دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی30
فصل ۳۰
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
شوری خاک و جذب عناصر غذایی؛ تأثیر نمک بر کوددهی، کمبود عناصر، زردی برگ، پتاسیم، کلسیم، آهن و مدیریت تغذیه گیاه در زمین شور
مقدمه
یکی از مشکلات مهم زمینهای شور این است که وجود عنصر غذایی در خاک الزاماً به معنی دسترسی مناسب گیاه به آن عنصر نیست.
ممکن است خاک از نظر بعضی عناصر غذایی غنی باشد، اما به دلیل شوری، نامناسب بودن pH، افزایش سدیم یا اختلال در فعالیت ریشه، جذب عناصر توسط گیاه کاهش پیدا کند.
از طرف دیگر، کشاورز ممکن است با مشاهده زردی برگ یا کاهش رشد، تصور کند که گیاه فقط به کود بیشتری نیاز دارد و مقدار کود را افزایش دهد.
این کار در بعضی شرایط نهتنها مشکل را حل نمیکند، بلکه با افزایش غلظت نمکهای محلول، میتواند شرایط ریشه را نامناسبتر کند.
بنابراین در خاک شور باید میان سه موضوع تفاوت گذاشت:
کمبود واقعی عنصر
اختلال در جذب عنصر
و
آسیب مستقیم ناشی از شوری
—
۱. شوری چگونه جذب عناصر غذایی را مختل میکند؟
ریشه عناصر غذایی را از محلول خاک دریافت میکند.
وقتی غلظت نمکهای محلول افزایش پیدا میکند، شرایط شیمیایی و اسمزی محیط ریشه تغییر میکند.
این تغییر میتواند:
– جذب آب را دشوار کند.
– فعالیت ریشه را کاهش دهد.
– تعادل یونها را تغییر دهد.
– جذب برخی عناصر را مختل کند.
در نتیجه ممکن است گیاه علائمی شبیه کمبود غذایی نشان دهد، در حالی که مشکل اصلی شوری است.
—
۲. چرا کود بیشتر همیشه راهحل نیست؟
یکی از اشتباهات رایج در زمینهای شور این است:
رشد کم → کود بیشتر
در حالی که بسیاری از کودهای شیمیایی خود حاوی نمکهای محلول هستند.
اگر بدون آزمایش و بدون توجه به نیاز گیاه مقدار زیادی کود مصرف شود، ممکن است EC محلول خاک افزایش پیدا کند.
بنابراین در زمین شور:
کوددهی باید دقیقتر شود، نه لزوماً بیشتر.
—
۳. نقش پتاسیم در شرایط شور
پتاسیم یکی از عناصر مهم برای عملکرد طبیعی گیاه است.
در شرایط شوری، تعادل میان پتاسیم و سدیم اهمیت زیادی پیدا میکند.
افزایش سدیم در محیط ریشه میتواند در برخی شرایط با جذب و عملکرد پتاسیم تداخل ایجاد کند.
از آنجا که پتاسیم در تنظیم آب سلول، فعالیت آنزیمها و بسیاری از فرآیندهای فیزیولوژیک نقش دارد، اختلال در وضعیت پتاسیم میتواند به کاهش رشد و مقاومت گیاه منجر شود.
اما این موضوع به معنی مصرف بیرویه کود پتاسیمی نیست.
ابتدا باید وضعیت خاک و گیاه بررسی شود.
—
۴. نقش کلسیم در خاک شور و سدیمی
کلسیم برای ساختار سلولی گیاه اهمیت زیادی دارد.
از نظر خاک نیز کلسیم در اصلاح برخی خاکهای سدیمی نقش مهمی دارد.
در خاک سدیمی، کلسیم میتواند به جایگزینی سدیم تبادلی کمک کند.
گچ کشاورزی یکی از منابع مهم کلسیم برای این منظور است.
اما باید توجه داشت:
کلسیم موجود در گچ بهتنهایی سدیم را از زمین خارج نمیکند.
پس از فراهم شدن کلسیم، آبشویی و زهکشی مناسب برای جابهجایی سدیم اهمیت دارند.
—
۵. تفاوت خاک شور و خاک سدیمی در تغذیه گیاه
این دو اصطلاح نباید با یکدیگر یکی گرفته شوند.
خاک شور
مشکل اصلی افزایش نمکهای محلول است.
خاک سدیمی
مشکل اصلی افزایش سدیم تبادلی و آثار آن بر ساختمان خاک و شرایط ریشه است.
خاک شور ـ سدیمی
هر دو مشکل میتوانند همزمان وجود داشته باشند.
روش اصلاح این سه وضعیت یکسان نیست.
بنابراین قبل از انتخاب کود یا اصلاحکننده باید مشخص شود مشکل اصلی کدام است.
—
۶. شوری و جذب نیتروژن
نیتروژن یکی از عناصر اصلی مورد نیاز گیاه است.
در خاک شور، کاهش رشد ریشه و اختلال در جذب آب میتواند جذب نیتروژن را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
اما مصرف بیش از حد کود نیتروژنه نیز میتواند غلظت املاح محلول را افزایش دهد.
به همین دلیل در شرایط شور بهتر است کود نیتروژنه بر اساس:
– نیاز واقعی محصول
– مرحله رشد
– آزمون خاک
– روش آبیاری
تنظیم شود.
تقسیم کود در چند نوبت نیز در بسیاری از سیستمهای کشاورزی میتواند به مدیریت بهتر مصرف کمک کند.
—
۷. شوری و فسفر
فسفر نیز ممکن است در شرایط مختلف خاک از نظر قابلیت دسترسی دچار تغییر شود.
pH خاک، کربنات کلسیم، ساختمان خاک و فعالیت ریشه همگی بر دسترسی فسفر اثر دارند.
بنابراین اگر گیاه در خاک شور رشد ضعیفی دارد، نباید بدون آزمایش تصور کرد که مشکل حتماً کمبود فسفر است.
مصرف فسفر باید بر اساس نیاز و آزمایش انجام شود.
—
۸. شوری و آهن؛ علت زردی برگ
یکی از علائم رایج در برخی باغها زرد شدن برگها است.
گاهی این علامت با کمبود آهن مرتبط است، اما همیشه چنین نیست.
زردی برگ ممکن است ناشی از:
– شوری
– کمبود آهن
– کمبود نیتروژن
– کمبود منیزیم
– اختلال ریشه
– ماندابی شدن
– بیماری
– مشکل pH
باشد.
بنابراین تشخیص کمبود آهن فقط از روی زردی برگ قابل اعتماد نیست.
—
۹. شوری و منیزیم
منیزیم در ساخت کلروفیل و فعالیتهای فیزیولوژیک گیاه نقش دارد.
در شرایط شوری، تعادل میان کاتیونهای مختلف میتواند تغییر کند و در برخی شرایط جذب منیزیم تحت تأثیر قرار گیرد.
اما تشخیص کمبود منیزیم نیز باید با توجه به علائم، آزمایش خاک و در صورت نیاز آزمایش برگ انجام شود.
—
۱۰. نقش کلرید در گیاه
کلرید یکی از یونهای رایج در آبها و خاکهای شور است.
کلرید در مقدار کم برای گیاه ضروری است، اما غلظت بالای آن در برخی گیاهان میتواند مشکلساز شود.
درختان و گیاهان مختلف تحمل یکسانی نسبت به کلرید ندارند.
بنابراین در آبهای شور، تنها EC را نباید بررسی کرد؛ در شرایط لازم، کلرید آب آبیاری نیز باید اندازهگیری شود.
—
۱۱. نقش سدیم در گیاه
سدیم برای بسیاری از گیاهان در مقادیر بالا مشکلساز است.
افزایش سدیم در محیط ریشه میتواند:
– تعادل یونی را مختل کند.
– در برخی گیاهان موجب تجمع سدیم در برگ شود.
– با جذب برخی عناصر رقابت کند.
– به ساختار خاک آسیب بزند.
البته تحمل سدیم در گونهها و ارقام مختلف متفاوت است.
—
۱۲. چرا شوری ممکن است شبیه کمبود کود دیده شود؟
فرض کنید ریشه به دلیل شوری نمیتواند آب و عناصر را به خوبی جذب کند.
گیاه ممکن است:
– کوچک بماند.
– برگهای کمرنگ تولید کند.
– رشد شاخه کاهش پیدا کند.
– عملکرد پایین بیاید.
کشاورز ممکن است تصور کند که کود کافی نیست.
اما اگر مشکل اصلی شوری باشد، افزایش کود لزوماً نتیجه مطلوب نمیدهد.
بنابراین ابتدا باید مشخص کرد:
آیا عنصر در خاک کم است یا گیاه نمیتواند آن را بهخوبی جذب کند؟
—
۱۳. آزمایش خاک برای تشخیص کمبود واقعی
یک آزمایش مناسب میتواند اطلاعاتی درباره مواردی مانند:
– pH
– EC
– مواد آلی
– نیتروژن
– فسفر
– پتاسیم
– برخی عناصر کممصرف
– بافت خاک
– در صورت نیاز CEC
ارائه دهد.
در خاک شور، تفسیر نتایج باید با توجه به EC و وضعیت شوری انجام شود.
—
۱۴. آزمایش برگ چه کمکی میکند؟
آزمایش برگ میتواند نشان دهد چه مقدار از برخی عناصر در بافت گیاه وجود دارد.
این آزمایش در باغهای چندساله میتواند برای بررسی وضعیت تغذیهای مفید باشد.
ترکیب:
آزمایش خاک + آزمایش آب + آزمایش برگ
تصویر کاملتری ایجاد میکند.
—
۱۵. کودهای محلول و افزایش EC
بسیاری از کودهای محلول پس از حل شدن در آب، غلظت یونهای محلول را افزایش میدهند.
اگر خاک یا آب از قبل شور باشد، مصرف بیش از نیاز میتواند شرایط اسمزی محیط ریشه را نامناسبتر کند.
به همین دلیل یکی از اصول مدیریت تغذیه در زمین شور این است:
کوددهی دقیق و متناسب با نیاز گیاه
نه:
کوددهی حداکثری.
—
۱۶. کوددهی همراه آبیاری
در سیستمهای قطرهای، کوددهی همراه آبیاری یا فرتیگیشن میتواند امکان توزیع دقیقتر کود را فراهم کند.
اما در آب شور باید EC محلول آبیاری و محلول اطراف ریشه نیز مورد توجه قرار گیرد.
کوددهی بیش از حد در یک نوبت ممکن است باعث افزایش شدید غلظت نمک در محلول ریشه شود.
تقسیم مصرف در طول فصل، در صورت سازگاری با نیاز گیاه و نوع کود، میتواند روش مناسبتری باشد.
—
۱۷. آیا کود آلی برای خاک شور مفید است؟
مواد آلی میتوانند بر برخی ویژگیهای فیزیکی، شیمیایی و زیستی خاک اثر مثبت داشته باشند.
افزایش ماده آلی در برخی خاکها میتواند به بهبود ساختمان خاک و شرایط ریشه کمک کند.
اما «کود آلی» نیز یک اصطلاح بسیار گسترده است و کیفیت آن باید بررسی شود.
هر ماده آلی الزاماً برای هر خاک و هر محصول مناسب نیست.
همچنین مواد آلی جایگزین آبشویی و زهکشی در خاک شور نیستند.
—
۱۸. نقش اسید هیومیک و مواد هیومیکی
مواد هیومیکی در بازار با کاربردهای مختلف عرضه میشوند.
آنها ممکن است بر ویژگیهای خاک و جذب برخی عناصر اثر داشته باشند.
اما نباید انتظار داشت اسید هیومیک بهتنهایی خاک شور را نمکزدایی کند.
اگر مشکل اصلی EC بالای خاک باشد، باید منبع نمک و امکان خروج آن نیز مدیریت شود.
—
۱۹. کوددهی در خاک سدیمی
در خاک سدیمی باید ابتدا ساختمان خاک و وضعیت سدیم بررسی شود.
اگر نیاز گچی تأیید شود، گچ کشاورزی میتواند منبع کلسیم مناسبی برای فرآیند اصلاح باشد.
اما مصرف گچ را نباید با کوددهی معمولی یکی دانست.
گچ در اینجا بیشتر بهعنوان اصلاحکننده خاک مطرح است.
—
۲۰. ترکیب گچ و زئولیت و تغذیه گیاه
ترکیب گچ و زئولیت را میتوان بهعنوان یک مخلوط اصلاحکننده معدنی در شرایط مناسب بررسی کرد.
گچ:
منبع کلسیم
و زئولیت:
ماده معدنی با ظرفیت تبادل کاتیونی و ساختار متخلخل
است.
اما نتیجه مصرف این ترکیب به ویژگیهای واقعی خاک وابسته است.
این ترکیب نباید بهعنوان «کود کامل» یا «نمکزدای خاک» معرفی شود.
—
۲۱. آیا پرلیت عنصر غذایی تأمین میکند؟
پرلیت عمدتاً برای ویژگیهای فیزیکی مورد استفاده قرار میگیرد.
نقش اصلی آن در بسیاری از کاربردهای کشاورزی، کمک به ایجاد تخلخل و بهبود شرایط فیزیکی بستر است.
بنابراین نباید پرلیت را بهعنوان جایگزین کودهای اصلی گیاه در نظر گرفت.
—
۲۲. شوری و عناصر کممصرف
عناصر کممصرف مانند:
– آهن
– روی
– منگنز
– مس
– بور
برای رشد گیاه ضروری هستند، اما مقدار مورد نیاز آنها کم است.
مصرف بیش از نیاز میتواند مشکلساز شود.
در خاک شور، قبل از استفاده از کودهای ریزمغذی بهتر است کمبود واقعی مشخص شود.
—
۲۳. آیا محلولپاشی برگی در زمین شور مفید است؟
در برخی شرایط، محلولپاشی برگی میتواند برای تأمین بعضی عناصر غذایی کاربرد داشته باشد.
این روش مستقیماً از طریق ریشه انجام نمیشود و بنابراین در شرایطی که جذب ریشه محدود شده است، ممکن است بهعنوان یک ابزار مکمل مورد توجه قرار گیرد.
اما محلولپاشی نیز باید بر اساس نوع عنصر، غلظت مناسب، مرحله رشد و شرایط آبوهوایی انجام شود.
محلولپاشی جایگزین اصلاح شوری خاک نیست.
—
۲۴. شوری و pH خاک
شوری و pH دو مفهوم متفاوت هستند.
ممکن است خاک:
– شور ولی از نظر pH شرایط دیگری داشته باشد.
– سدیمی و دارای pH بالا باشد.
– دارای مشکل غذایی ناشی از pH باشد بدون اینکه شوری شدید داشته باشد.
بنابراین صرفاً اندازهگیری pH برای تشخیص شوری کافی نیست.
همانطور که EC نیز بهتنهایی تمام مشکلات خاک را مشخص نمیکند.
—
۲۵. چگونه کمبود غذایی را از شوری تشخیص دهیم؟
یک روش ساده:
اگر فقط یک بخش خاص از برگها علائم دارند
ممکن است کمبود یک عنصر مطرح باشد.
اگر رشد کل گیاه کاهش یافته و خاک یا آب EC بالایی دارد
شوری باید جدی بررسی شود.
اگر خاک مرطوب است ولی گیاه علائم تنش آبی دارد
تنش اسمزی ناشی از شوری یکی از احتمالات است.
اگر برگها همراه با علائم سوختگی حاشیهای هستند
شوری یا تجمع برخی یونها میتواند مطرح باشد.
اگر خاک نفوذپذیری بسیار پایینی دارد
سدیمی بودن یا مشکل فیزیکی خاک نیز باید بررسی شود.
این موارد تشخیص قطعی نیستند، اما مسیر بررسی را مشخص میکنند.
—
۲۶. مدیریت کوددهی در زمین شور
یک برنامه منطقی میتواند شامل این مراحل باشد:
آزمایش آب
↓
آزمایش خاک
↓
بررسی EC و pH
↓
بررسی نیاز غذایی
↓
تعیین مقدار کود
↓
تقسیم کود در طول فصل در صورت مناسب بودن
↓
پایش رشد گیاه
↓
آزمایش مجدد در صورت نیاز
این روش از مصرف بیهدف کود جلوگیری میکند.
—
۲۷. پنج اصل مهم کوددهی در خاک شور
اصل اول
قبل از کوددهی گسترده، خاک را آزمایش کنید.
اصل دوم
کیفیت آب آبیاری را بشناسید.
اصل سوم
از مصرف بیش از نیاز کودهای محلول خودداری کنید.
اصل چهارم
شوری را با کمبود غذایی اشتباه نگیرید.
اصل پنجم
پس از اصلاح خاک، نتیجه را با آزمایش و عملکرد گیاه ارزیابی کنید.
—
۲۸. آیا اصلاح شوری باعث بهتر شدن جذب کود میشود؟
در شرایطی که شوری یا سدیمی بودن خاک عامل محدودکننده جذب باشد، کاهش این محدودیت میتواند شرایط ریشه و جذب عناصر را بهتر کند.
برای مثال، اگر خاک سدیمی اصلاح شود و ساختمان آن بهتر شود، نفوذ آب و شرایط ریشه ممکن است بهبود پیدا کند.
اما نتیجه به ویژگیهای خاک و شدت مشکل بستگی دارد.
بنابراین اصلاح خاک باید بر اساس آزمایش و نتیجه واقعی مزرعه ارزیابی شود.
—
۲۹. ارتباط شوری، کود و آبشویی
سه موضوع باید همزمان در نظر گرفته شوند:
آب
کود
نمک
اگر آب شور وارد خاک شود و کودهای محلول نیز بیش از نیاز مصرف شوند، مقدار املاح محلول افزایش پیدا میکند.
از طرف دیگر، آبشویی بیش از حد نیز میتواند عناصر غذایی را از ناحیه ریشه خارج کند.
بنابراین هدف:
حفظ مواد غذایی مورد نیاز گیاه + جلوگیری از تجمع نمک + جلوگیری از شستوشوی بیمورد عناصر
است.
—
۳۰. نتیجهگیری نهایی
در زمین شور، ضعف رشد گیاه همیشه به معنی کمبود کود نیست.
شوری میتواند جذب آب و عناصر غذایی را مختل کند و علائمی ایجاد کند که شبیه کمبود غذایی هستند.
از طرف دیگر، مصرف بیرویه کودهای محلول میتواند غلظت املاح محیط ریشه را افزایش دهد.
به همین دلیل بهترین رویکرد، تغذیه تشخیصی است:
اول آزمایش، سپس تشخیص، سپس کوددهی.
در خاک سدیمی، در صورت تأیید نیاز گچی، گچ کشاورزی میتواند برای اصلاح خاک کاربرد داشته باشد. زئولیت میتواند در شرایط مناسب بهعنوان اصلاحکننده مکمل مطرح شود و پرلیت عمدتاً نقش فیزیکی دارد.
هیچکدام از این مواد نباید بهعنوان جایگزین کامل مدیریت آب، آبشویی و زهکشی معرفی شوند.
در نهایت، کشاورزی در شرایط شوری موفق زمانی است که آب، نمک، خاک، ریشه و تغذیه گیاه بهصورت یک سیستم واحد مدیریت شوند.
—
پرسشهای متداول
آیا شوری باعث کمبود کود میشود؟
ممکن است شوری جذب برخی عناصر را مختل کند، حتی اگر مقدار آن عنصر در خاک کم نباشد.
آیا برای گیاه زردشده باید کود بیشتری استفاده کرد؟
نه لزوماً. ابتدا باید علت زردی مشخص شود.
آیا کود زیاد شوری خاک را بیشتر میکند؟
بعضی کودهای محلول در صورت مصرف بیش از نیاز میتوانند غلظت نمکهای محلول را افزایش دهند.
آیا گچ کشاورزی کود است؟
گچ منبع کلسیم و گوگرد است، اما در اصلاح خاکهای سدیمی بیشتر بهعنوان اصلاحکننده خاک مورد توجه قرار میگیرد.
آیا زئولیت کود است؟
زئولیت را بیشتر باید یک ماده معدنی اصلاحکننده دانست، نه جایگزین برنامه کامل کوددهی.
آیا پرلیت خاک شور را اصلاح میکند؟
پرلیت بیشتر بر ویژگیهای فیزیکی خاک اثر دارد و نمک را از خاک خارج نمیکند.
آیا اسید هیومیک خاک شور را شیرین میکند؟
خیر. مواد هیومیکی ممکن است در برخی ویژگیهای خاک مفید باشند، اما نمکزدایی مستقیم انجام نمیدهند.
آیا محلولپاشی برگی برای درختان در خاک شور مفید است؟
در برخی شرایط میتواند برای تأمین بعضی عناصر بهعنوان روش مکمل مفید باشد، اما مشکل اصلی شوری خاک را برطرف نمیکند.
—
کلیدواژههای مهم برای جستجوی اینترنتی
شوری خاک و کود، کوددهی در خاک شور، کود مناسب خاک شور، کود برای زمین شور، کود برای درختان در خاک شور، جذب عناصر غذایی در خاک شور، کمبود عناصر در خاک شور، زردی برگ در خاک شور، شوری و پتاسیم، شوری و کلسیم، شوری و آهن، شوری و منیزیم، شوری و نیتروژن، شوری و فسفر، سدیم خاک، کلرید خاک، خاک سدیمی، اصلاح خاک سدیمی، گچ کشاورزی، گچ برای خاک شور، گچ برای خاک سدیمی، زئولیت کشاورزی، گچ و زئولیت، پرلیت کشاورزی، اصلاحکننده خاک، کود آلی برای خاک شور، اسید هیومیک و شوری، کود محلول در خاک شور، فرتیگیشن در آب شور، محلولپاشی درختان، EC خاک، EC آب آبیاری، SAR، RSC، آب شور کشاورزی، آبشویی خاک، زهکشی زمین شور، شوری ریشه، تنش اسمزی، خشکی فیزیولوژیک، گیاه مقاوم به شوری، مدیریت شوری، مدیریت تغذیه گیاه، خشکسالی، کمآبی کشاورزی، سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیاکریلات کشاورزی، حفظ رطوبت خاک، اصلاح خاک در مناطق خشک، بیابانزدایی.
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.