۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی20

20

فصل ۲۰: شارلاک هواخشک و کاربرد آن در عایق‌کاری برق؛ ویژگی‌ها، روش اجرا و نکات فنی

مقدمه

شارلاک هواخشک یکی از انواع مواد لاکی مورد استفاده در برخی کاربردهای عایق‌کاری و محافظت از تجهیزات الکتریکی است. منظور از هواخشک معمولاً این است که فیلم ماده می‌تواند بدون نیاز به کوره یا تجهیزات پخت حرارتی خاص، در شرایط محیطی به حالت خشک قابل استفاده برسد.

با این حال، «هواخشک» به معنی خشک‌شدن فوری یا رسیدن بلافاصله به حداکثر خواص الکتریکی و مکانیکی نیست.

دما، رطوبت، ضخامت، جریان هوا، نوع حلال، فرمولاسیون رزین و وضعیت سطح همگی بر فرآیند خشک‌شدن اثر می‌گذارند.

—

۱. شارلاک هواخشک چیست؟

شارلاک هواخشک معمولاً به فرمولاسیونی از شارلاک گفته می‌شود که پس از اعمال روی سطح، با شرایط محیطی و عمدتاً از طریق خروج حلال یا خشک‌شدن فیلم، به وضعیت خشک می‌رسد.

این ویژگی برای کارهایی که امکان استفاده از کوره یا فرآیند پخت حرارتی وجود ندارد می‌تواند مفید باشد.

کاربرد احتمالی آن شامل:

– تعمیرات میدانی،
– پوشش سیم‌پیچ،
– تثبیت سیم‌ها،
– پوشش برخی قطعات الکتریکی،
– و حفاظت سطحی

است.

—

۲. تفاوت هواخشک با سریع‌خشک

این دو اصطلاح یکسان نیستند.

هواخشک روش یا شرایط خشک‌شدن را توصیف می‌کند.

سریع‌خشک سرعت رسیدن فیلم به یک وضعیت مشخص را توصیف می‌کند.

یک محصول می‌تواند هواخشک باشد اما زمان خشک‌شدن نسبتاً طولانی داشته باشد.

همچنین محصولی می‌تواند هواخشک و در عین حال نسبتاً سریع‌خشک طراحی شده باشد.

—

۳. خشک‌شدن سطحی چیست؟

خشک‌شدن سطحی زمانی است که سطح فیلم دیگر حالت چسبناک یا خیس آشکار ندارد.

اما ممکن است لایه زیرین هنوز:

– حلال داشته باشد،
– نرم باشد،
– یا به خواص نهایی نرسیده باشد.

بنابراین لمس خشک به تنهایی معیار کافی برای آماده بودن تجهیز جهت بهره‌برداری نیست.

—

۴. خشک‌شدن کامل چیست؟

خشک‌شدن کامل یا رسیدن به شرایط نهایی فیلم، به مشخصات محصول بستگی دارد.

در برخی مواد، خروج حلال بخش اصلی فرآیند است.

در برخی سیستم‌ها نیز ممکن است علاوه بر تبخیر حلال، واکنش شیمیایی یا اکسیداسیون در تشکیل فیلم نقش داشته باشد.

بنابراین زمان نهایی باید طبق دیتاشیت محصول تعیین شود.

—

۵. عوامل مؤثر بر خشک‌شدن شارلاک

مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

– دمای محیط،
– رطوبت نسبی،
– جریان هوا،
– ضخامت فیلم،
– مقدار حلال،
– نوع حلال،
– نوع شارلاک،
– نوع زیرلایه،
– و تعداد لایه‌ها.

تغییر هر یک از این عوامل می‌تواند زمان خشک‌شدن را تغییر دهد.

—

۶. اثر دما

افزایش دما در محدوده مجاز می‌تواند تبخیر حلال و خشک‌شدن را سریع‌تر کند.

اما افزایش بیش از حد دما ممکن است:

– به قطعات آسیب بزند،
– باعث تبخیر بسیار سریع حلال شود،
– ظاهر فیلم را تغییر دهد،
– یا موجب ایجاد عیب در پوشش شود.

بنابراین افزایش دما باید کنترل‌شده باشد.

—

۷. اثر رطوبت

رطوبت بالا می‌تواند روند خشک‌شدن برخی پوشش‌ها را تغییر دهد.

همچنین ممکن است باعث شود سطح دیرتر به شرایط مناسب برسد.

در کاربردهای الکتریکی، علاوه بر خشک‌شدن، باید اطمینان حاصل شود که سطح و زیرلایه نیز فاقد رطوبت نامطلوب هستند.

—

۸. نقش جریان هوا

تهویه مناسب می‌تواند خروج بخارات حلال را تسهیل کند.

اما جریان هوای بسیار شدید نیز ممکن است باعث شود سطح پوشش زودتر از لایه زیرین خشک شود.

در محیط صنعتی باید بین تهویه مناسب و شرایط مناسب تشکیل فیلم تعادل برقرار شود.

—

۹. ضخامت و زمان خشک‌شدن

هرچه ضخامت لایه افزایش پیدا کند، خروج مواد فرار از قسمت‌های داخلی دشوارتر می‌شود.

به همین دلیل در بسیاری از سیستم‌های لاکی، چند لایه نازک می‌تواند نتیجه بهتری نسبت به یک لایه بسیار ضخیم داشته باشد؛ البته تنها در صورتی که سازنده اجرای چندلایه را مجاز بداند.

—

۱۰. شارلاک هواخشک و سیم‌پیچ

یکی از زمینه‌های مهم استفاده از لاک‌های عایق، سیم‌پیچ‌های الکتریکی است.

در سیم‌پیچ، پوشش می‌تواند به:

– جداسازی عایقی،
– تثبیت سیم‌ها،
– کاهش حرکت مکانیکی،
– کاهش نفوذ آلودگی،
– و حفاظت سطحی

کمک کند.

اما انتخاب ماده باید براساس کلاس حرارتی و شرایط کار موتور یا ژنراتور انجام شود.

—

۱۱. آغشته‌سازی سیم‌پیچ

در آغشته‌سازی، هدف فقط ایجاد یک فیلم روی سطح خارجی نیست.

ماده باید تا حد مشخصی در فضای میان سیم‌ها نفوذ کند.

ویسکوزیته، هندسه سیم‌پیچ و روش اجرا بر میزان نفوذ تأثیر دارند.

در فرآیندهای صنعتی ممکن است از روش‌های غوطه‌وری، خلأ، فشار یا روش‌های ترکیبی استفاده شود.

—

۱۲. شارلاک هواخشک برای تعمیر موتور

در تعمیرات موتور، هواخشک بودن می‌تواند از نظر اجرایی مزیت داشته باشد؛ به‌خصوص زمانی که دسترسی به کوره دشوار باشد.

اما پیش از استفاده باید مشخص شود که ماده از نظر:

– کلاس حرارتی،
– چسبندگی،
– مقاومت رطوبتی،
– مقاومت مکانیکی،
– و استقامت الکتریکی

برای موتور موردنظر مناسب است.

—

۱۳. شارلاک و بوبین

در بوبین و کویل، پوشش لاکی می‌تواند موجب تثبیت سیم‌ها و ایجاد جدایش عایقی شود.

اگر کویل در معرض لرزش یا تغییرات دمایی قرار دارد، انعطاف‌پذیری و چسبندگی پوشش نیز اهمیت پیدا می‌کند.

—

۱۴. شارلاک هواخشک در ترانسفورماتور

ترانسفورماتور دارای یک سیستم عایقی چندلایه است.

در چنین تجهیزی استفاده از شارلاک باید با سایر مواد عایقی سازگار باشد.

برای ترانسفورماتورهای قدرت یا تجهیزات حساس، صرفاً هواخشک بودن یک محصول دلیل کافی برای انتخاب آن نیست.

—

۱۵. شارلاک هواخشک و PCB

برای PCB، معمولاً اصطلاح Conformal Coating بیشتر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

ممکن است برخی پوشش‌های لاکی با هواخشک شدن برای برد الکترونیکی طراحی شده باشند.

اما هر شارلاک سنتی را نباید بدون بررسی سازگاری با:

– FR-4،
– ماسک لحیم،
– قطعات،
– کانکتورها،
– چسب‌ها

روی PCB اعمال کرد.

—

۱۶. شارلاک هواخشک و رطوبت

یکی از اهداف پوشش‌های عایق می‌تواند کاهش تماس مستقیم سطح با رطوبت باشد.

اما باید تفاوت میان:

مقاومت در برابر رطوبت

و

ضدآب بودن کامل

را در نظر گرفت.

عملکرد واقعی به کیفیت فیلم، ضخامت، ترک‌ها، چسبندگی و شرایط محیطی بستگی دارد.

—

۱۷. آیا شارلاک هواخشک برای فضای باز مناسب است؟

به صورت عمومی نمی‌توان چنین نتیجه‌ای گرفت.

فضای باز می‌تواند شامل:

– باران،
– تابش خورشید،
– تغییرات دما،
– گردوغبار،
– آلودگی

باشد.

اگر محصول برای فضای باز استفاده می‌شود، باید مقاومت آن در برابر عوامل محیطی بررسی شده باشد.

—

۱۸. شارلاک هواخشک و دمای بالا

هواخشک بودن هیچ ارتباط مستقیمی با تحمل دمای بالا ندارد.

ممکن است دو محصول هر دو هواخشک باشند ولی محدوده دمای کاری متفاوتی داشته باشند.

بنابراین برای موتور، ترانسفورماتور، ژنراتور یا کوره، کلاس حرارتی محصول باید مشخص باشد.

—

۱۹. تفاوت مقاومت حرارتی با نسوز بودن

این دو مفهوم نباید با هم اشتباه شوند.

مقاومت حرارتی یعنی حفظ خواص در محدوده دمایی مشخص.

مقاومت در برابر شعله یا حریق موضوع دیگری است و به آزمون‌های مخصوص نیاز دارد.

بنابراین شارلاک هواخشک را صرفاً به دلیل تحمل یک دمای مشخص نباید «نسوز» نامید.

—

۲۰. شارلاک هواخشک و کوره القایی

کوره القایی محیطی بسیار متفاوت از یک برد الکترونیکی یا موتور معمولی دارد.

در آن ممکن است ماده عایق در معرض:

– دمای بالا،
– سیکل حرارتی،
– تنش الکتریکی،
– لرزش،
– و شرایط سخت صنعتی

باشد.

به همین دلیل، استفاده از شارلاک هواخشک در بخش‌های عایقی کوره القایی باید فقط پس از بررسی مشخصات واقعی ماده و شرایط تجهیز انجام شود.

برای بررسی تخصصی مواد عایق مورد استفاده در کوره‌های القایی، 09221696509.

—

۲۱. شارلاک هواخشک و ترمیم مقره

در تعمیر مقره باید بین پوشش سطحی و ترمیم عایقی یا ساختاری تفاوت قائل شد.

شارلاک هواخشک ممکن است در برخی موارد برای ایجاد پوشش نازک مطرح باشد، اما برای پر کردن آسیب، ایجاد ضخامت یا بازسازی بخش آسیب‌دیده، ممکن است رزین اپوکسی یا سیستم دیگری مناسب‌تر باشد.

انتخاب به نوع آسیب و شرایط بهره‌برداری بستگی دارد.

—

۲۲. محصول مرجع این دانشنامه؛ رزین اپوکسی پادنار 8119

برای مقایسه با شارلاک، محصول مرجع این دانشنامه:

رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119

است.

طبق اطلاعات ارائه‌شده، این محصول دارای تأییدیه:

وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور

با شماره تأییدیه:

84-4-11

است.

مشخصات اعلام‌شده:

آزمون| مقدار اعلام‌شده
ولتاژ شکست خشک| ۲۱,۰۰۰ ولت
ولتاژ شکست مرطوب| ۱۴,۰۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای خشک| ۳,۵۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای مرطوب| ۲,۵۰۰ ولت

طبق اطلاعات ارائه‌شده، کاربرد مورد اشاره در گواهی، اجرای یک لایه ۱ میلی‌متری روی سطح مقره چرخی است.

این اعداد مشخصات اعلام‌شده برای محصول و شرایط آزمون مربوطه هستند و نباید به صورت خودکار به شارلاک هواخشک یا سایر پوشش‌ها تعمیم داده شوند.

برای دریافت اطلاعات درباره کاربرد رزین اپوکسی عایق و مقایسه آن با شارلاک، 09221696509.

—

۲۳. ولتاژ شکست شارلاک هواخشک

اگر قرار باشد یک شارلاک برای کاربرد الکتریکی حساس استفاده شود، باید مشخصات آزمون آن بررسی شود.

ولتاژ شکست تحت تأثیر عواملی مانند:

– ضخامت فیلم،
– رطوبت،
– دما،
– شکل نمونه،
– الکترود،
– نرخ افزایش ولتاژ

قرار دارد.

بنابراین یک عدد بدون شرایط آزمون، برای طراحی سیستم عایقی کافی نیست.

—

۲۴. ولتاژ شکست و ولتاژ کاری

نتیجه آزمایش ولتاژ شکست نباید با ولتاژ کاری تجهیز یکی تلقی شود.

برای تعیین ولتاژ کاری، کل سیستم باید بررسی شود.

عواملی مانند:

– فاصله خزشی،
– فاصله هوایی،
– شکل میدان،
– آلودگی،
– دما،
– رطوبت،
– و ضریب اطمینان

اهمیت دارند.

—

۲۵. روش عمومی اجرای شارلاک هواخشک

در صورت تأیید سازگاری محصول، فرآیند عمومی می‌تواند شامل مراحل زیر باشد:

مرحله اول: تمیزکاری

سطح باید از آلودگی و چربی پاک شود.

مرحله دوم: خشک‌کردن

رطوبت سطح باید برطرف شود.

مرحله سوم: آماده‌سازی شارلاک

در صورت نیاز، ماده مطابق دستور سازنده آماده شود.

مرحله چهارم: اجرا

با قلم‌مو، اسپری، غوطه‌وری یا روش توصیه‌شده اعمال شود.

مرحله پنجم: خشک‌شدن

تجهیز در شرایط مناسب قرار گیرد.

مرحله ششم: کنترل

ظاهر، چسبندگی و در کاربردهای حساس، خواص عایقی بررسی شود.

—

۲۶. اسپری شارلاک هواخشک

اگر فرمولاسیون برای اسپری طراحی شده باشد، می‌توان آن را با تجهیزات مناسب اسپری اجرا کرد.

اما باید مواردی مانند:

– ویسکوزیته،
– فشار،
– نازل،
– فاصله پاشش،
– ضخامت لایه

مطابق دستور محصول تنظیم شود.

نباید هر شارلاک هواخشکی را صرفاً با رقیق‌کردن زیاد به اسپری تبدیل کرد.

—

۲۷. اجرای چند لایه

در بعضی کاربردها می‌توان پوشش را در چند مرحله اجرا کرد.

مزیت احتمالی این روش، کنترل بهتر ضخامت و کاهش احتمال تجمع ماده است.

اما زمان بین لایه‌ها اهمیت دارد.

اگر لایه دوم خیلی زود اعمال شود، ممکن است حلال لایه اول در زیر پوشش جدید محبوس شود.

—

۲۸. حلال اضافی

افزودن حلال بیش از مقدار مناسب می‌تواند باعث:

– کاهش مواد جامد،
– کاهش ضخامت،
– افزایش زمان رسیدن به شرایط نهایی،
– و تغییر خواص فیلم

شود.

بنابراین مقدار حلال باید براساس دستورالعمل همان محصول تعیین شود.

—

۲۹. حباب و حفره در شارلاک

در پوشش‌های عایق، حباب مطلوب نیست.

حباب می‌تواند ناشی از:

– اجرای بسیار ضخیم،
– تبخیر سریع حلال،
– آلودگی سطح،
– رطوبت،
– یا روش نامناسب اعمال

باشد.

کنترل شرایط اجرا به کاهش این مشکل کمک می‌کند.

—

۳۰. چسبندگی شارلاک هواخشک

چسبندگی به نوع زیرلایه وابسته است.

سطح باید:

– تمیز،
– خشک،
– فاقد روغن،
– و متناسب با پوشش آماده

باشد.

اگر پوشش قبلی وجود دارد، سازگاری لایه جدید با لایه قدیمی نیز باید بررسی شود.

—

۳۱. آیا شارلاک هواخشک عایق خوبی است؟

این سؤال بدون مشخص کردن محصول و کاربرد پاسخ قطعی ندارد.

«عایق بودن» یک ویژگی کلی است، اما کیفیت عایقی را باید با پارامترهایی مانند:

– مقاومت عایقی،
– استقامت دی‌الکتریک،
– ولتاژ شکست،
– پایداری در رطوبت،
– و پایداری حرارتی

ارزیابی کرد.

—

۳۲. مقایسه شارلاک هواخشک و اپوکسی

ویژگی| شارلاک هواخشک| اپوکسی عایق
اجرای بدون کوره| در برخی انواع مناسب| بسته به سیستم
لایه نازک| مناسب| بسته به فرمول
لایه ضخیم| محدودتر| مناسب‌تر در سیستم‌های تخصصی
سختی| وابسته به فرمول| قابل تنظیم
ترمیم ضخیم| محدودتر| مناسب‌تر
Potting| معمولاً کاربرد اصلی نیست| رایج‌تر
تعمیرپذیری| بسته به نوع| بسته به فرمول
مقاومت محیطی| وابسته به محصول| قابل طراحی

—

۳۳. مقایسه شارلاک هواخشک و لاک عایق صنعتی

شارلاک یکی از انواع مواد رزینی مورد استفاده در پوشش‌های لاکی است.

لاک‌های صنعتی مدرن ممکن است بر پایه:

– پلی‌یورتان،
– پلی‌استر،
– اکریلیک،
– اپوکسی،
– سیلیکون

باشند.

بنابراین هنگام خرید باید نام شیمیایی و مشخصات محصول مشخص باشد.

—

۳۴. چه زمانی شارلاک هواخشک گزینه مناسبی نیست؟

ممکن است شارلاک هواخشک برای موارد زیر گزینه مناسبی نباشد:

– نیاز به لایه بسیار ضخیم،
– نیاز به Potting،
– دمای بسیار بالا خارج از محدوده محصول،
– تنش الکتریکی خارج از محدوده آزمون،
– محیط شیمیایی شدید،
– یا کاربردی که به مقاومت مکانیکی بسیار بالا نیاز دارد.

در چنین مواردی باید سیستم دیگری بررسی شود.

—

۳۵. نکات خرید شارلاک هواخشک

هنگام خرید بهتر است موارد زیر بررسی شود:

□ نوع رزین

□ پایه حلال یا بدون حلال

□ زمان خشک‌شدن

□ زمان رسیدن به شرایط نهایی

□ ضخامت پیشنهادی

□ مقاومت دی‌الکتریک

□ کلاس حرارتی

□ مقاومت رطوبتی

□ روش اجرا

□ سازگاری با زیرلایه

□ برگه فنی و SDS

□ شرایط نگهداری

—

۳۶. نکات ایمنی

اگر محصول حاوی حلال باشد، باید به:

– تهویه،
– اشتعال‌پذیری،
– بخارات،
– تجهیزات حفاظت فردی،
– و منابع جرقه

توجه شود.

اطلاعات دقیق باید از SDS همان محصول دریافت شود.

—

۳۷. اشتباهات رایج

اشتباه اول

فکر کردن اینکه هر ماده هواخشک، سریع‌خشک است.

اشتباه دوم

استفاده از ضخامت بسیار زیاد در یک مرحله.

اشتباه سوم

استفاده از حلال نامناسب.

اشتباه چهارم

استفاده از شارلاک PCB در موتور یا کوره بدون بررسی.

اشتباه پنجم

یکی دانستن ولتاژ شکست با ولتاژ کاری.

اشتباه ششم

تست نکردن چسبندگی روی زیرلایه واقعی.

—

۳۸. پرسش‌های متداول

شارلاک هواخشک یعنی چه؟

یعنی فرمولاسیون می‌تواند در شرایط محیطی و بدون نیاز الزامی به کوره به حالت خشک برسد.

آیا شارلاک هواخشک فوراً خشک می‌شود؟

خیر. زمان خشک‌شدن به محصول و شرایط محیطی بستگی دارد.

آیا شارلاک هواخشک برای موتور مناسب است؟

برخی انواع ممکن است مناسب باشند، اما کلاس حرارتی و مشخصات الکتریکی باید بررسی شود.

آیا شارلاک هواخشک برای PCB مناسب است؟

تنها در صورتی که برای PCB طراحی شده یا سازگاری آن با برد و قطعات تأیید شده باشد.

آیا شارلاک هواخشک ضدآب است؟

لزوماً خیر. مقاومت رطوبتی باید براساس آزمون محصول بررسی شود.

آیا شارلاک هواخشک نسوز است؟

هواخشک بودن هیچ‌گاه به خودی خود به معنی نسوز بودن نیست.

آیا برای کوره القایی می‌توان از شارلاک هواخشک استفاده کرد؟

باید شرایط واقعی دما، ولتاژ و تنش حرارتی کوره با مشخصات محصول مقایسه شود.

برای ترمیم مقره شارلاک بهتر است یا اپوکسی؟

انتخاب به نوع آسیب و هدف ترمیم بستگی دارد؛ پوشش نازک و ترمیم ضخیم دو کاربرد متفاوت هستند.

—

جمع‌بندی فصل

شارلاک هواخشک می‌تواند برای برخی کاربردهای عایق‌کاری و پوشش‌دهی تجهیزات الکتریکی، به‌ویژه در شرایطی که امکان استفاده از کوره وجود ندارد، گزینه‌ای کاربردی باشد.

با این حال، باید میان:

– هواخشک،
– سریع‌خشک،
– خشک‌شدن سطحی،
– و رسیدن به خواص نهایی

تفاوت قائل شد.

همچنین انتخاب شارلاک باید براساس ولتاژ، دما، رطوبت، ضخامت، نوع زیرلایه، روش اجرا و مشخصات آزمون انجام شود.

برای کاربردهای تخصصی مانند سیم‌پیچ موتور، ترانسفورماتور، کوره القایی و ترمیم مقره نمی‌توان صرفاً با عنوان «شارلاک هواخشک» درباره مناسب بودن محصول تصمیم گرفت.

محصول مرجع این دانشنامه، رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119، طبق اطلاعات ارائه‌شده دارای تأییدیه وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور به شماره 84-4-11 و نتایج آزمون اعلام‌شده برای ولتاژ شکست خشک و مرطوب است؛ این نتایج باید در چارچوب همان محصول و شرایط آزمون تفسیر شوند.

برای مشاوره درباره انتخاب شارلاک هواخشک، لاک عایق، رزین اپوکسی عایق برق، عایق سیم‌پیچ، کوره القایی و ترمیم مقره: 09221696509.