۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی8

8

فصل ۸: رزین عایق‌بندی الکتریکی؛ انواع، روش استفاده، آماده‌سازی و کاربردهای صنعتی

مقدمه

رزین عایق‌بندی الکتریکی یکی از گروه‌های مهم مواد مورد استفاده برای حفاظت و عایق‌کاری تجهیزات برق و الکترونیک است. این رزین‌ها می‌توانند به شکل پوشش سطحی، ماده آغشته‌کننده، ماده پرکننده یا ترکیب ریختگی مورد استفاده قرار گیرند.

هدف از عایق‌بندی ممکن است جلوگیری از تماس الکتریکی، افزایش استقامت عایقی، حفاظت در برابر رطوبت و آلودگی، تثبیت مکانیکی قطعات یا ترمیم بخشی از سیستم عایقی باشد.

در کاربردهای صنعتی، انتخاب رزین باید بر اساس ولتاژ، دما، رطوبت، شرایط مکانیکی، جنس زیرلایه، ضخامت، روش اجرا و الزامات آزمون انجام شود.

—

۱. رزین عایق‌بندی الکتریکی چیست؟

رزین عایق‌بندی الکتریکی ماده‌ای پلیمری است که پس از اعمال و پخت، یک لایه یا توده عایق ایجاد می‌کند.

این ماده می‌تواند برای:

– پوشش‌دهی،
– آغشته‌سازی،
– تثبیت سیم‌پیچ،
– عایق‌کاری اتصالات،
– پرکردن فضای خالی،
– حفاظت از قطعات،
– ترمیم سطوح عایقی

استفاده شود.

یکی از مهم‌ترین مزایای سیستم‌های رزینی این است که می‌توان آنها را متناسب با کاربرد، از نظر سختی، انعطاف‌پذیری، زمان پخت و سایر ویژگی‌ها طراحی کرد.

—

۲. انواع اصلی رزین‌های عایق‌بندی

در صنعت برق، سیستم‌های مختلفی ممکن است برای عایق‌بندی استفاده شوند؛ از جمله:

– اپوکسی،
– پلی‌یورتان،
– پلی‌استر،
– رزین‌های مخصوص آغشته‌سازی،
– لاک‌های عایق،
– شارلاک،
– سیستم‌های سیلیکونی.

هرکدام ویژگی‌ها و محدودیت‌های خود را دارند.

بنابراین عبارت «رزین عایق» به تنهایی برای انتخاب محصول کافی نیست.

—

۳. رزین اپوکسی عایق برق

اپوکسی یکی از شناخته‌شده‌ترین رزین‌ها در کاربردهای صنعتی است.

دلایل استفاده از اپوکسی در برخی کاربردهای عایقی عبارت‌اند از:

– چسبندگی مناسب،
– استحکام مکانیکی،
– امکان تنظیم سختی،
– مقاومت شیمیایی،
– امکان تولید فرمولاسیون‌های مختلف،
– قابلیت استفاده به صورت پوشش یا ریختگی.

اما هر اپوکسی برای کاربرد عایق الکتریکی مناسب نیست.

—

۴. محصول مرجع: رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119

محصول مرجع این دانشنامه:

رزین اپوکسی عایق برق پادنار – کد 8119

است.

طبق اطلاعات ارائه‌شده:

گواهی: وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور

شماره تأییدیه: 84-4-11

روش اعمال مورد اشاره: یک لایه یک میلی‌متری روی سطح مقره چرخی.

مشخصات الکتریکی اعلام‌شده:

ویژگی| مقدار اعلام‌شده
ولتاژ شکست، خشک| ۲۱,۰۰۰ ولت
ولتاژ شکست، مرطوب| ۱۴,۰۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای، خشک| ۳,۵۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای، مرطوب| ۲,۵۰۰ ولت

این نتایج مربوط به شرایط آزمون اعلام‌شده هستند و نباید به عنوان ولتاژ نامی تمام تجهیزات تلقی شوند.

برای دریافت اطلاعات فنی محصول 09221696509.

—

۵. سه روش اصلی عایق‌بندی با رزین

رزین‌های عایق ممکن است به سه روش کلی استفاده شوند:

۱. پوشش‌دهی

رزین روی سطح اجرا می‌شود.

۲. آغشته‌سازی

رزین وارد منافذ و فضای بین الیاف، سیم‌ها یا ساختار عایقی می‌شود.

۳. Encapsulation یا محصورسازی

قطعه یا مجموعه‌ای از قطعات در داخل رزین قرار می‌گیرند.

هر روش شرایط اجرایی متفاوتی دارد.

—

۶. پوشش‌دهی سطحی

در پوشش‌دهی، رزین به شکل لایه‌ای روی سطح اعمال می‌شود.

این روش برای مواردی مانند:

– سطوح عایقی،
– اتصالات،
– بعضی قطعات الکترونیکی،
– قسمت‌هایی از تابلو برق،
– برخی عملیات تعمیراتی

قابل استفاده است.

ضخامت باید متناسب با کاربرد تعیین شود.

—

۷. آغشته‌سازی سیم‌پیچ

در سیم‌پیچ‌ها، ممکن است فضای میان سیم‌ها محل تجمع هوا و رطوبت باشد.

رزین یا لاک آغشته‌کننده می‌تواند برای پرکردن بخشی از این فضا و تثبیت سیم‌ها استفاده شود.

هدف می‌تواند شامل:

– تثبیت سیم‌ها،
– کاهش حرکت،
– تقویت عایق،
– افزایش مقاومت مکانیکی

باشد.

انتخاب ماده باید با کلاس حرارتی و سایر اجزای سیستم عایقی سازگار باشد.

برای مشاوره درباره عایق‌بندی سیم‌پیچ، 09221696509.

—

۸. محصورسازی قطعات الکتریکی

در برخی قطعات، رزین اطراف قطعه را کاملاً یا تا حد زیادی پر می‌کند.

این روش می‌تواند از قطعه در برابر:

– رطوبت،
– گردوغبار،
– ضربه،
– لرزش

محافظت کند.

اما پس از محصورسازی، تعمیر قطعه ممکن است دشوار یا غیرممکن شود.

بنابراین باید پیش از اجرا، تعمیرپذیری سیستم در نظر گرفته شود.

—

۹. آماده‌سازی سطح

یکی از مهم‌ترین مراحل عایق‌بندی، آماده‌سازی سطح است.

سطح باید در حد موردنیاز:

– تمیز،
– خشک،
– عاری از روغن،
– عاری از گردوغبار،
– عاری از آلودگی

باشد.

در صورت وجود زنگ‌زدگی یا لایه‌های سست، ممکن است نیاز به آماده‌سازی مکانیکی یا شیمیایی باشد.

—

۱۰. اهمیت چسبندگی

رزین عایق فقط زمانی عملکرد مطلوبی دارد که بتواند با زیرلایه ارتباط مناسبی برقرار کند.

چسبندگی ضعیف می‌تواند باعث:

– جداشدگی،
– نفوذ رطوبت،
– ایجاد حفره،
– کاهش حفاظت سطح

شود.

جنس زیرلایه می‌تواند فلز، سرامیک، شیشه، پلیمر یا ماده دیگری باشد و هرکدام شرایط آماده‌سازی متفاوتی دارند.

—

۱۱. اختلاط رزین و سخت‌کننده

در بسیاری از سیستم‌های اپوکسی، رزین و سخت‌کننده باید با نسبت مشخصی ترکیب شوند.

نسبت اختلاط باید دقیقاً مطابق دستورالعمل محصول باشد.

کم یا زیاد کردن سخت‌کننده با هدف سریع‌تر کردن پخت می‌تواند خواص نهایی را تغییر دهد.

بنابراین:

نسبت اختلاط را نباید به صورت تجربی تغییر داد.

—

۱۲. زمان کارپذیری

پس از مخلوط کردن اجزا، سیستم ممکن است مدت محدودی برای اجرا مناسب باشد.

این زمان به عوامل مختلفی بستگی دارد:

– دمای محیط،
– حجم مخلوط،
– نوع سخت‌کننده،
– فرمولاسیون،
– ضخامت.

هرچه واکنش پخت سریع‌تر باشد، معمولاً زمان کارپذیری نیز محدودتر می‌شود.

—

۱۳. پخت رزین

پخت ممکن است:

– در دمای محیط،
– با افزایش دما،
– یا در چند مرحله

انجام شود.

پخت ناقص می‌تواند روی:

– استحکام،
– چسبندگی،
– مقاومت شیمیایی،
– خواص الکتریکی

اثر بگذارد.

بنابراین قبل از اعمال ولتاژ یا بهره‌برداری، باید اطمینان حاصل شود که رزین به شرایط پخت موردنیاز رسیده است.

—

۱۴. حباب و تخلخل

یکی از مشکلات مهم در رزین‌های عایق، حباب است.

حباب می‌تواند به دلیل:

– اختلاط شدید،
– رطوبت،
– سطح نامناسب،
– اجرای نامناسب،
– پخت سریع

ایجاد شود.

در کاربردهای ولتاژ بالا، حفره‌ها می‌توانند از نظر تمرکز میدان الکتریکی اهمیت ویژه‌ای داشته باشند.

—

۱۵. ضخامت مناسب

ضخامت باید با نیاز کاربرد تعیین شود.

افزایش ضخامت همیشه به معنی افزایش متناسب استقامت عایقی نیست.

در یک لایه ضخیم ممکن است مشکلاتی مانند:

– افزایش زمان پخت،
– ایجاد گرمای واکنش،
– حبس حباب،
– تنش داخلی

ایجاد شود.

بنابراین ضخامت باید کنترل‌شده باشد.

—

۱۶. رزین عایق در موتور

در موتورهای الکتریکی، رزین می‌تواند برای:

– عایق‌بندی،
– تثبیت سیم‌پیچ،
– پرکردن فضاهای خالی،
– ترمیم برخی نقاط

استفاده شود.

اما دمای کار موتور اهمیت زیادی دارد.

رزینی که در دمای محیط عملکرد مناسبی دارد، الزاماً برای موتور با دمای کاری بالا مناسب نیست.

—

۱۷. رزین عایق در ژنراتور

در ژنراتورها نیز سیستم عایقی باید در برابر:

– دما،
– ارتعاش،
– میدان الکتریکی،
– رطوبت

پایدار باشد.

رزین باید بخشی از یک سیستم عایقی طراحی‌شده تلقی شود، نه یک ماده مستقل که بدون بررسی جایگزین تمام اجزای عایق شود.

—

۱۸. رزین عایق در ترانسفورماتور

نوع ترانسفورماتور اهمیت زیادی دارد.

ترانسفورماتور خشک، روغنی و انواع خاص ترانسفورماتورها شرایط متفاوتی دارند.

بنابراین انتخاب رزین باید براساس:

– ساختار ترانس،
– دمای کار،
– روش خنک‌کاری،
– سطح ولتاژ،
– سیستم عایقی موجود

انجام شود.

—

۱۹. رزین عایق در تابلو برق

در تابلوهای برق، پوشش رزینی می‌تواند در برخی شرایط برای حفاظت از قسمت‌های خاص استفاده شود.

اما نباید باعث شود:

– مسیر تهویه مختل شود،
– اتصالات مکانیکی نامناسب شوند،
– نقاط قابل تعمیر پوشانده شوند،
– فاصله‌های ایمنی طراحی‌شده کاهش یابد.

رزین باید بخشی از طراحی باشد، نه جایگزین طراحی صحیح تابلو.

—

۲۰. کاربرد در کوره‌های القایی

در کوره‌های القایی، رزین ممکن است در بخش‌هایی که نیاز به عایق الکتریکی و مقاومت محیطی دارند مورد استفاده قرار گیرد.

اما شرایط این تجهیزات خاص است.

موارد زیر باید بررسی شوند:

– دمای سطح،
– دمای لایه داخلی،
– سرعت گرم و سرد شدن،
– چرخه‌های حرارتی،
– ارتعاش،
– رطوبت،
– شرایط میدان الکتریکی.

در کوره القایی، صرفاً انتخاب یک رزین «مقاوم به حرارت» کافی نیست.

برای بررسی کاربرد رزین عایق در کوره القایی، 09221696509.

—

۲۱. کاربرد در تعمیر و ترمیم مقره

ترمیم مقره یکی از کاربردهای تخصصی رزین‌های عایق است.

رزین ممکن است برای:

– پرکردن آسیب،
– پوشش سطح،
– بازسازی بخشی از سطح،
– ایجاد لایه محافظ

استفاده شود.

اما باید مشخص شود که آسیب قابل ترمیم است یا نیاز به تعویض کامل مقره وجود دارد.

—

۲۲. شرایط سطح مقره

سطح مقره باید قبل از اجرای رزین بررسی شود.

مواردی مانند:

– گردوغبار،
– چربی،
– نمک،
– رطوبت،
– ترک،
– پوسته‌شدن

می‌توانند بر کیفیت ترمیم اثر بگذارند.

در مقره‌های مورد استفاده در فضای باز، آلودگی سطحی اهمیت بیشتری دارد.

برای بررسی روش ترمیم و انتخاب رزین، 09221696509.

—

۲۳. مقاومت رطوبتی

رزین عایق در محیط مرطوب باید توانایی حفظ خواص موردنیاز را داشته باشد.

اما عبارت «ضدآب» به‌تنهایی کافی نیست.

باید مشخص شود که ماده در شرایط رطوبتی چه میزان از خواص الکتریکی خود را حفظ می‌کند.

در محصول مرجع این فصل نیز نتیجه آزمون خشک و مرطوب جداگانه اعلام شده است.

—

۲۴. مقاومت در برابر مواد شیمیایی

تجهیزات صنعتی ممکن است در معرض:

– روغن،
– اسید،
– قلیا،
– حلال‌ها،
– بخارات شیمیایی

قرار گیرند.

مقاومت رزین در برابر هر ماده شیمیایی باید به صورت جداگانه بررسی شود.

نمی‌توان صرفاً بر اساس عبارت «مقاوم شیمیایی» نتیجه گرفت که ماده در برابر همه مواد شیمیایی پایدار است.

—

۲۵. رزین سخت یا نرم؟

انتخاب سختی به کاربرد بستگی دارد.

اپوکسی سخت

ممکن است برای:

– تثبیت مکانیکی،
– پوشش‌های صلب،
– برخی ترمیم‌ها

مناسب‌تر باشد.

اپوکسی انعطاف‌پذیر

ممکن است برای شرایط دارای:

– ارتعاش،
– تغییر شکل محدود،
– چرخه حرارتی

مناسب‌تر باشد.

هیچ‌کدام به طور مطلق بر دیگری برتری ندارند.

—

۲۶. تفاوت رزین اپوکسی و شارلاک

شارلاک و اپوکسی دو سیستم متفاوت هستند.

شارلاک ممکن است در برخی کاربردهای سنتی سیم‌پیچ و عایق‌کاری مورد استفاده قرار گیرد.

اپوکسی معمولاً امکان دستیابی به استحکام و چسبندگی متفاوتی دارد.

انتخاب بین این دو باید براساس:

– کاربرد،
– دمای کار،
– روش اجرا،
– تعمیرپذیری،
– خواص الکتریکی

انجام شود.

—

۲۷. تفاوت رزین اپوکسی و پلی‌یورتان

پلی‌یورتان‌ها در بسیاری از فرمولاسیون‌ها انعطاف‌پذیری متفاوتی از اپوکسی دارند.

اپوکسی نیز معمولاً امکان دستیابی به سختی و چسبندگی بالایی دارد.

اما مقایسه باید میان محصولات مشخص انجام شود، نه صرفاً میان نام دو خانواده شیمیایی.

—

۲۸. رزین شفاف یا مشکی

رنگ رزین به خودی خود معیار کیفیت عایقی نیست.

رزین ممکن است:

– شفاف،
– نیمه‌شفاف،
– مشکی،
– رنگی

باشد.

انتخاب رنگ می‌تواند به دلایلی مانند زیبایی، تشخیص پوشش، محافظت نوری یا نیاز صنعتی انجام شود.

—

۲۹. رزین هواخشک و رزین پخت‌شونده

برخی پوشش‌های عایق برای خشک شدن در دمای محیط طراحی شده‌اند.

برخی سیستم‌ها نیز برای دستیابی به خواص نهایی نیاز به پخت حرارتی دارند.

در مورد اپوکسی، باید روش پخت واقعی محصول بررسی شود.

«خشک شدن سطح» الزاماً به معنی «پخت کامل» نیست.

—

۳۰. آزمون‌های مهم برای رزین عایق

بسته به کاربرد می‌توان آزمون‌هایی مانند:

– ولتاژ شکست،
– استقامت دی‌الکتریک،
– مقاومت عایقی،
– مقاومت سطحی،
– جذب آب،
– چسبندگی،
– سختی،
– مقاومت حرارتی

را در نظر گرفت.

نوع آزمون باید متناسب با کاربرد و استاندارد موردنظر انتخاب شود.

—

۳۱. ولتاژ شکست چیست؟

ولتاژ شکست، ولتاژی است که در شرایط آزمون مشخص، ماده عایق دچار شکست الکتریکی می‌شود.

این عدد با «ولتاژ کاری مجاز یک تجهیز» یکسان نیست.

به همین دلیل، اعلام اینکه یک رزین مثلاً «۲۱ کیلوولت است» از نظر فنی می‌تواند گمراه‌کننده باشد، مگر اینکه منظور دقیقاً مشخص شود.

عبارت صحیح‌تر برای محصول مرجع این است:

ولتاژ شکست اعلام‌شده در شرایط آزمون: ۲۱,۰۰۰ ولت.

—

۳۲. اهمیت آزمون مرطوب

رطوبت می‌تواند شرایط سطح و خواص عایق را تغییر دهد.

در محصول مرجع، طبق اطلاعات ارائه‌شده، ولتاژ شکست از:

۲۱,۰۰۰ ولت در حالت خشک

به:

۱۴,۰۰۰ ولت در حالت مرطوب

رسیده است.

این مثال نشان می‌دهد که شرایط محیطی می‌تواند در ارزیابی مواد عایق اهمیت داشته باشد.

—

۳۳. آیا رزین عایق برای همه ولتاژها مناسب است؟

خیر.

برای هر سطح ولتاژ باید سیستم عایقی مناسب همان کاربرد طراحی و ارزیابی شود.

علاوه بر خواص ماده، مواردی مانند:

– فاصله هوایی،
– فاصله خزشی،
– هندسه،
– آلودگی،
– رطوبت،
– دما

نیز اهمیت دارند.

—

۳۴. خطاهای رایج هنگام عایق‌بندی

۱. اجرای رزین روی سطح آلوده

باعث کاهش چسبندگی می‌شود.

۲. تغییر نسبت رزین و سخت‌کننده

می‌تواند پخت و خواص نهایی را تغییر دهد.

۳. اعمال ضخامت بسیار زیاد

ممکن است باعث حباب و تنش داخلی شود.

۴. اعمال ولتاژ قبل از پخت کامل

می‌تواند خطرناک باشد و عملکرد عایق را مختل کند.

۵. استفاده از رزین عمومی برای کاربرد تخصصی

بدون بررسی مشخصات فنی، انتخاب مناسبی نیست.

—

۳۵. چک‌لیست انتخاب رزین عایق‌بندی

قبل از خرید یا اجرا، این موارد را مشخص کنید:

– نوع تجهیز
– ولتاژ
– دمای کار
– رطوبت
– نوع زیرلایه
– میزان ارتعاش
– ضخامت موردنیاز
– روش اجرا
– زمان پخت
– سختی موردنیاز
– انعطاف‌پذیری
– مقاومت شیمیایی
– آزمون موردنیاز

سپس محصولی انتخاب شود که برای مجموعه این شرایط مناسب باشد.

—

۳۶. پرسش‌های متداول

آیا رزین عایق‌بندی همان اپوکسی است؟

خیر. اپوکسی یکی از خانواده‌های رزین‌هایی است که می‌تواند برای عایق‌بندی استفاده شود.

آیا هر اپوکسی عایق برق است؟

خیر. باید خواص الکتریکی محصول بررسی شود.

آیا اپوکسی عایق برای موتور قابل استفاده است؟

در صورت سازگاری با شرایط موتور، بله؛ اما باید دما، ارتعاش و سیستم عایقی بررسی شود.

آیا اپوکسی برای کوره القایی کاربرد دارد؟

ممکن است در بخش‌هایی از سیستم استفاده شود، ولی باید شرایط واقعی کوره بررسی شود.

آیا رزین برای ترمیم مقره قابل استفاده است؟

در برخی شرایط بله، اما نوع آسیب، جنس مقره و شرایط بهره‌برداری تعیین‌کننده است.

آیا افزایش ضخامت باعث افزایش قطعی ولتاژ شکست می‌شود؟

خیر. رابطه ساده و مطلقی وجود ندارد و کیفیت، حباب، رطوبت، هندسه و روش آزمون نیز اهمیت دارند.

—

جمع‌بندی فصل

رزین عایق‌بندی الکتریکی یک عنوان کلی برای مجموعه‌ای از سیستم‌های پلیمری مورد استفاده در پوشش‌دهی، آغشته‌سازی، تثبیت و محصورسازی تجهیزات برق و الکترونیک است.

در میان این مواد، اپوکسی می‌تواند برای کاربردهایی مانند موتور، ژنراتور، سیم‌پیچ، ترانسفورماتور، تابلو برق، ترمینال، کانکتور، برد الکترونیکی، کوره القایی و برخی عملیات ترمیم مقره مورد استفاده قرار گیرد.

اما عملکرد نهایی به خود رزین محدود نیست. آماده‌سازی سطح، نسبت اختلاط، ضخامت، پخت، وجود حباب، رطوبت، دما و طراحی سیستم عایقی همگی نقش دارند.

محصول مرجع این دانشنامه، رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119 است که طبق اطلاعات ارائه‌شده دارای تأییدیه شماره 84-4-11 وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور بوده و برای آن نتایج مشخصی در شرایط خشک و مرطوب اعلام شده است.

برای دریافت اطلاعات فنی و بررسی کاربرد رزین در پروژه‌های صنعتی، 09221696509.