دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی35
فصل ۳۵
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
شوری خاک و آب در باغ و درختان میوه؛ تجمع نمک اطراف ریشه، علائم شوری، آبیاری، آبشویی، زهکشی و اصلاح خاک باغ
مقدمه
شوری در باغ با شوری یک زمین زراعی یک تفاوت مهم دارد:
درختان چندین سال یا حتی چند دهه در یک محل باقی میمانند.
به همین دلیل اگر نمک بهتدریج در محدوده ریشه درخت تجمع پیدا کند، مشکل میتواند در طول سالها تشدید شود.
آب شور، تبخیر زیاد، زهکشی ضعیف، مصرف نامناسب کود و آبشویی ناکافی از عواملی هستند که میتوانند شوری باغ را افزایش دهند.
از طرف دیگر، ریشه درخت ممکن است فقط در بخش محدودی از خاک فعال باشد و بنابراین اندازهگیری شوری در محل نامناسب، نتیجه گمراهکنندهای ایجاد کند.
—
۱. چرا شوری برای درختان اهمیت زیادی دارد؟
درخت برای رشد مناسب به آب و عناصر غذایی نیاز دارد.
افزایش نمک در محل ریشه میتواند جذب آب را دشوار کند و در برخی گونهها تجمع یونهایی مانند سدیم و کلرید نیز آسیب ایجاد کند.
نتیجه احتمالی:
– کاهش رشد شاخه
– کوچک شدن برگ
– سوختگی حاشیه برگ
– کاهش گلدهی
– کاهش تشکیل میوه
– ریزش برگ
– کاهش اندازه میوه
– کاهش عملکرد
شدت این آثار به گونه، رقم، پایه، سن درخت و شرایط خاک و آب بستگی دارد.
—
۲. شوری باغ از کجا میآید؟
مهمترین منابع عبارتاند از:
– آب آبیاری شور
– آب زیرزمینی شور
– زهکشی ضعیف
– تبخیر زیاد
– خاک شور اولیه
– مصرف بیش از حد کودهای محلول
– بالا آمدن سطح آب زیرزمینی
– انتقال نمک از لایههای زیرین
بنابراین برای اصلاح باغ ابتدا باید منبع شوری مشخص شود.
—
۳. آب شور و درختان
اگر هر سال آب دارای EC بالا وارد باغ شود، مقداری نمک نیز وارد خاک میشود.
اگر خروج نمک کمتر از ورود آن باشد، ذخیره نمک در خاک افزایش خواهد یافت.
به زبان ساده:
ورود نمک بیشتر از خروج نمک = خطر شور شدن تدریجی خاک
—
۴. چرا تبخیر در باغهای مناطق خشک مهم است؟
در مناطق گرم و خشک، بخش زیادی از آب آبیاری از طریق تبخیر و تعرق از سیستم خارج میشود.
نمکها برخلاف آب تبخیر نمیشوند و در خاک باقی میمانند.
در نتیجه ممکن است در طول زمان غلظت نمک در محدوده ریشه افزایش پیدا کند.
—
۵. ناحیه فعال ریشه درخت
تمام خاک اطراف باغ به یک اندازه برای تغذیه درخت اهمیت ندارد.
ریشههای فعال در محدوده مشخصی قرار دارند و بسته به نوع درخت، سن، بافت خاک و روش آبیاری تغییر میکنند.
بنابراین نمونهبرداری خاک باید با توجه به محدوده واقعی ریشه انجام شود.
—
۶. چرا نمونهبرداری کنار تنه مناسب نیست؟
خاک چسبیده به تنه ممکن است نماینده وضعیت واقعی ریشههای فعال نباشد.
همچنین کود یا مواد اصلاحی ممکن است در اطراف تنه بهصورت غیر یکنواخت تجمع کرده باشند.
بهتر است نمونهها از چند نقطه در محدوده ریشه و در عمقهای مناسب گرفته شوند.
—
۷. آبیاری قطرهای و شوری باغ
در آبیاری قطرهای، خاک در اطراف قطرهچکان مرطوب میشود.
نمک ممکن است در قسمتهایی که کمتر شسته میشوند تجمع پیدا کند.
با تغییر محل ریشههای فعال، سن درخت و فاصله قطرهچکانها، الگوی شوری نیز تغییر میکند.
بنابراین باید گاهی پروفیل شوری خاک بررسی شود.
—
۸. آبیاری بیش از حد
آبیاری زیاد همیشه به معنی کاهش شوری نیست.
اگر زهکشی مناسب نباشد، آب اضافی ممکن است در خاک باقی بماند.
این حالت میتواند:
– اکسیژن ریشه را کاهش دهد؛
– بیماریهای ریشه را افزایش دهد؛
– سطح آب زیرزمینی را بالا ببرد؛
– باعث تجمع مجدد نمک شود.
بنابراین آبشویی باید همراه با امکان خروج آب انجام شود.
—
۹. آبشویی باغ
آبشویی یعنی عبور دادن مقدار مناسب آب از ناحیه ریشه برای انتقال نمکهای محلول به عمق پایینتر و در نهایت خروج آنها از محدوده ریشه.
اما مقدار آبشویی ثابت نیست.
به عواملی مانند:
– EC آب
– EC خاک
– بافت خاک
– عمق ریشه
– مقدار بارندگی
– تبخیر
– زهکشی
وابسته است.
—
۱۰. آبشویی در خاک شنی
در خاک شنی معمولاً نفوذ آب آسانتر است.
این ویژگی میتواند آبشویی نمک را تسهیل کند.
اما آب و مواد غذایی نیز ممکن است سریعتر از محدوده ریشه عبور کنند.
بنابراین باید از آبشویی بیرویه جلوگیری شود.
—
۱۱. آبشویی در خاک رسی
در خاک رسی حرکت آب آهستهتر است.
اگر خاک سدیمی باشد، کاهش نفوذپذیری میتواند مشکل را تشدید کند.
در این شرایط ممکن است قبل از برنامه آبشویی، اصلاح ساختمان خاک و وضعیت زهکشی لازم باشد.
—
۱۲. گچ کشاورزی برای باغ
اگر آزمایش نشان دهد خاک باغ سدیمی است و نیاز گچی دارد، گچ کشاورزی میتواند منبع کلسیم مناسبی برای اصلاح خاک باشد.
گچ میتواند به جایگزینی سدیم تبادلی کمک کند.
اما برای خروج سدیم، آب باید بتواند از خاک عبور کرده و از سیستم خارج شود.
بنابراین:
گچ بهتنهایی درمان کامل خاک سدیمی نیست.
—
۱۳. آیا گچ برای هر باغ شور لازم است؟
خیر.
بالا بودن EC بهتنهایی دلیل کافی برای مصرف گچ نیست.
ابتدا باید مشخص شود که خاک واقعاً مشکل سدیمی یا نیاز گچی دارد یا خیر.
در خاکی که فقط مشکل نمکهای محلول دارد، راهکار اصلی ممکن است مدیریت آب، آبشویی و زهکشی باشد.
—
۱۴. زئولیت در باغ
زئولیت یک ماده معدنی آلومینوسیلیکاتی متخلخل است که ظرفیت تبادل کاتیونی دارد.
در برخی خاکها میتواند بهعنوان اصلاحکننده مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
اما زئولیت جایگزین گچ در اصلاح خاک سدیمی نیست و نمکهای محلول را بهطور عمومی از باغ خارج نمیکند.
—
۱۵. گچ و زئولیت در باغ
ترکیب گچ و زئولیت را میتوان یک مخلوط اصلاحکننده معدنی دانست.
گچ:
منبع کلسیم
و زئولیت:
ماده معدنی متخلخل با ظرفیت تبادل کاتیونی
است.
استفاده همزمان آنها باید بر اساس آزمایش خاک و شرایط باغ ارزیابی شود.
نسبت یکسان و قطعی برای همه باغها وجود ندارد.
—
۱۶. پرلیت در باغ
پرلیت بیشتر برای اصلاح ویژگیهای فیزیکی خاک یا بستر مورد توجه است.
در باغهای مستقر و درختان بزرگ، پخش پرلیت در سطح خاک لزوماً به معنی اصلاح مستقیم تمام محدوده ریشه نیست.
بنابراین محل مصرف و هدف استفاده اهمیت زیادی دارد.
پرلیت نیز جایگزین گچ، آبشویی یا زهکشی نیست.
—
۱۷. شوری و کوددهی در باغ
درخت شورپسند یا مقاوم به شوری نیز به تغذیه متعادل نیاز دارد.
اما مصرف بیش از حد کودهای محلول میتواند EC محیط ریشه را افزایش دهد.
بنابراین در باغ شور:
کوددهی بر اساس آزمایش و نیاز واقعی درخت
بهتر از:
کوددهی بیشتر برای جبران ضعف رشد
است.
—
۱۸. شوری و زردی برگ
زردی برگ همیشه نشانه کمبود آهن نیست.
درخت ممکن است به دلیل:
– شوری
– کمبود عناصر
– pH نامناسب
– اختلال ریشه
– ماندابی شدن
– بیماری
زرد شود.
بنابراین قبل از مصرف کود آهن یا سایر کودها باید علت مشخص شود.
—
۱۹. سوختگی حاشیه برگ
سوختگی نوک یا حاشیه برگ میتواند یکی از نشانههای احتمالی تنش نمکی باشد.
در بعضی درختان، تجمع کلرید یا سدیم در برگ میتواند باعث آسیب شود.
اما عوامل دیگری مانند خشکی، گرمای شدید، باد، کوددهی نامناسب و بیماری نیز ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند.
—
۲۰. شوری و درختان پسته
پسته نسبت به بسیاری از محصولات حساسیت کمتری به شوری دارد، اما این به معنی تحمل هر مقدار شوری نیست.
حتی در درختان نسبتاً مقاوم نیز:
– EC بالا
– سدیم
– کلرید
– بور
– زهکشی ضعیف
میتوانند مشکل ایجاد کنند.
نوع پایه و رقم نیز اهمیت دارد.
—
۲۱. شوری و درختان انار
انار نسبت به برخی محصولات تحمل شوری نسبتاً مناسبی دارد، اما افزایش شوری همچنان میتواند رشد و عملکرد را کاهش دهد.
در باغ انار نیز باید کیفیت آب، EC خاک، زهکشی و وضعیت ریشه بهصورت همزمان بررسی شود.
—
۲۲. شوری و مرکبات
بسیاری از مرکبات نسبت به شوری حساستر هستند.
در این باغها کیفیت آب آبیاری اهمیت زیادی دارد.
سدیم و کلرید بالا نیز میتوانند علاوه بر اثر اسمزی، در برخی شرایط باعث آسیب اختصاصی به گیاه شوند.
—
۲۳. شوری و انگور
تحمل شوری در انگور به رقم و پایه نیز وابسته است.
اگر آب آبیاری شور باشد، مدیریت تجمع نمک در محدوده ریشه اهمیت زیادی پیدا میکند.
انتخاب پایه مناسب میتواند یکی از ابزارهای مدیریت باشد، اما جایگزین اصلاح آب و خاک نیست.
—
۲۴. شوری و درختان مرکبات، انگور و انار
یک نسخه واحد برای همه درختان وجود ندارد.
برای انتخاب روش مناسب باید حداقل این موارد بررسی شود:
نوع درخت
رقم
پایه
سن درخت
EC آب
EC خاک
بافت خاک
زهکشی
—
۲۵. درختان قدیمی و خاک شور
درخت قدیمی ممکن است سالها در معرض آب شور بوده باشد.
در چنین شرایطی ممکن است نمک در لایههای مختلف خاک تجمع پیدا کرده باشد.
اصلاح ناگهانی و شدید نیز ممکن است برای ریشه مناسب نباشد.
بهتر است اصلاح خاک بهصورت مرحلهای و با پایش EC انجام شود.
—
۲۶. بارندگی در باغ شور
بارندگی مناسب میتواند بخشی از نمکهای محلول را از محدوده ریشه جابهجا کند.
اما اگر خاک زهکشی ضعیفی داشته باشد، آب زیاد میتواند مشکل دیگری ایجاد کند.
پس بارندگی نیز باید در مدیریت آبیاری و آبشویی لحاظ شود.
—
۲۷. مالچ و پوشش سطح خاک
پوشش مناسب سطح خاک میتواند در برخی شرایط تبخیر سطحی را کاهش دهد.
کاهش تبخیر میتواند به کاهش تمرکز نمک در سطح کمک کند.
البته مالچ جایگزین آبشویی و زهکشی نیست.
—
۲۸. یک برنامه عملی برای باغ شور
مرحله اول
آب آبیاری را آزمایش کنید.
مرحله دوم
خاک را از محدوده ریشه و در چند عمق نمونهبرداری کنید.
مرحله سوم
EC و pH را بررسی کنید.
مرحله چهارم
در صورت احتمال سدیمی بودن، SAR، ESP و CEC را بررسی کنید.
مرحله پنجم
زهکشی را ارزیابی کنید.
مرحله ششم
در صورت وجود نیاز گچی، مقدار مناسب گچ تعیین شود.
مرحله هفتم
برنامه آبشویی و آبیاری تنظیم شود.
مرحله هشتم
EC خاک پس از اصلاح مجدداً بررسی شود.
—
۲۹. مهمترین اصل برای باغداران
در باغ شور نباید فقط به ظاهر درخت توجه کرد.
ممکن است درخت هنوز سبز باشد ولی شوری خاک در حال افزایش باشد.
بهترین روش، پایش پیشگیرانه است.
یعنی قبل از افت شدید محصول، EC آب و خاک بررسی شود.
—
۳۰. جمعبندی نهایی
مدیریت شوری باغ یک فرآیند بلندمدت است.
مهمترین عوامل عبارتاند از:
کیفیت آب
تجمع نمک
نوع خاک
وضعیت ریشه
زهکشی
آبیاری
تغذیه
نوع درخت و پایه
در خاک سدیمی، گچ کشاورزی در صورت وجود نیاز گچی میتواند نقش مهمی داشته باشد.
زئولیت میتواند در برخی شرایط بهعنوان اصلاحکننده مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
پرلیت نیز بیشتر نقش فیزیکی دارد.
اما هیچیک جایگزین مدیریت صحیح آب، آبشویی و زهکشی نیستند.
اصل مهم برای باغدار این است:
نمک را قبل از رسیدن به مرحله خسارت شدید شناسایی و مدیریت کنید.
—
پرسشهای متداول
آیا آب شور حتماً باغ را از بین میبرد؟
خیر. میزان آسیب به EC، ترکیب آب، نوع درخت، خاک، زهکشی و مدیریت آبیاری بستگی دارد.
آیا گچ برای هر باغ شور مفید است؟
خیر. گچ بیشتر در خاکهای دارای مشکل سدیمی و نیاز گچی مطرح است.
آیا زئولیت میتواند جای گچ را بگیرد؟
خیر، نقش آنها متفاوت است.
آیا پرلیت شوری خاک باغ را از بین میبرد؟
خیر. پرلیت بیشتر برای بهبود برخی ویژگیهای فیزیکی خاک و بستر استفاده میشود.
چرا با وجود خیس بودن خاک، درخت پژمرده است؟
شوری میتواند جذب آب را دشوار کند؛ البته مشکلات ریشه، بیماری و زهکشی نیز باید بررسی شوند.
آیا آبشویی باغ همیشه ضروری است؟
اگر نمک در محدوده ریشه تجمع پیدا کرده باشد، ممکن است آبشویی لازم باشد؛ اما مقدار و روش آن باید با توجه به خاک و زهکشی تعیین شود.
آیا کود بیشتر به درخت شور کمک میکند؟
نه لزوماً. مصرف بیش از نیاز برخی کودهای محلول حتی میتواند EC محیط ریشه را افزایش دهد.
—
کلیدواژههای مهم
شوری باغ، شوری خاک باغ، شوری آب آبیاری باغ، آب شور برای درختان، خاک شور باغ، خاک سدیمی باغ، اصلاح خاک باغ، اصلاح خاک شور، اصلاح خاک سدیمی، شوری ریشه درخت، تجمع نمک در ریشه، تجمع نمک در باغ، آبشویی باغ، شستشوی خاک باغ، زهکشی باغ، EC خاک باغ، EC آب آبیاری، SAR آب، ESP خاک، گچ کشاورزی برای باغ، گچ برای درختان، گچ برای خاک سدیمی، زئولیت کشاورزی، زئولیت برای باغ، گچ و زئولیت، پرلیت کشاورزی، پرلیت برای باغ، شوری پسته، شوری انار، شوری انگور، شوری مرکبات، درخت مقاوم به شوری، علائم شوری درختان، سوختگی برگ، زردی برگ، ریزش برگ، کاهش رشد درخت، تنش اسمزی، خشکی فیزیولوژیک، مدیریت آب شور، آبیاری قطرهای باغ، آبیاری در خاک شور، کوددهی در خاک شور، حفظ رطوبت خاک، خشکسالی، کمآبی، اصلاح زمین کشاورزی، بیابانزدایی، سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیاکریلات.
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.