اهمیت دارد؟
اگر دمای کار به محدوده Tg نزدیک شود، ممکن است خواص مکانیکی رزین تغییر کند.
برای مثال ممکن است:
– سختی کاهش پیدا کند،
– مدول کاهش یابد،
– تغییر شکل افزایش پیدا کند،
– تنش در محل اتصال تغییر کند،
– چسبندگی تحت تأثیر قرار گیرد.
در نتیجه، حتی اگر رزین هنوز از نظر ظاهری سالم باشد، شرایط عملکردی آن با حالت دمای پایین یکسان نخواهد بود.
—
۵. دمای سرویس با Tg چه تفاوتی دارد؟
دمای سرویس، دمایی است که ماده میتواند در شرایط مشخص و برای مدت مشخص در آن کار کند.
اما تعیین دمای سرویس یک عدد ساده و مستقل از کاربرد نیست.
عواملی مانند:
– مدت زمان قرارگیری در دما،
– تعداد سیکلهای حرارتی،
– تنش مکانیکی،
– رطوبت،
– ولتاژ،
– ضخامت،
– روش پخت،
میتوانند بر عملکرد واقعی اثر بگذارند.
بنابراین برای استفاده صنعتی باید دمای کاری واقعی تجهیز با محدوده حرارتی مجاز سیستم رزین مقایسه شود.
—
۶. کلاس حرارتی در سیستمهای عایقی
در مهندسی برق، برای سیستمهای عایقی کلاسهای حرارتی مختلفی تعریف شده است.
این کلاسها برای بیان قابلیت حرارتی سیستم عایقی مورد استفاده قرار میگیرند.
از جمله دستهبندیهای شناختهشده میتوان به کلاسهای:
– 105،
– 120،
– 130،
– 155،
– 180،
– 200،
– 220،
اشاره کرد.
این اعداد در چارچوب استانداردهای مربوط به سیستم عایقی تفسیر میشوند.
—
۷. آیا کلاس حرارتی رزین با کلاس حرارتی تجهیز یکی است؟
خیر.
این نکته بسیار مهم است.
کلاس حرارتی یک سیستم عایقی لزوماً فقط به یک ماده منفرد مربوط نمیشود.
یک سیستم ممکن است شامل:
– سیم،
– لاک،
– رزین،
– کاغذ عایق،
– چسب،
– مواد پرکننده،
– لایههای مختلف،
باشد.
بنابراین نمیتوان صرفاً با مشاهده مشخصات یک رزین، کلاس حرارتی کل موتور یا ترانسفورماتور را تعیین کرد.
—
۸. تفاوت «مقاومت حرارتی» و «کلاس حرارتی»
این دو عبارت گاهی به جای یکدیگر استفاده میشوند، اما از نظر فنی باید با دقت به کار روند.
مقاومت حرارتی
به توانایی ماده در تحمل دما و حفظ خواص اشاره دارد.
کلاس حرارتی
معمولاً یک طبقهبندی استاندارد برای سیستم عایقی یا کاربرد مشخص است.
بنابراین عبارت:
«این رزین کلاس حرارتی ۱۸۰ دارد»
بدون مشخص بودن استاندارد و روش آزمون، میتواند از نظر فنی ناقص باشد.
—
۹. پیرشدگی حرارتی رزین
یکی از موضوعات مهم، Thermal Aging یا پیرشدگی حرارتی است.
قرارگیری طولانیمدت رزین در دمای بالا میتواند بهتدریج موجب تغییر ساختار و کاهش برخی خواص شود.
ممکن است علائم آن شامل:
– تغییر رنگ،
– کاهش چسبندگی،
– ترکخوردگی،
– شکنندگی،
– کاهش استقامت الکتریکی،
– پوستهشدن،
باشد.
—
۱۰. چرا زمان در پیرشدگی حرارتی مهم است؟
یک ماده ممکن است برای چند دقیقه دمای بالایی را تحمل کند، اما همان ماده ممکن است در صورت قرارگیری مداوم در همان دما دچار تخریب شود.
بنابراین:
دمای بالا + زمان طولانی
میتواند اثر بسیار متفاوتی با:
دمای بالا + زمان کوتاه
داشته باشد.
این موضوع در کورههای صنعتی و تجهیزات با کارکرد مداوم اهمیت ویژهای دارد.
—
۱۱. رابطه دما و عمر عایق
بهطور کلی، افزایش دما میتواند سرعت فرایندهای پیرشدگی مواد عایقی را افزایش دهد.
در مهندسی عایق، رابطه میان دما و عمر سیستم عایقی اهمیت زیادی دارد.
اما نمیتوان بدون داشتن داده آزمون، برای یک رزین مشخص یک رابطه عددی قطعی بین دما و عمر ارائه کرد.
برای هر سیستم باید دادههای واقعی پیرشدگی و آزمون مربوطه در دسترس باشد.
—
۱۲. رزین اپوکسی در موتورهای الکتریکی
موتورهای الکتریکی نمونه خوبی برای درک اهمیت مقاومت حرارتی هستند.
در موتور، عایق سیمپیچ تحت تأثیر:
– جریان،
– گرمای داخلی،
– ارتعاش،
– رطوبت،
– سیکل روشن و خاموش،
قرار میگیرد.
اگر رزین عایق در برابر شرایط حرارتی موتور مناسب نباشد، ممکن است با گذشت زمان کیفیت سیستم عایقی کاهش پیدا کند.
—
۱۳. رزین اپوکسی در ترانسفورماتور
در ترانسفورماتورها نیز افزایش دما یکی از عوامل مهم در عمر سیستم عایقی است.
رزین ممکن است در قسمتهای مختلف برای:
– عایقکاری،
– تثبیت،
– آببندی،
– محافظت از اتصالات،
استفاده شود.
اما دمای واقعی هر قسمت متفاوت است و باید همان نقطهای که رزین در آن قرار دارد مورد ارزیابی قرار گیرد.
—
۱۴. مقاومت حرارتی در تابلوهای برق
در تابلوهای برق، ممکن است رزین در مجاورت:
– شینهها،
– کابلها،
– اتصالات،
– ترمینالها،
– تجهیزات قدرت،
قرار گیرد.
افزایش دما ممکن است ناشی از:
– بار الکتریکی،
– مقاومت اتصال،
– تهویه نامناسب،
– جریان بیش از حد،
باشد.
بنابراین قبل از انتخاب رزین، باید دمای واقعی محل اجرا مشخص شود.
—
۱۵. مقاومت حرارتی در کوره القایی
کوره القایی یکی از سختترین محیطها برای عایقهای پلیمری است.
در این کاربرد، علاوه بر دمای بالا باید موارد زیر نیز در نظر گرفته شوند:
– سیکل حرارتی،
– میدان الکترومغناطیسی،
– ارتعاش،
– رطوبت،
– خنککاری،
– تنش مکانیکی.
به همین دلیل، صرف اعلام «رزین عایق برق» برای تأیید کاربرد آن در کوره کافی نیست.
—
۱۶. تفاوت دمای محیط و دمای سطح رزین
فرض کنیم دمای محیط کارگاه ۳۰ درجه سانتیگراد باشد.
این عدد هیچ اطلاعات مستقیمی درباره دمای سطح رزین روی یک تجهیز گرم نمیدهد.
ممکن است دمای محل اجرای رزین:
– ۴۰ درجه،
– ۷۰ درجه،
– ۱۰۰ درجه،
– ۱۵۰ درجه،
یا بیشتر باشد.
بنابراین ارزیابی حرارتی باید بر اساس دمای واقعی محل کاربرد انجام شود.
—
۱۷. ضخامت و رفتار حرارتی
ضخامت لایه رزین میتواند بر رفتار حرارتی آن اثر بگذارد.
در لایههای ضخیمتر ممکن است:
– گرادیان دما افزایش پیدا کند،
– زمان پخت افزایش یابد،
– تنش داخلی بیشتر شود،
– احتمال حباب افزایش پیدا کند.
در مقابل، لایه بسیار نازک ممکن است پوشش کافی ایجاد نکند.
بنابراین ضخامت باید بر اساس کاربرد تعیین شود.
—
۱۸. پخت رزین و مقاومت حرارتی نهایی
خواص حرارتی رزین تا حد زیادی به کیفیت پخت وابسته است.
عواملی مانند:
– نسبت دقیق رزین و سختکننده،
– زمان پخت،
– دمای پخت،
– ضخامت،
– رطوبت،
میتوانند بر شبکه نهایی پلیمر اثر بگذارند.
رزینی که بهدرستی پخت نشده است ممکن است در برابر حرارت عملکرد ضعیفتری داشته باشد.
—
۱۹. پخت ناقص چه مشکلاتی ایجاد میکند؟
پخت ناقص میتواند موجب:
– کاهش سختی،
– کاهش چسبندگی،
– کاهش مقاومت شیمیایی،
– کاهش پایداری حرارتی،
– افزایش تغییر شکل،
– کاهش خواص عایقی،
شود.
به همین دلیل، زمان پخت اعلامشده برای سیستم رزین باید رعایت شود.
—
۲۰. تأثیر رطوبت بر عملکرد حرارتی
رطوبت فقط یک عامل محیطی نیست؛ بلکه میتواند به عملکرد عایق نیز مرتبط باشد.
نفوذ آب به ساختار یا مرزهای عایقی میتواند موجب تغییر برخی خواص شود.
در تجهیزات فضای باز، ترکیب:
حرارت + رطوبت + ولتاژ
میتواند شرایط سختتری نسبت به هرکدام از این عوامل بهتنهایی ایجاد کند.
—
۲۱. شوک حرارتی
شوک حرارتی زمانی رخ میدهد که ماده در مدت کوتاهی با تغییر دمای قابلتوجه مواجه شود.
برای مثال:
سرد → بسیار گرم
یا:
گرم → سرد
اگر رزین و زیرلایه انبساط حرارتی متفاوتی داشته باشند، این تغییر سریع دما میتواند تنش ایجاد کند.
—
۲۲. ترک حرارتی در رزین
ترک حرارتی میتواند ناشی از ترکیبی از عوامل باشد:
– دمای بالا،
– سیکلهای مکرر،
– ضخامت زیاد،
– پخت نامناسب،
– تفاوت ضریب انبساط،
– تنش مکانیکی.
وجود ترک در عایق میتواند مسیر نفوذ رطوبت و آلودگی را ایجاد کند.
—
۲۳. نقش چسبندگی در دمای بالا
چسبندگی در دمای اتاق بهتنهایی برای کاربرد حرارتی کافی نیست.
باید بررسی شود که اتصال رزین به زیرلایه پس از قرارگیری در دمای کاری نیز پایدار باقی میماند.
این موضوع بهخصوص در اتصال رزین به:
– مس،
– آلومینیوم،
– فولاد،
– سرامیک،
– شیشه،
اهمیت دارد.
—
۲۴. ضریب انبساط حرارتی
رزین اپوکسی، فلز و سرامیک دارای ضرایب انبساط حرارتی متفاوت هستند.
در هنگام گرمشدن و سردشدن:
هر ماده به میزان متفاوتی منبسط یا منقبض میشود.
اگر این اختلاف زیاد باشد، در مرز اتصال تنش ایجاد میشود.
این موضوع یکی از دلایل اهمیت انتخاب صحیح سیستم رزین برای کاربردهای حرارتی است.
—
۲۵. مقاومت حرارتی و استقامت دیالکتریک
دو ویژگی مهم اما متفاوت هستند.
استقامت دیالکتریک
توانایی تحمل میدان الکتریکی بدون شکست عایقی.
مقاومت حرارتی
توانایی حفظ خواص در برابر دما.
افزایش دما ممکن است بر خواص الکتریکی نیز اثر بگذارد.
بنابراین آزمون استقامت دیالکتریک در یک دمای مشخص، لزوماً عملکرد ماده را در تمام دماها اثبات نمیکند.
—
۲۶. اطلاعات حرارتی موردنیاز برای انتخاب رزین
برای انتخاب یک رزین اپوکسی عایق برق، بهتر است حداقل اطلاعات زیر مشخص باشد:
پارامتر| اهمیت
دمای کاری پیوسته| بسیار مهم
حداکثر دمای کوتاهمدت| مهم
Tg| مهم
رفتار در سیکل حرارتی| بسیار مهم
چسبندگی در دما| مهم
استقامت دیالکتریک| بسیار مهم
جذب آب| مهم
زمان و شرایط پخت| مهم
مقاومت شیمیایی| بسته به کاربرد
مقاومت مکانیکی در دما| مهم
—
۲۷. آیا افزایش Tg همیشه به معنی بهتر بودن رزین است؟
خیر.
Tg بالاتر میتواند برای برخی کاربردها مزیت باشد، اما بهتنهایی معیار کافی برای انتخاب رزین نیست.
ممکن است یک کاربرد به:
– چسبندگی،
– انعطافپذیری،
– مقاومت در برابر شوک حرارتی،
– مقاومت رطوبتی،
نیاز بیشتری داشته باشد.
بنابراین باید کل مجموعه خواص بررسی شود.
—
۲۸. نقش انعطافپذیری
رزین بسیار سخت ممکن است در بعضی شرایط حرارتی دچار تنش شود.
از طرف دیگر، رزین بسیار نرم نیز ممکن است برای یک کاربرد خاص استحکام مکانیکی کافی نداشته باشد.
پس انتخاب رزین یک مسئله تعادل بین:
سختی + چسبندگی + انعطافپذیری + مقاومت حرارتی + خواص عایقی
است.
—
۲۹. آزمون حرارتی برای رزین عایق برق
برای ارزیابی عملکرد حرارتی یک رزین، میتوان بسته به هدف آزمون، مواردی مانند:
– آزمون پایداری حرارتی،
– آزمون سیکل حرارتی،
– آزمون پیرشدگی،
– اندازهگیری Tg،
– بررسی چسبندگی پس از حرارت،
– بررسی خواص دیالکتریک پس از حرارت،
را مورد توجه قرار داد.
نوع آزمون باید متناسب با کاربرد واقعی انتخاب شود.
—
۳۰. مقایسه مقاومت حرارتی رزینها
نباید صرفاً با نام شیمیایی تصمیم گرفت.
دو رزین که هر دو «اپوکسی» نامیده میشوند ممکن است از نظر:
– نوع رزین پایه،
– نوع سختکننده،
– افزودنیها،
– پرکنندهها،
– Tg،
– پایداری حرارتی،
– چسبندگی،
متفاوت باشند.
بنابراین عبارت «اپوکسی ذاتاً تا دمای مشخصی مقاوم است» از نظر فنی دقیق نیست.
—
۳۱. رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119
رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119 در این دانشنامه بهعنوان یک سیستم رزینی عایق الکتریکی مورد بررسی قرار گرفته است.
طبق اطلاعات مرجع ارائهشده برای آن، آزمون الکتریکی روی نمونهای با ضخامت یک میلیمتر روی سطح مقره چرخی انجام شده و مقادیر زیر اعلام شده است:
– ولتاژ شکست خشک: ۲۱ کیلوولت
– ولتاژ شکست مرطوب: ۱۴ کیلوولت
– تحمل یکدقیقهای خشک: ۳٫۵ کیلوولت
– تحمل یکدقیقهای مرطوب: ۲٫۵ کیلوولت
مرجع اعلامشده برای این اطلاعات، وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور و شماره تأیید اعلامشده 84-4-11 است.
این اطلاعات، دادههای مربوط به آزمون عایقی نمونه هستند و بهتنهایی مشخصکننده کلاس حرارتی یا حداکثر دمای سرویس محصول نیستند.
برای اعلام یک کلاس حرارتی مشخص برای 8119 باید داده آزمون حرارتی و استاندارد مربوط به آن نیز در دسترس باشد.
—
۳۲. چرا نباید از ولتاژ شکست، مقاومت حرارتی را نتیجه گرفت؟
ممکن است یک رزین استقامت دیالکتریک بالایی داشته باشد اما برای دمای بسیار بالا طراحی نشده باشد.
برعکس، ممکن است مادهای مقاومت حرارتی بالایی داشته باشد اما برای یک کاربرد خاص از نظر استقامت دیالکتریک مناسب نباشد.
پس:
استقامت الکتریکی ≠ مقاومت حرارتی
این دو باید بهطور جداگانه ارزیابی شوند.
—
۳۳. رابطه دما و عایقکاری ولتاژ متوسط و بالا
در تجهیزات ولتاژ متوسط و بالا، افزایش دما میتواند علاوه بر خواص مکانیکی، بر کیفیت عایق نیز اثر بگذارد.
عواملی مانند:
– تخلیه جزئی،
– حباب،
– رطوبت،
– آلودگی سطح،
– ترک،
در دمای بالا میتوانند اهمیت بیشتری پیدا کنند.
به همین دلیل، طراحی عایق باید شرایط واقعی بهرهبرداری را در نظر بگیرد.
—
۳۴. کنترل دمای محل اجرای رزین
پیش از تعمیر یا اجرای رزین روی تجهیز، اندازهگیری دمای سطح میتواند اطلاعات بسیار ارزشمندی ارائه کند.
در کاربردهای صنعتی میتوان از روشهای مناسب اندازهگیری دما استفاده کرد، مانند:
– ترمومتر تماسی،
– حسگر دما،
– دوربین حرارتی،
– روشهای اندازهگیری مورد تأیید کارخانه.
اندازهگیری باید در شرایط واقعی کار تجهیز انجام شود، نه صرفاً زمانی که دستگاه خاموش است.
—
۳۵. اشتباه رایج: استفاده از دمای محیط بهعنوان دمای کاری
فرض کنید دمای سالن ۲۵ درجه سانتیگراد باشد.
اگر سطح تجهیز در زمان کار ۹۰ درجه باشد، انتخاب رزین بر اساس دمای ۲۵ درجه کاملاً گمراهکننده خواهد بود.
بنابراین:
دمای انتخاب رزین = دمای واقعی محل اجرای رزین در شرایط کار
است، نه صرفاً دمای هوای محیط.
—
۳۶. دمای لحظهای و دمای دائمی
دو وضعیت باید از یکدیگر جدا شوند:
افزایش دمای کوتاهمدت
ممکن است تجهیز برای مدت کوتاهی به دمای بالاتر برسد.
دمای پایدار
ممکن است تجهیز ساعتها یا روزها در دمای مشخص کار کند.
اثر این دو شرایط بر عمر رزین یکسان نیست.
—
۳۷. آیا رزین باید در دمای کار خودش را نشان دهد؟
برای کاربردهای مهم، آزمایش در شرایط واقعی یا شبیهسازیشده میتواند ارزش بیشتری از یک آزمایش ساده در دمای اتاق داشته باشد.
برای مثال میتوان نمونه را:
1. در دمای محیط آزمون کرد؛
2. در دمای کاری قرار داد؛
3. پس از چند سیکل حرارتی بررسی کرد؛
4. دوباره خواص عایقی و چسبندگی آن را ارزیابی کرد.
—
۳۸. اهمیت داده واقعی محصول
برای انتخاب صنعتی، بهتر است اطلاعات زیر از تولیدکننده یا آزمایشگاه دریافت شود:
– Tg،
– دمای سرویس،
– شرایط پخت،
– استقامت دیالکتریک،
– جذب آب،
– چسبندگی،
– رفتار حرارتی،
– زمان کارپذیری،
– عمر انبارداری.
هرچه کاربرد حساستر باشد، نیاز به داده مستند بیشتر میشود.
—
۳۹. راهنمای انتخاب رزین بر اساس شرایط دمایی
بهصورت مفهومی میتوان گفت:
شرایط کاربرد| رویکرد مناسب
دمای معمولی| بررسی خواص عایقی و مکانیکی
دمای متوسط| بررسی دمای سرویس و Tg
دمای بالا| بررسی دقیق پیرشدگی حرارتی
سیکل حرارتی شدید| آزمون چرخه حرارتی
کوره صنعتی| بررسی کامل حرارتی، مکانیکی و الکتریکی
محیط مرطوب و گرم| بررسی همزمان رطوبت و حرارت
ولتاژ بالا و دمای بالا| نیازمند ارزیابی اختصاصی سیستم
—
۴۰. جمعبندی نهایی
مقاومت حرارتی یکی از مهمترین پارامترها در انتخاب رزین اپوکسی عایق برق است، اما نباید آن را با یک عدد ساده یا صرفاً با نام «اپوکسی» توصیف کرد.
برای ارزیابی صحیح باید میان مفاهیم زیر تفاوت گذاشت:
– دمای کاری،
– حداکثر دمای کوتاهمدت،
– Tg،
– پیرشدگی حرارتی،
– کلاس حرارتی،
– شوک حرارتی،
– سیکل حرارتی،
– مقاومت مکانیکی در دما،
– استقامت دیالکتریک در دما.
در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، اطلاعات آزمون الکتریکی ارائهشده، عملکرد نمونه یکمیلیمتری روی مقره چرخی را از نظر ولتاژ شکست خشک و مرطوب نشان میدهد؛ اما این دادهها بهتنهایی برای تعیین کلاس حرارتی یا حداکثر دمای مجاز استفاده کافی نیستند.
بهخصوص در کاربردهایی مانند کوره القایی، سیمپیچهای گرم، تجهیزات قدرت و محیطهای صنعتی با سیکل حرارتی شدید، باید دمای واقعی محل اجرا و رفتار رزین در آن شرایط بهصورت اختصاصی بررسی شود.
مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹
۰ دیدگاه