دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی40
فصل ۴۰
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
شوری ناشی از کودهای کشاورزی؛ افزایش EC خاک، تجمع املاح در ناحیه ریشه، کوددهی در آب شور و روش جلوگیری از شور شدن زمین
مقدمه
وقتی کشاورز با مشکل شوری مواجه میشود، معمولاً اولین عامل مورد بررسی آب آبیاری یا خود خاک است.
اما یک عامل مهم دیگر نیز وجود دارد:
کوددهی نامناسب.
کودهای کشاورزی برای تأمین عناصر غذایی ضروری گیاه استفاده میشوند، اما بسیاری از کودهای محلول پس از حل شدن در آب، غلظت املاح محلول خاک را افزایش میدهند.
اگر کود بیش از نیاز گیاه مصرف شود، یا آبشویی کافی وجود نداشته باشد، ممکن است EC محلول خاک افزایش پیدا کند.
بنابراین در زمین شور، مدیریت کود باید بخشی از برنامه مدیریت شوری باشد.
—
۱. آیا کود باعث شور شدن خاک میشود؟
باید بین دو مفهوم تفاوت گذاشت.
کود لزوماً به معنی «شور شدن دائمی خاک» نیست، اما میتواند غلظت نمکهای محلول در محلول خاک را افزایش دهد.
اگر این املاح بعداً با آب مناسب از محدوده ریشه خارج شوند، اثر آن میتواند کاهش پیدا کند.
اما مصرف زیاد و تکراری کود، بهویژه همراه با آبشویی ناکافی، میتواند باعث افزایش EC شود.
—
۲. چرا کودهای محلول EC را افزایش میدهند؟
کودها حاوی یونها و ترکیبات محلول هستند.
پس از حل شدن کود در آب، غلظت مواد محلول افزایش مییابد.
هرچه مقدار کل مواد محلول بیشتر شود، معمولاً EC محلول نیز افزایش پیدا میکند.
بنابراین:
کوددهی زیاد + آبشویی ناکافی = خطر افزایش EC ناحیه ریشه
—
۳. آیا همه کودها به یک اندازه اثر دارند؟
خیر.
کودهای مختلف از نظر ترکیب شیمیایی، شاخص شوری و مقدار مصرف تفاوت دارند.
بنابراین نمیتوان گفت:
«هر یک کیلو از هر کود، مقدار مشخصی شوری ایجاد میکند.»
نوع کود و مقدار مصرف باید جداگانه بررسی شود.
—
۴. کوددهی در آب شور
اگر آب آبیاری از ابتدا EC بالایی داشته باشد، گیاه از همان ابتدا در محیطی با غلظت نمک بیشتر قرار دارد.
اگر کود نیز به آب اضافه شود، EC محلول ممکن است بیشتر شود.
بنابراین در آب شور باید مجموع بار نمکی آب و کود در نظر گرفته شود.
—
۵. چرا کوددهی بیش از نیاز خطرناک است؟
کشاورز ممکن است تصور کند:
«اگر درخت ضعیف است، کود بیشتری بدهم تا قوی شود.»
اما ضعف رشد همیشه ناشی از کمبود عنصر غذایی نیست.
ممکن است علت:
– شوری
– خشکی
– سدیمی بودن
– کمبود اکسیژن ریشه
– بیماری ریشه
– pH نامناسب
باشد.
در این شرایط، کود بیشتر ممکن است مشکل را تشدید کند.
—
۶. شوری کود و سوختگی ریشه
اگر غلظت نمک در محلول اطراف ریشه بیش از حد افزایش یابد، جذب آب برای گیاه دشوارتر میشود.
در غلظتهای بالا ممکن است به ریشه و گیاه آسیب وارد شود.
این مسئله بهخصوص هنگام مصرف مقدار زیاد کود در حجم کم خاک اهمیت دارد.
—
۷. کوددهی در گلدان و گلخانه
در گلدان و برخی سیستمهای گلخانهای، حجم محیط ریشه محدود است.
در نتیجه اگر کود بیش از نیاز مصرف شود، غلظت املاح میتواند سریعتر افزایش پیدا کند.
به همین دلیل اندازهگیری EC در محلول غذایی یا محیط ریشه اهمیت زیادی دارد.
—
۸. فرتیگیشن و کنترل شوری
فرتیگیشن یعنی استفاده از سیستم آبیاری برای رساندن کود به گیاه.
مزیت آن امکان کنترل بهتر مقدار و زمان کوددهی است.
اما فرتیگیشن نادرست نیز میتواند باعث افزایش EC شود.
اصل مهم:
کود را بر اساس نیاز گیاه وارد سیستم کنید، نه صرفاً بر اساس ظرفیت پمپ یا آبیاری.
—
۹. EC آب، EC کود و EC خاک
سه EC را نباید با یکدیگر اشتباه گرفت:
EC آب آبیاری
شوری منبع آب را نشان میدهد.
EC محلول کود
غلظت املاح موجود در آب پس از افزودن کود را نشان میدهد.
EC خاک
وضعیت نمکهای محلول در محیط خاک را نشان میدهد.
هر سه میتوانند برای مدیریت شوری مهم باشند.
—
۱۰. آیا کود باعث تجمع دائمی نمک میشود؟
نه الزاماً.
اگر آبشویی مناسب و خروج آب وجود داشته باشد، بخشی از نمکهای محلول میتوانند از ناحیه ریشه خارج شوند.
اما اگر نمک مرتباً وارد شود و خروج آن کمتر باشد، تجمع تدریجی رخ میدهد.
—
۱۱. کود و آبشویی
آبشویی میتواند املاح محلول را از ناحیه ریشه حرکت دهد.
اما اگر آبشویی بعد از کوددهی بدون برنامه انجام شود، ممکن است بخشی از عناصر غذایی ارزشمند نیز از ریشه دور شوند.
پس هدف:
آبشویی بیش از حد نیست؛ بلکه مدیریت تعادل آب و نمک است.
—
۱۲. خطر آبشویی بیش از حد
آبشویی شدید میتواند موجب هدررفت برخی عناصر غذایی مانند:
– نیترات
– پتاسیم
– سایر یونهای محلول
شود.
بنابراین آبشویی باید بر اساس شرایط خاک، آب و نیاز گیاه برنامهریزی شود.
—
۱۳. کود نیتروژنه و شوری
کودهای نیتروژنه مختلف رفتار متفاوتی دارند.
مصرف بیش از نیاز نیتروژن علاوه بر هزینه اضافی، میتواند بار نمکی و خطر آبشویی نیترات را افزایش دهد.
بنابراین مقدار نیتروژن باید بر اساس نیاز واقعی گیاه تنظیم شود.
—
۱۴. کود پتاسیمی
پتاسیم عنصر ضروری گیاه است.
اما افزایش بیرویه کود پتاسیمی بهمعنی کاهش خودکار اثر شوری نیست.
در خاک شور، باید وضعیت واقعی پتاسیم و سایر کاتیونها بررسی شود.
—
۱۵. کود فسفاته
کودهای فسفاته نیز باید بر اساس نیاز گیاه و آزمون خاک مصرف شوند.
مصرف بیش از نیاز همیشه به معنی افزایش عملکرد نیست.
همچنین رفتار فسفر در خاک با نیتروژن و برخی نمکهای محلول تفاوت دارد.
—
۱۶. کودهای آلی
کودهای آلی نیز میتوانند حاوی املاح باشند.
بنابراین «آلی بودن» بهتنهایی به معنی «بدون اثر بر EC» نیست.
کیفیت کود آلی، میزان نمک، ماده اولیه و مقدار مصرف باید مورد توجه قرار گیرد.
—
۱۷. کود دامی و شوری
کود دامی تازه یا نامناسب ممکن است مقدار قابل توجهی نمک محلول داشته باشد.
در صورت مصرف زیاد، بهخصوص در گلخانه یا اطراف ریشه، امکان افزایش EC وجود دارد.
بنابراین کیفیت و میزان مصرف کود دامی مهم است.
—
۱۸. کود مرغی و شوری
برخی کودهای مرغی میتوانند غلظت قابل توجهی از عناصر و نمکهای محلول داشته باشند.
مصرف بیرویه آنها میتواند EC خاک را افزایش دهد.
پس حتی کودهای طبیعی نیز باید با مقدار مناسب مصرف شوند.
—
۱۹. چرا در زمین شور باید کوددهی تقسیم شود؟
بهجای وارد کردن مقدار زیادی کود در یک مرحله، در بسیاری از شرایط میتوان کود را به چند نوبت تقسیم کرد.
این کار میتواند غلظت ناگهانی املاح اطراف ریشه را کاهش دهد.
البته برنامه دقیق به نوع گیاه، سیستم آبیاری و نوع کود وابسته است.
—
۲۰. شوری کود در باغ
در باغهای درختان چندساله، تجمع نمک ممکن است در محدوده خاصی از ریشه اتفاق بیفتد.
به همین دلیل پخش یکنواخت آب و کود اهمیت دارد.
در آبیاری قطرهای باید توجه داشت که محل کوددهی و محل فعالیت ریشه با الگوی خیسشدن خاک هماهنگ باشد.
—
۲۱. شوری کود در گلخانه
در گلخانه به دلیل کنترلشده بودن محیط، پایش EC اهمیت بیشتری دارد.
باید حداقل این موارد کنترل شوند:
– EC آب ورودی
– EC محلول غذایی
– EC محیط ریشه
– EC زهآب
افزایش تدریجی EC میتواند هشدار اولیه برای تجمع املاح باشد.
—
۲۲. اگر EC خاک بالا رفت چه کنیم؟
اول علت را پیدا کنید.
ممکن است دلیل:
– آب شور
– کوددهی زیاد
– تبخیر زیاد
– آبشویی ناکافی
– زهکشی ضعیف
– آب زیرزمینی شور
باشد.
فقط اضافه کردن یک محصول اصلاحی بدون تشخیص علت، راهکار مطمئنی نیست.
—
۲۳. آیا گچ کشاورزی شوری ناشی از کود را خنثی میکند؟
خیر.
گچ برای اصلاح برخی مشکلات خاک، بهخصوص سدیمی بودن و تأمین کلسیم، کاربرد دارد.
گچ را نباید بهعنوان خنثیکننده عمومی نمک ناشی از کود معرفی کرد.
اگر مشکل افزایش EC محلول خاک باشد، مدیریت ورود و خروج نمک اهمیت بیشتری دارد.
—
۲۴. آیا زئولیت میتواند شوری کود را حذف کند؟
زئولیت ممکن است در برخی شرایط بهعنوان ماده تبادلکننده کاتیونی و اصلاحکننده مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
اما نباید انتظار داشت که زئولیت تمام املاح حاصل از کود را از خاک حذف کند.
—
۲۵. آیا پرلیت برای شوری ناشی از کود مفید است؟
پرلیت عمدتاً از نظر فیزیکی مورد استفاده قرار میگیرد.
ممکن است در برخی بسترها به مدیریت هوا و آب کمک کند، اما نمکهای محلول را بهطور عمومی حذف نمیکند.
—
۲۶. رابطه کود و آب شور با ریشه
میتوان این فرآیند را ساده چنین بیان کرد:
آب شور → ورود نمک
+
کود محلول → ورود املاح بیشتر
+
تبخیر و جذب آب توسط گیاه → افزایش غلظت نسبی
+
آبشویی ناکافی → تجمع املاح
=
افزایش خطر شوری در ناحیه ریشه
—
۲۷. چگونه کوددهی را در زمین شور مدیریت کنیم؟
یک برنامه منطقی شامل:
1. آزمایش آب
2. آزمایش خاک
3. تعیین نیاز غذایی
4. انتخاب کود مناسب
5. تقسیم کوددهی
6. کنترل EC
7. تنظیم آبیاری
8. آبشویی در صورت نیاز
9. بررسی زهکشی
است.
—
۲۸. اشتباهات رایج کشاورزان
اشتباه اول
«گیاه ضعیف است، پس کود بیشتری لازم دارد.»
اشتباه دوم
نادیده گرفتن EC آب آبیاری.
اشتباه سوم
مصرف کود دامی یا مرغی بدون توجه به شوری آن.
اشتباه چهارم
آبشویی شدید و بیبرنامه.
اشتباه پنجم
مصرف گچ برای هر نوع شوری.
اشتباه ششم
انتظار حذف نمک از زئولیت یا پرلیت.
اشتباه هفتم
عدم آزمایش EC خاک پس از مصرف کود.
—
۲۹. یک آزمایش ساده برای بررسی اثر کود
برای مقایسه علمی میتوان چند قطعه مشابه ایجاد کرد:
شاهد → بدون کود اضافی
تیمار A → مقدار معمول کود
تیمار B → مقدار بیشتر کود
سپس:
– EC خاک
– رشد
– علائم برگ
– عملکرد
مقایسه شود.
اگر افزایش کود باعث افزایش EC و بدون افزایش متناسب عملکرد شود، مصرف بیشتر از نظر اقتصادی نیز قابل دفاع نیست.
—
۳۰. جمعبندی نهایی
کود برای کشاورزی ضروری است، اما کوددهی صحیح با «کود بیشتر» تفاوت دارد.
در زمینهای شور و کمآب، باید مجموع املاح واردشده از:
آب + کود + سایر منابع
و میزان خروج آنها از طریق:
آبشویی + زهکشی
در نظر گرفته شود.
گچ، زئولیت و پرلیت هر کدام کاربرد متفاوتی دارند و نباید بهعنوان راهحل عمومی برای شوری ناشی از کود معرفی شوند.
بهترین رویکرد:
آزمایش → محاسبه نیاز → کوددهی دقیق → پایش EC → آبیاری و آبشویی مناسب
است.
اصل طلایی این فصل:
در زمین شور، هدف حذف کود نیست؛ هدف رساندن مقدار مورد نیاز عناصر غذایی به گیاه، بدون ایجاد بار نمکی غیرضروری در ناحیه ریشه است.
—
پرسشهای متداول
آیا کود میتواند EC خاک را افزایش دهد؟
بله، بسیاری از کودهای محلول میتوانند غلظت املاح محلول را افزایش دهند.
آیا کوددهی زیاد باعث شور شدن دائمی خاک میشود؟
الزاماً نه؛ اما اگر ورود املاح بیشتر از خروج آنها باشد، تجمع نمک ممکن است رخ دهد.
آیا کود دامی هم میتواند شوری ایجاد کند؟
بله، بهویژه اگر دارای املاح زیاد باشد و بیش از حد مصرف شود.
آیا گچ شوری ناشی از کود را از بین میبرد؟
خیر.
آیا زئولیت نمک کود را حذف میکند؟
خیر؛ نقش زئولیت با آبشویی و نمکزدایی متفاوت است.
آیا پرلیت ضدشوری است؟
پرلیت بیشتر نقش فیزیکی دارد و نمکزدایی عمومی انجام نمیدهد.
در زمین شور، کود را بیشتر مصرف کنیم یا کمتر؟
مقدار کود باید بر اساس نیاز واقعی گیاه و آزمایش تعیین شود؛ کموزیاد کردن خودسرانه هر دو میتواند مشکلساز باشد.
مهمترین شاخص برای پایش تجمع املاح چیست؟
EC یکی از مهمترین شاخصهاست، اما باید همراه با شرایط آب، خاک و گیاه تفسیر شود.
—
کلیدواژههای مهم
شوری ناشی از کود، شوری کود کشاورزی، کود و شوری خاک، افزایش EC خاک، EC کود، EC محلول غذایی، کوددهی در خاک شور، کوددهی با آب شور، کود در زمین شور، تجمع نمک در ریشه، تجمع املاح در خاک، کود دامی و شوری، کود مرغی و شوری، کود نیتروژنه و شوری، کود پتاسیمی و شوری، فرتیگیشن، شوری گلخانه، EC گلخانه، آبشویی خاک، آبشویی باغ، زهکشی خاک، گچ کشاورزی، گچ و شوری، گچ برای خاک سدیمی، زئولیت کشاورزی، گچ و زئولیت، پرلیت کشاورزی، اصلاح خاک شور، خاک سدیمی، آب شور، EC آب، SAR، RSC، مدیریت شوری، کشاورزی کمآب، خشکسالی، حفظ آب، سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیاکریلات، اصلاح زمین کشاورزی، بیابانزدایی.
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.
۰ دیدگاه