دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی21
فصل بیست و یکم
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
شوری خاک و درختان؛ علائم ظاهری شوری در برگ، زردی، سوختگی حاشیه برگ، ریزش برگ و کاهش رشد و روش تشخیص آن از کمبود عناصر غذایی
مقدمه
شوری خاک یکی از مشکلات مهم کشاورزی در مناطق خشک و نیمهخشک جهان است. افزایش نمکهای محلول در ناحیه ریشه میتواند باعث کاهش جذب آب توسط گیاه، اختلال در تعادل عناصر غذایی، کاهش رشد ریشه و اندام هوایی و در مراحل شدیدتر موجب سوختگی برگ، ریزش برگ و کاهش محصول شود.
یکی از مشکلات مهم این است که علائم شوری همیشه اختصاصی نیستند. برای مثال زرد شدن برگ میتواند ناشی از شوری، کمبود آهن، کمبود نیتروژن، آبیاری نامناسب، بیماری ریشه یا مشکلات دیگر باشد. بنابراین تشخیص شوری فقط با نگاه کردن به برگ قابل اعتماد نیست و بهتر است علائم ظاهری همراه با آزمایش خاک و آب بررسی شوند.
—
۱. شوری خاک چگونه به گیاه آسیب میزند؟
شوری معمولاً از دو مسیر اصلی به گیاه آسیب میرساند:
الف) ایجاد تنش اسمزی
وقتی غلظت نمکهای محلول در خاک افزایش پیدا میکند، جذب آب برای ریشه دشوارتر میشود.
در نتیجه ممکن است خاک ظاهراً مرطوب باشد، اما گیاه علائمی شبیه کمآبی نشان دهد.
به این حالت میتوان خشکی فیزیولوژیک گفت.
یعنی:
آب در خاک وجود دارد، اما گیاه نمیتواند بهراحتی از آن استفاده کند.
ب) مسمومیت یونی
برخی یونها مانند سدیم و کلراید در غلظت بالا میتوانند برای بعضی گیاهان مشکلساز شوند.
در چنین شرایطی ممکن است ابتدا حاشیه یا نوک برگها آسیب ببیند و سپس بخشهای بیشتری از برگ دچار سوختگی و نکروز شوند.
—
۲. مهمترین علائم ظاهری شوری در گیاه
علائم به نوع گیاه، شدت شوری، نوع نمک، کیفیت آب، سن گیاه و شرایط آبوهوایی بستگی دارند.
مهمترین نشانهها عبارتاند از:
۲-۱. کاهش رشد
گیاه ممکن است نسبت به حالت معمول:
– کوتاهتر شود
– شاخههای کمتری تولید کند
– رشد جوانهها کاهش پیدا کند
– فاصله بین رشدهای جدید کمتر شود
– قطر ساقه و شاخه کاهش پیدا کند.
درخت ممکن است زنده بماند ولی رشد سالانه آن بهتدریج کاهش یابد.
—
۲-۲. کوچک شدن برگها
در برخی شرایط تنش شوری، برگهای جدید کوچکتر از حالت طبیعی ظاهر میشوند.
این علامت بهتنهایی برای تشخیص شوری کافی نیست، زیرا کمبود آب، تغذیه نامناسب و برخی بیماریها نیز میتوانند چنین اثری داشته باشند.
—
۲-۳. زرد شدن برگها
زردی برگ یا کلروز یکی از علائم گمراهکننده است.
ممکن است علت آن:
– شوری
– اختلال در جذب عناصر غذایی
– کمبود آهن
– کمبود نیتروژن
– مشکلات ریشه
– آبیاری بیش از حد
– بیماریهای ریشه
– یا ترکیبی از چند عامل
باشد.
بنابراین نباید هر برگ زردی را فوراً به کمبود آهن یا شوری نسبت داد.
—
۳. سوختگی نوک و حاشیه برگ؛ علامت مهم در تنش شوری
یکی از علائم قابل توجه در بعضی گیاهان تحت تنش نمکی، سوختگی نوک و حاشیه برگ است.
ابتدا ممکن است نوک برگ خشک و قهوهای شود.
سپس قسمت قهوهایشده به سمت داخل برگ گسترش پیدا کند.
در مراحل شدیدتر ممکن است:
نوک برگ → حاشیه برگ → بخشهای بیشتری از پهنک برگ
آسیب ببینند.
این وضعیت میتواند با تجمع برخی یونها، بهویژه سدیم و کلراید، مرتبط باشد؛ اما باز هم برای تشخیص قطعی باید شرایط خاک و آب بررسی شود.
—
۴. ریزش زودهنگام برگ
شوری شدید یا طولانیمدت میتواند موجب کاهش رشد و در برخی گیاهان باعث پیری و ریزش زودهنگام برگها شود.
اگر ریزش برگ همراه با موارد زیر باشد، احتمال وجود مشکل در ناحیه ریشه بیشتر میشود:
– کاهش رشد
– سوختگی حاشیه برگ
– افزایش EC خاک
– آب آبیاری شور
– کاهش نفوذ آب
– تجمع سفیدرنگ نمک روی سطح خاک.
—
۵. پژمردگی گیاه با وجود مرطوب بودن خاک
این علامت بسیار مهم است.
گاهی کشاورز میگوید:
««زمین خیس است، ولی درخت تشنه به نظر میرسد.»»
یکی از علتهای احتمالی میتواند شوری باشد.
زیرا افزایش نمک محلول، جذب آب توسط ریشه را دشوار میکند.
البته همین علامت در شرایط دیگری مانند:
– آسیب ریشه
– ماندابی شدن خاک
– بیماری ریشه
– فشردگی خاک
– کمبود اکسیژن
نیز دیده میشود.
بنابراین باید مجموعه علائم بررسی شود.
—
۶. علائم شوری در ریشه
مشکل شوری فقط در برگ دیده نمیشود.
ریشه نیز ممکن است تحت تأثیر قرار گیرد.
در خاکهای بسیار شور یا سدیمی ممکن است:
– رشد ریشه کاهش پیدا کند
– ریشههای فعال کمتر شوند
– نفوذ ریشه در خاک کاهش یابد
– جذب آب و عناصر غذایی مختل شود.
در خاک سدیمی، تخریب ساختمان خاک نیز اهمیت زیادی دارد.
—
۷. تفاوت خاک شور و خاک سدیمی از روی ظاهر خاک
گاهی سطح خاک دارای لایه یا لکههای سفید است.
این میتواند نشانه تجمع نمکهای محلول باشد، اما صرفاً با مشاهده رنگ سفید نمیتوان نوع نمک یا میزان شوری را مشخص کرد.
در خاکهای سدیمی ممکن است مشکلات دیگری مانند:
– کاهش نفوذ آب
– ماندگاری آب روی سطح
– ایجاد سله
– پراکندگی ذرات خاک
– کاهش تهویه
– سخت شدن خاک پس از خشک شدن
مشاهده شود.
بنابراین خاک شور و خاک سدیمی را نباید یکی دانست.
—
۸. تشخیص شوری از کمبود عناصر غذایی
یکی از مهمترین اشتباهات کشاورزی این است که هرگونه زردی برگ را کمبود کود بدانیم.
شوری
ممکن است با:
– کاهش عمومی رشد
– سوختگی نوک یا حاشیه برگ
– پژمردگی
– کاهش جذب آب
– کاهش محصول
– افزایش EC خاک
همراه باشد.
کمبود نیتروژن
معمولاً زردی عمومیتر برگها، بهخصوص در برگهای قدیمیتر، میتواند دیده شود.
کمبود آهن
اغلب زردی در برگهای جوانتر با باقی ماندن رگبرگها به رنگ سبز دیده میشود.
اما این الگوها قطعی نیستند و باید با آزمایش و شرایط گیاه تفسیر شوند.
—
۹. مقایسه شوری با خشکی
شوری و خشکی میتوانند علائم مشابهی ایجاد کنند.
هر دو ممکن است باعث:
– کاهش رشد
– پژمردگی
– کاهش سطح برگ
– کاهش محصول
– خشک شدن برگ
شوند.
تفاوت مهم این است که در شوری، ممکن است آب در خاک وجود داشته باشد ولی جذب آن برای گیاه دشوار شده باشد.
بنابراین اندازهگیری رطوبت خاک بهتنهایی برای تشخیص مشکل کافی نیست.
—
۱۰. مقایسه شوری با آبیاری بیش از حد
آبیاری زیاد نیز میتواند باعث زردی، کاهش رشد و پژمردگی شود.
اما علت میتواند کمبود اکسیژن در ناحیه ریشه و آسیب ریشه باشد.
بنابراین:
زردی برگ = الزاماً شوری نیست.
برای تشخیص صحیح باید آب، خاک، ریشه و مدیریت آبیاری با هم بررسی شوند.
—
۱۱. شوری آب آبیاری و علائم تدریجی در باغ
اگر آب آبیاری دارای EC بالا باشد و زهکشی نیز مناسب نباشد، نمکها میتوانند بهتدریج در ناحیه ریشه تجمع پیدا کنند.
این مسئله در مناطق خشک اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا تبخیر زیاد باعث خروج آب و باقی ماندن نمکها در خاک میشود.
در چنین شرایطی ممکن است باغ در سال اول تقریباً طبیعی باشد اما در سالهای بعد:
کاهش رشد → زردی → سوختگی برگ → کاهش محصول → ضعف تدریجی درخت
مشاهده شود.
—
۱۲. چرا آبیاری قطرهای میتواند الگوی تجمع نمک ایجاد کند؟
در آبیاری قطرهای، آب در محدوده مشخصی از خاک پخش میشود.
با تبخیر آب، نمک میتواند به سمت قسمتهای پیرامونی جبهه خیسشده حرکت کند.
بنابراین محل تجمع نمک همیشه دقیقاً زیر قطرهچکان نیست.
این موضوع اهمیت دارد، زیرا اگر نمونه خاک فقط از یک نقطه گرفته شود، ممکن است نتیجه آزمایش نماینده واقعی وضعیت ریشه نباشد.
—
۱۳. آزمایش EC خاک؛ مهمترین ابزار تشخیص اولیه
برای بررسی شوری خاک، اندازهگیری هدایت الکتریکی یا EC یکی از ابزارهای اصلی است.
اما عدد EC باید همراه با روش آزمایش، نوع عصاره خاک، عمق نمونهبرداری و شرایط منطقه تفسیر شود.
بنابراین بهتر است به جای اینکه فقط بگوییم:
«EC خاک من فلان عدد است، پس حتماً شور است»،
بگوییم:
«EC خاک باید با روش استاندارد و متناسب با محصول و شرایط خاک تفسیر شود.»
—
۱۴. آزمایش آب آبیاری
گاهی مشکل اصلی از خاک شروع نشده است.
ممکن است آب آبیاری بهتدریج باعث افزایش نمک خاک شده باشد.
برای ارزیابی آب، بسته به شرایط بهتر است مواردی مانند:
– EC
– TDS
– سدیم
– کلراید
– کلسیم
– منیزیم
– بیکربنات
– کربنات
– SAR
بررسی شوند.
در برخی شرایط RSC نیز اهمیت دارد.
—
۱۵. چه زمانی آزمایش برگ یا بافت گیاه مفید است؟
آزمایش بافت گیاه میتواند در تشخیص وضعیت تغذیهای و تجمع برخی عناصر کمککننده باشد.
بهخصوص زمانی که تشخیص بین:
شوری، کمبود غذایی و مسمومیت یونی
دشوار است.
اما نمونهبرداری باید طبق دستورالعمل آزمایشگاه و با توجه به نوع گیاه و سن برگ انجام شود.
—
۱۶. شوری و کاهش جذب عناصر غذایی
شوری فقط مستقیماً به گیاه آسیب نمیزند.
افزایش شوری میتواند تعادل جذب برخی عناصر را نیز تغییر دهد.
در نتیجه ممکن است گیاه از نظر ظاهری شبیه گیاهی باشد که دچار کمبود یک عنصر غذایی شده است.
به همین دلیل افزودن کود بیشتر، بدون تشخیص علت، همیشه راهحل مناسبی نیست.
گاهی افزایش بیرویه کود میتواند غلظت نمکهای محلول را بیشتر کند.
—
۱۷. شوری، سدیمی بودن و ساختمان خاک
در خاکهای سدیمی، مشکل فقط وجود نمک نیست.
سدیم زیاد نسبت به کلسیم و منیزیم میتواند به ساختمان خاک آسیب بزند.
نتیجه احتمالی:
نفوذ آب کمتر → زهکشی ضعیفتر → آبشویی دشوارتر → تجمع بیشتر نمک → تشدید تنش گیاه
به همین دلیل در خاک سدیمی، اصلاح شیمیایی و مدیریت فیزیکی خاک باید همراه یکدیگر دیده شوند.
—
۱۸. نقش گچ کشاورزی در خاک سدیمی
گچ کشاورزی منبع کلسیم و سولفات است و در شرایط مناسب میتواند برای اصلاح خاکهای سدیمی مفید باشد.
اما گچ:
– دستگاه تصفیه آب نیست
– نمک خاک را نابود نمیکند
– جایگزین زهکشی نیست
– جایگزین آبشویی نیست
– برای هر خاک شور الزاماً لازم نیست.
در خاک سدیمی، کلسیم حاصل از گچ میتواند به جابهجایی سدیم تبادلی کمک کند و سپس در صورت وجود آبشویی و زهکشی مناسب، سدیم از ناحیه ریشه خارج شود.
—
۱۹. نقش زئولیت در مدیریت خاک
زئولیت یک ماده معدنی متخلخل با ظرفیت تبادل کاتیونی است.
در برخی خاکها میتواند به بهبود برخی ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی خاک و مدیریت آب و یونها کمک کند.
اما:
زئولیت جایگزین گچ در اصلاح سدیمی بودن خاک نیست.
در یک خاک سدیمی شدید، ابتدا باید علت مشکل و نیاز واقعی به اصلاحکنندههایی مانند گچ مشخص شود.
ترکیب گچ و زئولیت نیز باید بر اساس آزمایش و شرایط خاک ارزیابی شود، نه بر اساس یک نسبت ثابت برای تمام زمینها.
—
۲۰. نقش پرلیت در خاک شور و سدیمی
پرلیت بیشتر یک ماده اصلاحکننده فیزیکی است.
در شرایط مناسب میتواند به ایجاد تخلخل و بهبود برخی ویژگیهای فیزیکی محیط ریشه کمک کند.
اما پرلیت:
منبع اصلی کلسیم برای اصلاح سدیمی بودن نیست.
بنابراین در خاک سدیمی نباید آن را جایگزین گچ دانست.
اگر مشکل اصلی، ساختمان نامناسب خاک و تهویه باشد، پرلیت ممکن است از نظر فیزیکی مفید باشد؛ اما میزان اثر آن به نوع خاک و مقدار مصرف بستگی دارد.
—
۲۱. روش ساده تشخیص برای کشاورز
اگر درختی دچار ضعف شده است، این مراحل را انجام دهید:
مرحله اول
برگها را بررسی کنید:
– زردی؟
– سوختگی نوک؟
– سوختگی حاشیه؟
– لکه؟
– ریزش؟
– کوچک شدن برگ؟
مرحله دوم
خاک را بررسی کنید:
– آیا سطح خاک سفیدک دارد؟
– آیا آب بهراحتی نفوذ میکند؟
– آیا آب روی زمین میایستد؟
– آیا خاک سله میبندد؟
مرحله سوم
آب آبیاری را آزمایش کنید.
مرحله چهارم
EC خاک را اندازهگیری کنید.
مرحله پنجم
اگر خاک سدیمی محتمل است، SAR و شاخصهای مرتبط بررسی شوند.
مرحله ششم
در صورت نیاز، آزمایش برگ و عناصر غذایی انجام شود.
مرحله هفتم
پس از تشخیص، روش اصلاح انتخاب شود.
—
۲۲. جدول تشخیص اولیه علائم
علامت| شوری| کمبود غذایی| خشکی| آبیاری بیش از حد
کاهش رشد| ممکن است| ممکن است| بله| بله
سوختگی حاشیه برگ| شایع در برخی شرایط| ممکن است| ممکن است| کمتر اختصاصی
پژمردگی| ممکن است| معمولاً کمتر| شایع| ممکن است
خاک مرطوب ولی گیاه پژمرده| ممکن است| کمتر| کمتر| ممکن است
زردی برگ| ممکن است| شایع| ممکن است| شایع
افزایش EC خاک| معمولاً وجود دارد| الزاماً نه| الزاماً نه| الزاماً نه
سفیدک نمکی روی خاک| ممکن است| خیر| خیر| خیر
کاهش نفوذ آب| در خاک سدیمی ممکن است| خیر| خیر| در خاکهای مشکلدار ممکن است
این جدول ابزار تشخیص قطعی نیست و صرفاً برای تشخیص اولیه است.
—
۲۳. اشتباهات رایج در تشخیص شوری
اشتباه اول: تشخیص فقط با ظاهر برگ
ظاهر برگ اطلاعات مهمی میدهد، اما کافی نیست.
اشتباه دوم: مصرف فوری کود
اگر علت اصلی شوری باشد، کوددهی بیرویه ممکن است مشکل را تشدید کند.
اشتباه سوم: تصور اینکه هر خاک سفیدرنگی حتماً شور است
سفیدی سطح خاک باید آزمایش شود.
اشتباه چهارم: تصور اینکه هر خاک شور، سدیمی است
شوری و سدیمی بودن دو مفهوم متفاوت هستند.
اشتباه پنجم: استفاده از گچ بدون تشخیص
گچ بیشتر برای شرایطی اهمیت دارد که مسئله سدیمی بودن و نیاز به کلسیم قابل توجه باشد.
اشتباه ششم: آبشویی بدون زهکشی
اگر نمک از ناحیه ریشه خارج نشود، آبشویی ممکن است اثر محدودی داشته باشد.
—
۲۴. یک فرمول ساده برای تصمیمگیری
میتوان مشکل باغ را به این شکل بررسی کرد:
علائم گیاه + آزمایش خاک + آزمایش آب + بررسی زهکشی + بررسی تغذیه = تشخیص قابل اعتمادتر
و سپس:
تشخیص → انتخاب روش اصلاح → اجرای آزمایشی → اندازهگیری نتیجه
این روش بسیار مطمئنتر از خرید یک محصول و مصرف آن بدون تشخیص است.
—
۲۵. جمعبندی برای کشاورزان
اگر برگ درخت زرد شده، سریع نتیجه نگیرید که مشکل از کمبود کود است.
اگر حاشیه برگها سوخته، احتمال تنش نمکی وجود دارد، اما باید عوامل دیگر نیز بررسی شوند.
اگر خاک مرطوب است ولی گیاه پژمرده است، شوری یکی از احتمالات است.
اگر آب آبیاری شور است، باید EC آب و سایر شاخصهای مهم بررسی شوند.
اگر خاک سدیمی است، اصلاح آن با خاک شور معمولی یکسان نیست.
و اگر قرار است از گچ، زئولیت، پرلیت یا سایر اصلاحکنندههای خاک استفاده شود، نوع خاک، میزان شوری، سدیمی بودن، کیفیت آب، زهکشی و محصول مورد کشت باید در انتخاب روش مؤثر باشند.
مهمترین اصل این است:
اول تشخیص، سپس اصلاح خاک.
—
پرسشهای متداول
آیا زرد شدن برگ همیشه نشانه شوری است؟
خیر. کمبود عناصر غذایی، خشکی، آبیاری بیش از حد، بیماری ریشه و عوامل دیگر نیز میتوانند موجب زردی شوند.
آیا سوختگی حاشیه برگ میتواند از شوری باشد؟
بله، در برخی گیاهان و شرایط شوری چنین علامتی مشاهده میشود، ولی تشخیص قطعی به آزمایش نیاز دارد.
آیا خاک سفید حتماً شور است؟
خیر. سفید شدن سطح خاک میتواند ناشی از تجمع برخی املاح باشد، اما میزان و نوع شوری باید آزمایش شود.
آیا گچ کشاورزی نمک خاک را از بین میبرد؟
خیر. گچ بیشتر برای تأمین کلسیم و اصلاح شرایط مناسب خاکهای سدیمی کاربرد دارد. خروج نمک محلول از ناحیه ریشه به آبشویی و زهکشی مناسب نیاز دارد.
آیا زئولیت جایگزین گچ است؟
خیر. زئولیت و گچ نقش یکسانی ندارند.
آیا پرلیت برای خاک سدیمی مفید است؟
ممکن است از نظر فیزیکی مفید باشد، اما جایگزین گچ برای اصلاح سدیمی بودن نیست.
بهترین روش تشخیص شوری چیست؟
ترکیب مشاهده علائم گیاه با آزمایش EC خاک، آزمایش آب آبیاری و در صورت نیاز بررسی SAR، یونها و آزمایش بافت گیاه، روش قابل اعتمادتری است.
—
کلمات کلیدی و عبارتهای قابل جستجو
شوری خاک، علائم شوری خاک، علائم خاک شور، شوری خاک کشاورزی، تشخیص خاک شور، درمان خاک شور، اصلاح خاک شور، اصلاح خاک سدیمی، علائم شوری درختان، زرد شدن برگ درختان، سوختگی حاشیه برگ، سوختگی نوک برگ، ریزش برگ درختان، علت زرد شدن برگ، علت سوختگی برگ، شوری آب آبیاری، EC خاک، EC آب، TDS آب کشاورزی، SAR آب، خاک سدیمی چیست، خاک شور چیست، تفاوت خاک شور و سدیمی، گچ کشاورزی، زئولیت کشاورزی، پرلیت کشاورزی، اصلاح کننده خاک، آبشویی خاک شور، کاهش شوری خاک، شوری باغ، شوری زمین کشاورزی، شوری آب چاه، تنش شوری گیاه، تنش نمکی گیاه، خشکی فیزیولوژیک، مدیریت خاک شور، درمان شوری باغ، کاهش اثر شوری بر درخت، اصلاح خاک کشاورزی، کود برای خاک شور، درخت مقاوم به شوری، کشاورزی در زمین شور، مدیریت آب شور، کمآبی و شوری، خشکسالی و شوری خاک، بیابانزدایی و اصلاح خاک.
—
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.
۰ دیدگاه