دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی34
فصل ۳۴
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
شوری خاک و آب در گلخانه؛ تجمع نمک، EC، کوددهی، آبیاری، آبشویی، زهکشی و روشهای کنترل شوری در کشتهای گلخانهای
مقدمه
گلخانه به دلیل امکان کنترل دما، رطوبت، آبیاری و تغذیه، محیط مناسبی برای تولید محصولات کشاورزی است؛ اما همین کنترل بالا میتواند یک مشکل مهم ایجاد کند:
تجمع تدریجی نمک در محیط ریشه.
در مزرعه، بارندگی طبیعی میتواند بخشی از نمکها را جابهجا کند؛ اما در گلخانه معمولاً بارندگی مستقیم وجود ندارد.
از طرف دیگر، آبیاری مکرر و مصرف کودهای محلول میتواند مقدار املاح را در بستر افزایش دهد.
به همین دلیل کنترل شوری در گلخانه باید از ابتدا در برنامه تولید قرار گیرد.
—
۱. چرا شوری در گلخانه مهم است؟
اگر نمک وارد محیط کشت شود ولی به اندازه کافی از آن خارج نشود، EC میتواند بهتدریج افزایش پیدا کند.
افزایش شوری ممکن است باعث:
– کاهش جذب آب
– کاهش رشد ریشه
– کاهش رشد برگ
– سوختگی حاشیه برگ
– کاهش گلدهی
– کاهش تشکیل میوه
– افت کیفیت محصول
– کاهش عملکرد
شود.
شدت اثر به نوع محصول و مرحله رشد بستگی دارد.
—
۲. منابع اصلی نمک در گلخانه
نمک میتواند از منابع مختلف وارد شود:
آب آبیاری
یکی از مهمترین منابع.
کودها
کودهای محلول پس از مصرف، غلظت یونهای محلول را افزایش میدهند.
خاک یا بستر اولیه
ممکن است از ابتدا دارای EC بالا باشد.
آب زیرزمینی
در گلخانههای خاکی و مناطقی با سطح آب زیرزمینی بالا اهمیت دارد.
مواد آلی یا اصلاحکنندهها
برخی مواد ممکن است حاوی مقادیر قابلتوجهی نمک باشند.
بنابراین فقط کیفیت آب را نباید بررسی کرد.
—
۳. EC چیست؟
EC یا هدایت الکتریکی، یکی از مهمترین شاخصهای اندازهگیری شوری محلول است.
در گلخانه میتوان EC را برای مواردی مانند:
– آب آبیاری
– محلول غذایی
– زهآب
– عصاره خاک یا بستر
اندازهگیری کرد.
اما EC هرکدام معنای متفاوتی دارد و نباید اعداد آنها بدون توجه به روش اندازهگیری با یکدیگر مقایسه شوند.
—
۴. آیا یک عدد ثابت EC برای همه گلخانهها وجود دارد؟
خیر.
محصولات مختلف تحمل شوری متفاوتی دارند.
همچنین رقم، مرحله رشد، دما، رطوبت، شدت نور، نوع بستر و روش آبیاری بر پاسخ گیاه اثر میگذارند.
بنابراین یک EC که برای یک محصول قابلتحمل است، ممکن است برای محصول دیگر نامناسب باشد.
—
۵. اهمیت EC آب آبیاری
اگر آب آبیاری از ابتدا EC بالایی داشته باشد، هر بار آبیاری مقداری نمک وارد محیط ریشه میکند.
ممکن است گیاه بخشی از آب را مصرف کند، اما بسیاری از املاح باقی بمانند.
به همین دلیل استفاده طولانیمدت از آب شور میتواند باعث افزایش تدریجی شوری بستر شود.
—
۶. نقش کود در افزایش شوری گلخانه
کودهای محلول حاوی یونهای مختلف هستند.
وقتی مقدار کود بیشتر از نیاز گیاه باشد، بخشی از آن در محیط ریشه باقی میماند.
بنابراین:
کود بیشتر الزاماً به معنی رشد بیشتر نیست.
در گلخانه باید بین تغذیه کافی و جلوگیری از افزایش بیش از حد EC تعادل برقرار شود.
—
۷. فرتیگیشن و کنترل شوری
در سیستم فرتیگیشن، کود همراه آب آبیاری وارد ریشه میشود.
این روش امکان کنترل دقیقتر مقدار و زمان کوددهی را فراهم میکند.
اما اگر غلظت محلول غذایی بیش از نیاز باشد، EC محیط ریشه افزایش پیدا میکند.
بنابراین اندازهگیری EC و تنظیم کوددهی اهمیت زیادی دارد.
—
۸. آبیاری کم و شوری
اگر آبیاری کمتر از نیاز گیاه باشد، آب بیشتری از محیط ریشه خارج میشود و نمکها غلیظتر میشوند.
این وضعیت میتواند باعث افزایش فشار اسمزی شود.
بنابراین در گلخانه شور:
خشک شدن شدید بستر میتواند شوری مؤثر ریشه را افزایش دهد.
—
۹. آبیاری بیش از حد نیز مشکلساز است
از طرف دیگر، آبیاری بیش از حد ممکن است باعث:
– خفگی ریشه
– کاهش اکسیژن
– بیماریهای ریشه
– شستوشوی مواد غذایی
– افزایش مصرف آب
شود.
پس هدف فقط «آب بیشتر» نیست.
هدف:
رطوبت مناسب + اکسیژن کافی + کنترل EC
است.
—
۱۰. آبشویی در گلخانه
اگر EC بستر افزایش پیدا کند، ممکن است نیاز به آبشویی کنترلشده باشد.
در آبشویی، آب اضافی از محیط ریشه عبور میکند و بخشی از نمکهای محلول را با خود خارج میکند.
اما این کار زمانی مؤثر است که مسیر خروج آب مناسب باشد.
—
۱۱. زهکشی گلخانه
زهکشی برای کنترل شوری اهمیت اساسی دارد.
اگر آبشویی انجام شود اما آب در پایین بستر جمع شود، نمک ممکن است همچنان در محیط ریشه باقی بماند.
در سیستمهای گلخانهای باید خروج آب اضافی از:
– کف بستر
– گلدان
– کیسه کشت
– کانال زهکش
بهدرستی طراحی شود.
—
۱۲. بررسی زهآب
یکی از ابزارهای مفید در مدیریت گلخانه، بررسی زهآب خروجی است.
مقایسه EC آب ورودی با EC زهآب میتواند اطلاعاتی درباره وضعیت املاح محیط ریشه ارائه دهد.
افزایش قابلتوجه EC زهآب نسبت به آب ورودی میتواند نشاندهنده تجمع املاح در محیط کشت باشد؛ البته تفسیر آن باید با روش نمونهبرداری و سیستم کشت هماهنگ باشد.
—
۱۳. اهمیت نمونهبرداری صحیح
اندازهگیری EC زمانی مفید است که نمونهبرداری درست انجام شود.
در گلخانه میتوان وضعیت:
آب ورودی
محلول غذایی
محیط ریشه
و
زهآب
را بررسی کرد.
اندازهگیری در یک نقطه ممکن است وضعیت کل گلخانه را نشان ندهد.
—
۱۴. خاک گلخانهای و شوری
اگر گلخانه روی خاک طبیعی ساخته شده باشد، مشکلات خاک اصلی همچنان وجود دارند.
ممکن است خاک دارای:
– شوری
– سدیمی بودن
– زهکشی ضعیف
– بافت سنگین
– سطح آب زیرزمینی بالا
باشد.
در چنین شرایطی ساخت سازه گلخانه مشکل خاک را خودبهخود حل نمیکند.
—
۱۵. بسترهای بدون خاک
در برخی گلخانهها از بسترهایی مانند:
– کوکوپیت
– پرلیت
– پشم سنگ
– مخلوطهای مختلف بستر
استفاده میشود.
در این سیستمها مدیریت EC و آب بسیار اهمیت دارد، زیرا حجم بستر ریشه محدودتر است.
تغییرات شوری نیز ممکن است سریعتر رخ دهد.
—
۱۶. پرلیت در گلخانه
پرلیت میتواند برای ایجاد تخلخل و مدیریت بهتر آب و هوا در بستر استفاده شود.
اما پرلیت:
نمکزدای آب نیست.
همچنین جایگزین مدیریت EC، آبشویی و زهکشی نمیشود.
—
۱۷. زئولیت در بستر گلخانه
زئولیت به دلیل ظرفیت تبادل کاتیونی و ساختار متخلخل میتواند در برخی بسترها مورد توجه قرار گیرد.
اما مقدار و نوع زئولیت باید با نوع محصول و بستر سازگار باشد.
نباید فرض کرد که افزودن زئولیت به هر مقدار، شوری را بهطور قطعی برطرف میکند.
—
۱۸. گچ در گلخانه
اگر گلخانه روی خاک سدیمی قرار داشته باشد و آزمایش خاک نیاز به گچ را نشان دهد، گچ کشاورزی میتواند بهعنوان منبع کلسیم مورد استفاده قرار گیرد.
اما در بسترهای بدون خاک، مصرف گچ باید با احتیاط و بر اساس شرایط واقعی سیستم انجام شود.
گچ را نباید بدون تشخیص، صرفاً به دلیل بالا بودن EC مصرف کرد.
—
۱۹. آب شور و گلخانه
استفاده از آب شور در گلخانه نیازمند مدیریت دقیقتر است.
باید حداقل:
– EC آب
– pH
– سدیم
– کلرید
و در شرایط لازم:
– SAR
– RSC
– بور
بررسی شوند.
—
۲۰. اختلاط آب در گلخانه
اگر دو منبع آب با کیفیت متفاوت در اختیار باشد، میتوان در صورت مناسب بودن شرایط، آنها را مخلوط کرد.
هدف:
کاهش EC متوسط آب ورودی
است.
اما این کار نمک را حذف نمیکند.
همچنین آب مخلوط باید واقعاً اندازهگیری شود و تحمل محصول نیز در نظر گرفته شود.
—
۲۱. آبشویی و کوددهی
یکی از چالشهای گلخانه این است که آبشویی زیاد میتواند عناصر غذایی را نیز از محیط ریشه خارج کند.
بنابراین آبشویی نباید بدون برنامه انجام شود.
هدف این است که:
نمک اضافی خارج شود، اما مواد غذایی مورد نیاز گیاه بیدلیل هدر نروند.
—
۲۲. مدیریت شوری در گلخانههای کمآب
اگر آب محدود باشد، آبشویی گسترده ممکن است اقتصادی یا عملی نباشد.
در این شرایط میتوان روی موارد زیر تمرکز کرد:
– استفاده از آب با EC پایینتر
– اختلاط منابع آب
– کاهش مصرف غیرضروری کود
– کنترل دقیق رطوبت
– جلوگیری از خشک شدن شدید بستر
– انتخاب محصول مناسب
– استفاده از سیستم آبیاری دقیق
– پایش منظم EC
—
۲۳. علائم شوری در گیاه گلخانهای
علائم احتمالی عبارتاند از:
– کاهش رشد
– برگهای کوچکتر
– سوختگی نوک برگ
– سوختگی حاشیه برگ
– کاهش گلدهی
– کاهش تشکیل میوه
– پژمردگی با وجود رطوبت
– کاهش رشد ریشه
اما این علائم اختصاصی شوری نیستند.
بیماری، کمبود عناصر، دمای بالا و مشکلات آبیاری نیز میتوانند علائم مشابه ایجاد کنند.
—
۲۴. شوری و ریشه
ریشه در محیط شور با دو مشکل اصلی مواجه میشود:
مشکل اول
کاهش توان جذب آب به دلیل فشار اسمزی.
مشکل دوم
در شرایط خاص، آسیب ناشی از تجمع برخی یونها.
اگر محیط ریشه همزمان کماکسیژن نیز باشد، مشکل شدیدتر خواهد شد.
—
۲۵. شوری و دمای گلخانه
افزایش دما معمولاً باعث افزایش تعرق گیاه میشود.
اگر آب کافی وجود نداشته باشد، غلظت املاح در محیط ریشه میتواند افزایش پیدا کند.
بنابراین مدیریت شوری در تابستان و در گلخانههای گرم اهمیت بیشتری پیدا میکند.
—
۲۶. مدیریت شوری در مراحل مختلف رشد
نیاز و تحمل گیاه در مراحل مختلف رشد یکسان نیست.
مرحله:
جوانهزنی
نشاء
رشد رویشی
گلدهی
تشکیل میوه
ممکن است واکنش متفاوتی نسبت به شوری داشته باشد.
بنابراین برنامه آبیاری و تغذیه باید با مرحله رشد هماهنگ شود.
—
۲۷. یک برنامه پایش ساده گلخانه
برای هر گلخانه میتوان یک جدول ثبت اطلاعات داشت:
شاخص| زمان اندازهگیری
EC آب ورودی| منظم
EC محلول غذایی| منظم
EC محیط ریشه| دورهای
EC زهآب| دورهای
pH| منظم
وضعیت گیاه| روزانه
وضعیت ریشه| دورهای
ثبت این اطلاعات امکان تشخیص زودهنگام مشکل را افزایش میدهد.
—
۲۸. اگر EC افزایش یافت چه کنیم؟
اول باید علت مشخص شود.
اگر آب شور است:
کیفیت آب یا اختلاط منابع بررسی شود.
اگر کود زیاد است:
برنامه تغذیه بازبینی شود.
اگر زهکشی ضعیف است:
سیستم زهکشی اصلاح شود.
اگر خاک سدیمی است:
نیاز گچی و شرایط اصلاح بررسی شود.
اگر رطوبت کم است:
برنامه آبیاری بررسی شود.
بنابراین افزایش EC یک «علامت» است، نه اینکه همیشه یک درمان واحد داشته باشد.
—
۲۹. پنج اشتباه رایج در گلخانه
اشتباه اول
اندازهگیری نکردن EC آب.
اشتباه دوم
افزایش کود برای جبران ضعف رشد بدون تشخیص علت.
اشتباه سوم
آبشویی بدون زهکشی.
اشتباه چهارم
تصور اینکه پرلیت یا زئولیت بهتنهایی مشکل شوری را حل میکنند.
اشتباه پنجم
نادیده گرفتن EC زهآب.
—
۳۰. جمعبندی نهایی
شوری در گلخانه میتواند بهتدریج و بدون مشاهده ظاهری در سطح خاک ایجاد شود.
مهمترین منابع شوری عبارتاند از:
آب شور + کودهای محلول + خروج ناکافی املاح
برای مدیریت موفق باید چهار موضوع همزمان کنترل شوند:
کیفیت آب
مقدار کود
رطوبت محیط ریشه
زهکشی و خروج نمک
در صورت وجود خاک سدیمی، گچ کشاورزی میتواند در صورت تأیید نیاز گچی مورد استفاده قرار گیرد.
زئولیت و پرلیت نیز ممکن است در شرایط مناسب بهعنوان اصلاحکنندههای مکمل بستر یا خاک کاربرد داشته باشند، اما جایگزین آبشویی و مدیریت EC نیستند.
اصل اساسی در گلخانه این است:
نمک را قبل از اینکه به مرحله خسارت شدید برسد، اندازهگیری و مدیریت کنید.
—
پرسشهای متداول
چرا EC خاک گلخانه بهمرور افزایش پیدا میکند؟
معمولاً به دلیل ورود مداوم املاح از آب و کود و خروج ناکافی آنها.
آیا کود زیاد باعث شوری گلخانه میشود؟
برخی کودهای محلول در صورت مصرف بیش از نیاز میتوانند EC محیط ریشه را افزایش دهند.
آیا پرلیت شوری را کاهش میدهد؟
پرلیت بیشتر برای ویژگیهای فیزیکی بستر استفاده میشود و نمکزدایی مستقیم انجام نمیدهد.
آیا زئولیت شوری را از بین میبرد؟
خیر. زئولیت میتواند در برخی شرایط به تبادل کاتیونی و مدیریت ویژگیهای بستر کمک کند، اما جایگزین آبشویی نیست.
آیا گچ برای هر گلخانه لازم است؟
خیر. گچ بیشتر زمانی مطرح است که خاک دارای مشکل سدیمی و نیاز گچی باشد.
آیا آبشویی همیشه لازم است؟
اگر نمک در محیط ریشه تجمع پیدا کند، ممکن است آبشویی کنترلشده لازم شود؛ اما مقدار آن باید با توجه به شرایط سیستم تعیین شود.
بهترین راه تشخیص شوری گلخانه چیست؟
پایش EC آب، محیط ریشه و در صورت امکان زهآب، همراه با آزمایش مناسب خاک و آب.
—
کلیدواژههای مهم
شوری گلخانه، شوری خاک گلخانه، شوری آب گلخانه، EC گلخانه، EC خاک، EC آب آبیاری، EC زهآب، کنترل شوری گلخانه، کاهش شوری گلخانه، آبشویی گلخانه، زهکشی گلخانه، کوددهی در گلخانه، فرتیگیشن، کود در خاک شور، آب شور گلخانه، آب شور کشاورزی، خاک شور، خاک سدیمی، اصلاح خاک گلخانه، گچ کشاورزی، گچ برای خاک سدیمی، زئولیت گلخانه، زئولیت کشاورزی، پرلیت گلخانه، پرلیت کشاورزی، بستر کشت گلخانه، کوکوپیت و پرلیت، شوری ریشه، شوری محیط ریشه، تنش اسمزی، سوختگی برگ، زردی برگ، کاهش رشد در گلخانه، مدیریت آب گلخانه، صرفهجویی آب، خشکسالی، کمآبی، کشاورزی در مناطق خشک، سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیاکریلات، حفظ رطوبت خاک، اصلاح خاک شور، بیابانزدایی.
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.
۰ دیدگاه