۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی48

48

فصل ۴۸/ اثر هندسه قطعه و تمرکز میدان الکتریکی بر عملکرد رزین اپوکسی عایق برق

در بسیاری از پروژه‌های عایق‌کاری الکتریکی، توجه اصلی به جنس رزین، ضخامت پوشش و ولتاژ شکست معطوف می‌شود. این عوامل مهم‌اند، اما یک متغیر دیگر وجود دارد که گاهی از خود ماده نیز تعیین‌کننده‌تر است: هندسه قطعه‌ای که قرار است عایق شود.

یک رزین ممکن است روی یک سطح تخت عملکرد مناسبی داشته باشد، اما همان رزین روی قطعه‌ای دارای گوشه تیز، لبه باریک، پیچ، اتصال فلزی یا تغییر ناگهانی ضخامت با شرایط متفاوتی روبه‌رو شود.

علت را باید در نحوه توزیع میدان الکتریکی جست‌وجو کرد.

میدان الکتریکی در همه نقاط یک قطعه الزاماً شدت یکسانی ندارد. در اطراف برخی هندسه‌ها، به‌خصوص نواحی تیز و شعاع‌های کوچک، شدت میدان می‌تواند بیشتر شود. همین موضوع می‌تواند احتمال تخلیه موضعی، کرونا، جریان نشتی یا در شرایط شدیدتر شکست عایقی را افزایش دهد.

بنابراین در طراحی یک سیستم عایق با رزین اپوکسی، این اصل اهمیت زیادی دارد:

رزین مناسب روی هندسه نامناسب الزاماً یک سیستم عایق مناسب ایجاد نمی‌کند.

—

میدان الکتریکی چیست؟

به زبان ساده، میدان الکتریکی نشان می‌دهد که یک بار الکتریکی در یک نقطه چه نیرویی را تجربه می‌کند.

در یک ساختار عایقی، میدان الکتریکی تحت تأثیر موارد مختلف قرار دارد:

– مقدار ولتاژ،
– فاصله بین هادی‌ها،
– شکل هادی،
– شکل عایق،
– جنس مواد،
– ضخامت عایق،
– وجود حفره و عیب،
– شرایط سطح.

اگر میدان به صورت یکنواخت توزیع شود، فشار الکتریکی روی عایق نیز یکنواخت‌تر خواهد بود.

اما در یک نقطه خاص، ممکن است میدان بسیار بیشتر از نقاط دیگر شود.

—

تمرکز میدان یعنی چه؟

تمرکز میدان به شرایطی گفته می‌شود که شدت میدان الکتریکی در یک ناحیه نسبت به محیط اطراف افزایش پیدا می‌کند.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، نوک تیز یک هادی است.

هرچه شعاع انحنای یک نقطه کمتر باشد، احتمال تمرکز میدان در اطراف آن بیشتر می‌شود.

به همین دلیل در طراحی تجهیزات ولتاژ بالا، گوشه‌های بسیار تیز معمولاً مورد توجه قرار می‌گیرند.

—

چرا گوشه تیز مشکل‌ساز می‌شود؟

فرض کنیم یک قطعه فلزی دارای یک گوشه بسیار تیز است و روی آن رزین عایق اجرا شده است.

ممکن است ضخامت رزین در تمام قسمت‌ها یکسان باشد، اما میدان الکتریکی الزاماً یکسان نیست.

در نزدیکی گوشه، میدان می‌تواند افزایش یابد.

در نتیجه ممکن است همان ضخامت رزین که در سطح صاف مناسب به نظر می‌رسد، در نزدیکی گوشه تحت تنش الکتریکی بیشتری قرار گیرد.

پس ضخامت یکسان به معنی تنش الکتریکی یکسان نیست.

—

شعاع انحنا و عملکرد عایق

افزایش شعاع انحنای گوشه‌ها معمولاً باعث نرم‌تر شدن تغییر هندسه می‌شود.

به جای یک گوشه تیز، سطح به تدریج تغییر جهت می‌دهد.

این تغییر می‌تواند به کاهش تمرکز میدان کمک کند.

در طراحی قطعات ولتاژ بالا، بنابراین گاهی اصلاح هندسه قبل از افزایش ضخامت عایق، راهکار مؤثرتری است.

البته مقدار شعاع مناسب به هندسه واقعی، سطح ولتاژ و ساختار تجهیز وابسته است و نمی‌توان یک عدد عمومی برای همه تجهیزات ارائه کرد.

—

آیا رزین می‌تواند گوشه تیز را کاملاً اصلاح کند؟

رزین می‌تواند هندسه سطح را تغییر دهد، اما نباید تصور کرد که هر ضخامت رزین روی یک گوشه تیز، مشکل میدان را حل می‌کند.

اگر زیرلایه دارای هندسه بسیار نامناسب باشد، پوشش نازک ممکن است فقط همان شکل نامناسب را دنبال کند.

در بعضی موارد، طراحی مکانیکی قطعه باید پیش از عایق‌کاری اصلاح شود.

—

ضخامت رزین و هندسه

ضخامت عایق یکی از پارامترهای مهم در طراحی الکتریکی است، اما به تنهایی کافی نیست.

فرض کنیم دو قطعه هر دو با ضخامت ۱ میلی‌متر رزین پوشش داده شده‌اند.

اگر یکی سطح تخت داشته باشد و دیگری دارای لبه بسیار تیز باشد، رفتار الکتریکی آنها الزاماً یکسان نخواهد بود.

بنابراین هنگام ارزیابی عملکرد رزین، باید مشخص شود آزمون روی چه هندسه‌ای انجام شده است.

—

نتیجه آزمون نمونه را نمی‌توان بدون قید به هر قطعه تعمیم داد

این موضوع در مورد داده‌های ولتاژ شکست بسیار مهم است.

اگر یک نمونه رزینی با ضخامت مشخص و روی یک زیرلایه مشخص در یک آزمون به ولتاژ شکست خاصی برسد، آن نتیجه مربوط به همان شرایط آزمون است.

تغییر هرکدام از عوامل زیر می‌تواند نتیجه را تغییر دهد:

– شکل الکترود،
– فاصله،
– ضخامت،
– زیرلایه،
– رطوبت،
– دما،
– کیفیت سطح،
– سرعت افزایش ولتاژ.

به همین دلیل، اعداد آزمون باید همراه با شرایط آزمون گزارش شوند.

—

حفره و تمرکز میدان

یکی از مهم‌ترین مشکلات داخلی پوشش‌های پلیمری، وجود حفره است.

حفره ممکن است در اثر:

– اختلاط نامناسب،
– ورود هوا،
– اجرای سریع،
– پخت نامناسب،
– آلودگی سطح،

ایجاد شود.

از نظر الکتریکی، حفره با رزین اطراف خود یک محیط کاملاً یکسان ندارد.

این تفاوت می‌تواند باعث تغییر توزیع میدان در داخل سیستم شود.

—

ارتباط حفره با تخلیه جزئی

اگر شدت میدان در یک حفره به حد کافی برسد، در شرایط مناسب امکان ایجاد تخلیه جزئی وجود دارد.

تخلیه جزئی می‌تواند به مرور زمان به ساختار عایق آسیب وارد کند.

به همین دلیل، کنترل حباب‌ها فقط یک مسئله ظاهری یا زیبایی پوشش نیست.

در سیستم‌های حساس، کیفیت داخلی عایق اهمیت زیادی دارد.

—

لبه‌های شینه

شینه‌های مسی و آلومینیومی در تابلوها و تجهیزات قدرت، نمونه‌ای از قطعاتی هستند که هندسه آنها باید مورد توجه قرار گیرد.

لبه‌های بسیار تیز، سوراخ‌ها، پیچ‌ها و محل اتصال شینه می‌توانند میدان را به صورت یکنواخت توزیع نکنند.

در چنین مواردی، پوشش رزینی باید با هندسه واقعی شینه سازگار باشد.

—

پیچ و اتصالات فلزی

یک پیچ فلزی کوچک نیز می‌تواند در ساختار یک تجهیز ولتاژ بالا اهمیت داشته باشد.

سر پیچ، رزوه، لبه واشر یا محل اتصال ممکن است شکل میدان را تغییر دهد.

اگر این نواحی در مسیر میدان قرار داشته باشند، باید در طراحی عایق مورد توجه قرار گیرند.

گاهی لازم است علاوه بر پوشش، شکل اتصال نیز اصلاح شود.

—

فاصله عایقی و فاصله خزشی

دو مفهوم مهم در طراحی تجهیزات الکتریکی عبارت‌اند از:

فاصله هوایی و فاصله خزشی.

فاصله هوایی مسیر مستقیم بین دو نقطه است، در حالی که فاصله خزشی مسیر روی سطح عایق را در بر می‌گیرد.

در تجهیزات فضای باز، آلودگی و رطوبت می‌توانند روی رفتار مسیر سطحی اثر بگذارند.

بنابراین پوشش رزینی نباید به گونه‌ای اجرا شود که بدون بررسی، فاصله‌های طراحی‌شده را تغییر دهد.

—

رزین و افزایش فاصله خزشی

در بعضی هندسه‌ها ممکن است رزین بتواند شکل سطح را تغییر دهد، اما این کار باید با طراحی الکتریکی هماهنگ باشد.

یک پوشش صرفاً به دلیل افزایش ضخامت، الزاماً فاصله خزشی مفید ایجاد نمی‌کند.

اگر سطح نهایی نامناسب باشد یا آب و آلودگی روی آن مسیر ایجاد کنند، نتیجه متفاوت خواهد بود.

—

میدان الکتریکی در گوشه‌های داخلی

تمرکز میدان فقط مربوط به بیرون گوشه‌ها نیست.

گوشه‌های داخلی، حفره‌ها و تغییرات ناگهانی شکل نیز می‌توانند رفتار میدان را تغییر دهند.

به همین دلیل، در طراحی قطعات عایق‌شده بهتر است هندسه کامل سه‌بعدی در نظر گرفته شود، نه فقط شکل ظاهری سطح از یک زاویه.

—

اثر ناهمگونی مواد

اگر چند ماده با خواص دی‌الکتریک متفاوت کنار هم قرار گیرند، میدان در مرز آنها می‌تواند به شکل متفاوتی توزیع شود.

برای مثال:

فلز + پرایمر + اپوکسی + هوا

یک سیستم چندلایه ایجاد می‌کند.

اگر بین این لایه‌ها حفره وجود داشته باشد، شرایط میدان می‌تواند پیچیده‌تر شود.

به همین دلیل کنترل کیفیت مرز لایه‌ها اهمیت زیادی دارد.

—

نقش پرایمر در مرز مواد

پرایمر در برخی سیستم‌ها می‌تواند به بهبود چسبندگی کمک کند.

اما اگر پرایمر به شکل نامناسب اجرا شود یا با رزین اصلی سازگار نباشد، خود مرز پرایمر و رزین می‌تواند به نقطه ضعف تبدیل شود.

در نتیجه، وجود پرایمر به خودی خود نشانه کیفیت بالاتر نیست؛ کیفیت اجرای کل سیستم تعیین‌کننده است.

—

نقش رطوبت در تمرکز میدان

رطوبت می‌تواند خواص الکتریکی سطح یا برخی نواحی عایق را تغییر دهد.

در یک سیستم دارای ترک یا حفره، ورود رطوبت ممکن است شرایط را پیچیده‌تر کند.

به همین دلیل عایق‌های فضای باز باید علاوه بر خواص خشک، در شرایط مرطوب نیز مورد بررسی قرار گیرند.

—

آلودگی و تمرکز میدان سطحی

آلودگی می‌تواند باعث ایجاد مسیرهای رساناتر روی سطح شود.

در شرایط مرطوب، این اثر ممکن است بیشتر شود.

در نتیجه، طراحی یک عایق فضای باز فقط به «ولتاژ شکست ماده» محدود نیست.

رفتار سطح در برابر آلودگی نیز اهمیت دارد.

—

کرونا در اطراف نقاط تیز

در ولتاژهای بالا، تمرکز میدان در اطراف نقاط تیز ممکن است شرایط را برای ایجاد کرونا فراهم کند.

کرونا نوعی تخلیه موضعی در اطراف نواحی با میدان بالا است که می‌تواند با صدا، نور، تولید ازن یا سایر آثار همراه باشد.

وجود کرونا در یک تجهیز الکتریکی می‌تواند نشانه‌ای از طراحی یا شرایط عایقی نامناسب باشد و باید توسط متخصص بررسی شود.

—

تفاوت کرونا و تخلیه جزئی

این دو مفهوم به هم مرتبط‌اند اما کاملاً مترادف نیستند.

تخلیه جزئی اصطلاح گسترده‌تری برای تخلیه‌های موضعی است که کل مسیر بین دو الکترود را پل نمی‌کنند.

کرونا معمولاً در نواحی با میدان شدید، مانند اطراف الکترودهای تیز، مشاهده می‌شود.

در تحلیل عایق، باید نوع تخلیه و محل ایجاد آن مشخص شود.

—

طراحی مناسب قبل از اجرای رزین

یکی از بهترین روش‌ها برای کاهش مشکلات میدان، اصلاح هندسه پیش از پوشش‌دهی است.

مواردی مانند:

– حذف لبه‌های بسیار تیز،
– افزایش شعاع انحنا،
– حذف زوائد فلزی،
– اصلاح محل اتصال،
– کنترل فاصله‌ها،

می‌توانند اثر زیادی داشته باشند.

این اصلاحات گاهی از اضافه کردن چند لایه رزین مؤثرتر هستند.

—

رزین اپوکسی در تابلوهای برق

در تابلوهای برق، رزین می‌تواند برای پوشش بخش‌هایی از شینه، اتصالات یا سایر قطعات مورد استفاده قرار گیرد.

اما باید مراقب بود که پوشش:

– فاصله‌های لازم را تغییر ندهد،
– باعث تجمع حرارت نشود،
– در محل اتصالات مکانیکی مشکل ایجاد نکند،
– دسترسی برای تعمیرات را مختل نکند.

—

اثر ضخامت بیش از حد

افزایش ضخامت ممکن است در برخی موارد مفید باشد، اما همیشه بهتر نیست.

ضخامت زیاد می‌تواند باعث:

– افزایش تنش داخلی،
– مشکل در پخت،
– اختلاف دمای بیشتر در لایه،
– تغییر ابعاد،
– افزایش زمان اجرا،

شود.

در نتیجه ضخامت باید بر اساس طراحی و آزمون تعیین شود.

—

لایه نازک و نقطه ضعف موضعی

در طرف مقابل، اگر پوشش در گوشه‌ها یا لبه‌ها نازک‌تر از سطح اصلی شود، ممکن است همان نقطه به ضعیف‌ترین بخش عایق تبدیل شود.

به همین دلیل کنترل ضخامت در هندسه‌های پیچیده اهمیت ویژه‌ای دارد.

—

اثر پاشش و غلتک در گوشه‌ها

روش اجرا نیز بر توزیع پوشش اثر دارد.

در گوشه‌های داخلی ممکن است غلتک نتواند لایه‌ای یکنواخت ایجاد کند.

در لبه‌ها نیز احتمال کشیده شدن پوشش و کاهش ضخامت وجود دارد.

به همین دلیل، برای قطعات پیچیده گاهی ترکیبی از روش‌های اجرا مناسب‌تر است.

—

هندسه و کوره القایی

در کوره‌های القایی، هندسه تجهیزات و محل‌های تمرکز میدان باید با دقت بررسی شود.

علاوه بر میدان الکتریکی، دمای بالا و سیکل حرارتی نیز وجود دارد.

اگر رزین در یک نقطه نازک‌تر باشد یا حباب ایجاد شده باشد، همان نقطه ممکن است در اثر ترکیب تنش حرارتی و الکتریکی زودتر آسیب ببیند.

بنابراین تعمیر عایق کوره القایی باید با بررسی هندسه واقعی انجام شود.

—

هندسه و ترمیم مقره

در ترمیم مقره نیز نباید فقط مقدار رزین مصرفی را معیار قرار داد.

مهم است که رزین:

– سطح را کاملاً پوشش دهد،
– در نقاط حساس حباب نداشته باشد،
– ضخامت مناسبی داشته باشد،
– به زیرلایه چسبندگی مناسب داشته باشد.

در صورت وجود ترک ساختاری، ابتدا باید درباره قابلیت تعمیر قطعه تصمیم فنی گرفته شود.

—

رزین اپوکسی پادنار 8119 و هندسه آزمون

طبق اطلاعات مرجع ارائه‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، آزمون روی نمونه‌ای با ضخامت یک میلی‌متر و روی «مقره چرخی» انجام شده است.

نتایج اعلام‌شده عبارت‌اند از:

شرایط| ولتاژ شکست| تحمل یک‌دقیقه‌ای
خشک| ۲۱ کیلوولت| ۳۵۰۰ ولت
مرطوب| ۱۴ کیلوولت| ۲۵۰۰ ولت

وجود مشخصات نمونه در گزارش اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نتیجه آزمون یک نمونه با هندسه مشخص را نمی‌توان بدون بررسی به هر شکل هندسی و هر تجهیزی تعمیم داد.

این نکته به‌خصوص زمانی مهم است که رزین برای شینه، اتصال، مقره، سرکابل یا قطعه‌ای با هندسه پیچیده استفاده شود.

—

چرا ۲۱ کیلوولت به معنی کارکرد در ۲۱ کیلوولت نیست؟

ولتاژ شکست، نقطه‌ای است که نمونه در شرایط آزمون دچار شکست الکتریکی شده است.

این مقدار با ولتاژ کاری مجاز یک تجهیز تفاوت دارد.

در یک تجهیز واقعی باید موارد زیر نیز بررسی شوند:

– ضریب اطمینان طراحی،
– شکل میدان،
– فاصله‌ها،
– تخلیه جزئی،
– آلودگی،
– رطوبت،
– دما،
– پیرشدگی،
– شرایط گذرا.

بنابراین استفاده از عدد ولتاژ شکست به عنوان «ولتاژ مجاز بهره‌برداری» از نظر مهندسی صحیح نیست.

—

شبیه‌سازی میدان برای پروژه‌های حساس

در پروژه‌های مهم، می‌توان میدان الکتریکی را با روش‌های محاسباتی مانند تحلیل اجزای محدود بررسی کرد.

این تحلیل می‌تواند نقاطی را که میدان در آنها افزایش می‌یابد مشخص کند.

پس از آن می‌توان هندسه را اصلاح کرد و سپس آزمون فیزیکی را انجام داد.

برای یک محصول عمومی یا تعمیر ساده، چنین تحلیلی همیشه ضروری نیست؛ اما در طراحی تجهیزات ولتاژ بالا می‌تواند بسیار ارزشمند باشد.

—

یک مثال ساده

فرض کنیم دو الکترود با اختلاف پتانسیل مشخص روبه‌روی یکدیگر قرار دارند.

در حالت اول، لبه‌ها گرد هستند.

در حالت دوم، یکی از الکترودها نوک تیز دارد.

اگر سایر شرایط ثابت باشند، توزیع میدان در اطراف نقطه تیز متفاوت خواهد بود.

حالا اگر روی هر دو نمونه رزین اپوکسی با ضخامت یکسان اجرا کنیم، صرفاً برابر بودن ضخامت به این معنی نیست که هر دو سیستم از نظر الکتریکی عملکرد یکسانی خواهند داشت.

این مثال نشان می‌دهد که ماده و هندسه باید با هم بررسی شوند.

—

نقش کنترل کیفیت نهایی

پس از اجرای رزین، بررسی باید فقط به ظاهر محدود نشود.

بسته به اهمیت پروژه می‌توان مواردی مانند:

– ضخامت،
– چسبندگی،
– وجود حباب،
– یکنواختی،
– پخت،
– مقاومت عایقی،
– ولتاژ تحمل،
– تخلیه جزئی،

را ارزیابی کرد.

در پروژه‌های ولتاژ بالا، آزمون نهایی باید مطابق روش و تجهیزات مناسب انجام شود.

—

جمع‌بندی

عملکرد رزین اپوکسی عایق برق فقط به ترکیب شیمیایی آن وابسته نیست. هندسه قطعه، شکل هادی‌ها، شعاع گوشه‌ها، فاصله‌ها، ضخامت پوشش و وجود حفره یا ترک همگی می‌توانند توزیع میدان الکتریکی را تغییر دهند.

به همین دلیل، در طراحی یک سیستم عایقی باید از این نگاه ساده فاصله گرفت که «هرچه رزین بیشتر باشد، عایق بهتر است».

گاهی اصلاح یک گوشه تیز، حذف یک زائده فلزی یا جلوگیری از ایجاد حباب، تأثیر بیشتری از افزایش ضخامت پوشش دارد.

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119 نیز نتایج اعلام‌شده شامل ۲۱ کیلوولت ولتاژ شکست در شرایط خشک و ۱۴ کیلوولت در شرایط مرطوب برای نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی است. این نتایج باید در چارچوب همان شرایط آزمون تفسیر شوند و به معنی تعیین مستقیم ولتاژ کاری مجاز برای هر تجهیز نیستند.

در کاربردهای حساس، بهترین رویکرد آن است که هندسه، ماده، روش اجرا و آزمون نهایی به عنوان یک سیستم واحد در نظر گرفته شوند.

تلفن مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹