دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی6
فصل ششم
آبیاری زیرسطحی؛ فناوری نوین مدیریت آب در کشاورزی، باغداری و مناطق خشک
۶-۱. مقدمه؛ چرا آبیاری زیرسطحی اهمیت پیدا کرده است؟
در بسیاری از مناطق خشک و نیمهخشک جهان، مشکل کشاورزی فقط کمبود آب نیست؛ بلکه نحوه رساندن آب به ریشه نیز اهمیت بسیار زیادی دارد. آبی که در سطح خاک رها میشود، ممکن است بخشی از مسیر خود را به دلیل عوامل زیر از دست بدهد:
· تبخیر
· رواناب
· نفوذ نامناسب
· باد
· رشد علفهای هرز
· توزیع نامناسب در خاک
آبیاری زیرسطحی تلاش میکند آب را مستقیماً در زیر سطح خاک و نزدیک ناحیه ریشه قرار دهد. در این روش، لوله یا نوار آبیاری در عمق مشخصی از خاک دفن میشود و آب از قطرهچکانها بهتدریج وارد خاک میشود. USDA نیز آبیاری قطرهای زیرسطحی را کاربرد آب توسط قطرهچکانهای آبیاری در زیر سطح خاک تعریف میکند و از کاهش تبخیر سطحی بهعنوان یکی از مزایای اصلی آن نام میبرد. در مقابل، هزینه اولیه، نیاز جدیتر به فیلتراسیون و نگهداری دقیقتر از معایب آن هستند.
۶-۲. آبیاری زیرسطحی چیست؟
آبیاری زیرسطحی یا Subsurface Irrigation روشی است که در آن آب به جای اینکه روی سطح زمین توزیع شود، از طریق لولهها یا نوارهای دفنشده در خاک، مستقیماً به ناحیه ریشه میرسد. یکی از رایجترین انواع آن، آبیاری قطرهای زیرسطحی یا Subsurface Drip Irrigation – SDI است. در این سیستم، لولههای قطرهای در عمق مشخصی از خاک نصب میشوند و آب با دبی کم و بهصورت کنترلشده وارد خاک میشود.
۶-۳. تفاوت آبیاری قطرهای سطحی و زیرسطحی
در آبیاری قطرهای معمولی، لوله روی سطح خاک قرار دارد. در آبیاری قطرهای زیرسطحی، لوله در زیر خاک قرار میگیرد.
ویژگی قطرهای سطحی قطرهای زیرسطحی
محل لوله سطح خاک زیر خاک
تبخیر سطحی بیشتر معمولاً کمتر
دسترسی به لوله آسانتر دشوارتر
تعمیر سادهتر پیچیدهتر
خطر آسیب مکانیکی نسبتاً بیشتر کمتر در برابر برخی عوامل سطحی
کنترل ریشه و گرفتگی سادهتر نیازمند مدیریت دقیق
هزینه نصب معمولاً کمتر معمولاً بیشتر
مدیریت شوری نیازمند برنامه آبشویی نیازمند پایش دقیق نمک
مناسب مناطق خشک بله بسیار مناسب در شرایط مناسب
یک فراتحلیل جهانی در سال ۲۰۲۲، بر اساس ۱۰۹ مقاله و ۹۸۴ مقایسه، گزارش کرد که آبیاری زیرسطحی در مقایسه با قطرهای سطحی بهطور متوسط عملکرد، بهرهوری آب آبیاری و بهرهوری آب را افزایش داده است؛ البته پژوهشگران تأکید کردهاند که نتیجه کاملاً وابسته به شرایط محل است.
۶-۴. آبیاری زیرسطحی چگونه کار میکند؟
فرآیند را میتوان بسیار ساده بیان کرد:
منبع آب
↓
فیلتر
↓
تنظیم فشار
↓
لوله اصلی
↓
لولههای فرعی
↓
لوله قطرهای مدفون
↓
قطرهچکان
↓
خاک
↓
ناحیه ریشه
↓
گیاه
در نتیجه، آب به جای اینکه ابتدا سطح خاک را خیس کند و سپس به سمت ریشه حرکت کند، از داخل خاک و در نزدیکی ریشه وارد میشود.
۶-۵. عمق مناسب لوله زیرسطحی چقدر است؟
هیچ عمق واحدی برای همه محصولات وجود ندارد. عمق مناسب باید با توجه به عوامل زیر انتخاب شود:
· نوع گیاه
· عمق ریشه
· بافت خاک
· سرعت حرکت آب
· نوع قطرهچکان
· فاصله قطرهچکانها
· حجم آب
· اقلیم
مطالعات جهانی نیز دامنه گستردهای از عمق دفن لولهها را گزارش کردهاند. یک مرور USDA دامنههایی از حدود چند سانتیمتر تا ۷۰ سانتیمتر را در مطالعات مختلف نشان میدهد. بنابراین عبارتهایی مانند «لوله زیرسطحی همیشه باید دقیقاً ۳۰ سانتیمتر باشد» از نظر علمی قابل تعمیم به همه مزارع نیست.
۶-۶. آبیاری زیرسطحی برای درختان
برای باغها، طراحی سیستم باید بر اساس الگوی واقعی ریشه انجام شود. درختان جوان و بالغ الگوی ریشه یکسانی ندارند. همچنین ریشه درخت فقط مستقیماً زیر تنه قرار ندارد. بنابراین ممکن است در باغهای بالغ، یک خط لوله کافی نباشد و چند خط یا حلقه آبیاری مورد نیاز باشد. یکی از مزایای آبیاری زیرسطحی این است که میتوان آب را در محدودهای نسبتاً دقیق از خاک قرار داد.
۶-۷. آبیاری زیرسطحی برای محصولات زراعی
این فناوری در محصولاتی مانند ذرت، پنبه، گندم، سبزیجات، صیفیجات، یونجه و برخی محصولات صنعتی نیز مورد مطالعه و استفاده قرار گرفته است. پژوهشهای طولانیمدت USDA روی محصولات مختلف، از جمله گوجهفرنگی، پنبه، ذرت شیرین، یونجه و طالبی، نشان دادهاند که مدیریت مناسب آبیاری زیرسطحی میتواند بهرهوری آب را افزایش دهد.
۶-۸. مهمترین مزیت آبیاری زیرسطحی؛ کاهش تبخیر سطحی
وقتی سطح خاک خیس نشود یا میزان خیسشدن آن کاهش یابد، بخشی از تبخیر مستقیم از سطح خاک کاهش پیدا میکند. به همین دلیل آبیاری زیرسطحی برای مناطق دارای دمای بالا، رطوبت کم، باد و تبخیر شدید جذابیت بیشتری دارد. FAO نیز آبیاری زیرسطحی را روشی میداند که با انتقال آب مستقیماً به ناحیه ریشه، میتواند مصرف غیرمفید ناشی از تبخیر سطحی را کاهش دهد.
۶-۹. آیا آبیاری زیرسطحی همیشه آب کمتری مصرف میکند؟
خیر؛ این نکته بسیار مهم است. افزایش راندمان مزرعه الزاماً به معنی کاهش برداشت آب در مقیاس حوضه آبریز نیست. اگر کشاورز پس از نصب سیستم زیرسطحی به جای کاهش برداشت آب، سطح زیرکشت را افزایش دهد یا دفعات آبیاری را افزایش دهد، ممکن است مصرف کل آب کاهش پیدا نکند. FAO به همین موضوع اشاره میکند: افزایش راندمان آبیاری در سطح مزرعه الزاماً به «صرفهجویی واقعی آب» در مقیاس حوضه منجر نمیشود و کاهش سهمیه یا برداشت آب نیز باید مدیریت شود. بنابراین: آبیاری زیرسطحی ابزار افزایش بهرهوری آب است، نه یک مجوز برای مصرف آب بیشتر.
۶-۱۰. آبیاری زیرسطحی و شوری خاک
این موضوع برای ایران اهمیت بسیار زیادی دارد. در آبیاری، نمک همراه آب وارد خاک میشود. وقتی آب توسط گیاه مصرف یا تبخیر میشود، نمک باقی میماند. بنابراین اگر آب آبیاری شور باشد، مدیریت نمک ضروری است. آبیاری زیرسطحی میتواند توزیع رطوبت را به ناحیه ریشه نزدیکتر کند، اما بهتنهایی نمک را از خاک خارج نمیکند. FAO تأکید میکند که برای کنترل پایدار شوری، علاوه بر مدیریت آب، وجود زهکشی مناسب و در صورت نیاز آبشویی نمک اهمیت دارد.
۶-۱۱. یک تصور اشتباه درباره آب شور
گاهی گفته میشود: «چون آبیاری زیرسطحی است، پس آب شور دیگر مشکلی برای خاک ایجاد نمیکند.» این تصور اشتباه است. اگر آب دارای EC بالا باشد، نمک همچنان وارد خاک میشود. حتی ممکن است در صورت مدیریت نادرست، نمک در نواحی خاصی از خاک تجمع پیدا کند. مطالعات جدید جهانی نیز نشان میدهند که آبیاری زیرسطحی میتواند بهرهوری آب را افزایش دهد، اما اثر آن بر شوری به کیفیت آب و مدیریت آبشویی وابسته است.
۶-۱۲. تجربه استفاده از آب شور در آبیاری زیرسطحی
مطالعات قدیمیتر نیز استفاده از آب شور در آبیاری زیرسطحی را بررسی کردهاند. در یک مطالعه روی باغ گلابی، استفاده از آب شور همراه با آبیاری زیرسطحی توانست امکان دستیابی به عملکرد قابل قبول را نشان دهد و الگوی رطوبت و شوری را با الگوی ریشه بهتر هماهنگ کند. اما این به معنی قابل استفاده بودن هر آب شوری برای هر گیاهی نیست. تحمل شوری گیاه باید جداگانه بررسی شود.
۶-۱۳. آبیاری زیرسطحی و آبشویی نمک
یکی از چالشهای مهم این سیستم این است که باید برای شوری از ابتدا برنامه داشت. اگر قرار است نمک از ناحیه ریشه خارج شود، آب باید بتواند از عمق ریشه عبور کند و نمک را با خود به لایههای پایینتر منتقل کند. در نتیجه: آبیاری زیرسطحی + آب شور + زهکشی ضعیف میتواند در بلندمدت مشکلساز شود. FAO نیز تصریح میکند که در آبهای شور، برای کنترل نمک به آبشویی و زهکشی مناسب نیاز است.
۶-۱۴. آبیاری زیرسطحی و سوپرجاذب کشاورزی
اکنون به یکی از مهمترین موضوعات این دانشنامه میرسیم: ترکیب آبیاری زیرسطحی با سوپرجاذب کشاورزی. از نظر مفهومی:
· آبیاری زیرسطحی = رساندن آب به ناحیه ریشه
· سوپرجاذب = افزایش ظرفیت نگهداری آب در محیط ریشه
بنابراین این دو فناوری میتوانند مکمل یکدیگر باشند. تصور کنید:
· لوله زیرسطحی آب را در عمق مشخص وارد خاک میکند.
· در همان محدوده، مقدار مناسبی از پلیمر جاذب آب یا هیدروژل کشاورزی وجود دارد.
· پلیمر بخشی از آب را جذب کرده و متورم میشود.
· در نتیجه یک مخزن کوچک و موضعی رطوبت در محیط ریشه ایجاد میشود.
۶-۱۵. آیا این ترکیب میتواند آب موردنیاز گیاه را به صفر برساند؟
قطعاً خیر. این ترکیب منبع آب جدید ایجاد نمیکند، بلکه هدف آن میتواند موارد زیر باشد:
· کاهش اتلاف آب
· افزایش ماندگاری رطوبت
· کاهش تنش آبی
· افزایش بهرهوری آب
· بهبود مدیریت آبیاری
بنابراین تبلیغاتی مانند «با سوپرجاذب و آبیاری زیرسطحی دیگر نیازی به آبیاری ندارید» از نظر علمی قابل دفاع نیست.
۶-۱۶. ترکیب سهگانه برای مناطق خشک
برای مناطق خشک میتوان یک سیستم جامعتر تصور کرد:
· مرحله اول: آب با کیفیت مناسب تهیه شود.
· مرحله دوم: آب با آبیاری زیرسطحی به ناحیه ریشه منتقل شود.
· مرحله سوم: سوپرجاذب در محدوده ریشه، آب را نگهداری کند.
· مرحله چهارم: مالچ سطحی تبخیر را کاهش دهد.
· مرحله پنجم: شوری خاک و آب دائماً پایش شود.
این یعنی: آب + آبیاری دقیق + ذخیره رطوبت + کاهش تبخیر + مدیریت شوری.
۶-۱۷. آیا سوپرجاذب را میتوان دقیقاً کنار لوله زیرسطحی قرار داد؟
این کار نیاز به طراحی و آزمون دارد. نباید صرفاً مقدار زیادی پودر جاذب آب را مستقیماً به لوله یا قطرهچکان چسباند. بهتر است پلیمر در حجم مناسبی از خاک اطراف ناحیه مرطوب ریشه توزیع شود. هدف: ایجاد توزیع مناسب آب و ریشه است، نه ایجاد یک توده ژل در یک نقطه.
۶-۱۸. مشکل گرفتگی در آبیاری زیرسطحی
یکی از مهمترین مشکلات سیستمهای زیرسطحی، گرفتگی قطرهچکانها است. علل میتواند شامل موارد زیر باشد:
· ذرات معلق
· رسوب
· مواد آلی
· رشد زیستی
· ورود ریشه به قطرهچکان
· طراحی نامناسب فیلتراسیون
USDA بر فیلتراسیون، شستوشوی منظم، تصفیه در صورت نیاز و جلوگیری از نفوذ ریشه به سیستم تأکید دارد. بنابراین کیفیت آب در آبیاری زیرسطحی اهمیت بسیار زیادی دارد.
۶-۱۹. چرا فیلتراسیون مهمتر میشود؟
وقتی لوله در زیر خاک دفن شده است، دسترسی به آن دشوارتر است. اگر یک قطرهچکان روی سطح زمین خراب شود، معمولاً تشخیص آن آسانتر است. اما در سیستم زیرسطحی ممکن است گرفتگی مدتها پنهان بماند. به همین دلیل سیستم باید از ابتدا دارای موارد زیر باشد:
· فیلتر مناسب
· فشارسنج
· شیر شستوشو
· سیستم کنترل فشار
· برنامه نگهداری
۶-۲۰. آیا کود را میتوان از طریق آبیاری زیرسطحی تزریق کرد؟
بله، کودآبیاری یا Fertigation یکی از کاربردهای مهم سیستمهای قطرهای است. در این حالت مواد غذایی همراه آب به ناحیه ریشه منتقل میشوند. USDA نیز تزریق مواد غذایی و برخی مواد مورد نیاز از طریق سیستم زیرسطحی را یکی از قابلیتهای این فناوری معرفی کرده است. اما در آب شور، باید سازگاری کود، کیفیت آب و احتمال رسوب بررسی شود.
۶-۲۱. آبیاری زیرسطحی در باغهای ایران
این روش میتواند برای مناطقی که با کمبود آب، گرمای شدید، تبخیر زیاد، شوری آب و شوری خاک مواجهاند جذاب باشد. اما قبل از اجرای کامل باید حداقل این موارد بررسی شوند:
۱. EC آب
۲. EC خاک
۳. بافت خاک
۴. عمق ریشه
۵. دبی قطرهچکان
۶. فاصله قطرهچکان
۷. فشار سیستم
۸. زهکشی
۹. کیفیت آب
۱۰. نیاز آبی گیاه
۶-۲۲. آبیاری زیرسطحی در خاک شنی
در خاک شنی، آب سریعتر حرکت میکند. بنابراین عمق و فاصله لولهها باید بر اساس حرکت واقعی آب تعیین شود. ممکن است در یک خاک شنی، طراحی نامناسب باعث شود آب سریعاً از منطقه ریشه عبور کند. در چنین شرایطی، زمان آبیاری، دبی قطرهچکان و فاصله خطوط اهمیت زیادی پیدا میکند.
۶-۲۳. آبیاری زیرسطحی در خاک رسی
در خاک رسی، حرکت آب متفاوت است. سرعت نفوذ عمودی و افقی آب میتواند با خاک شنی تفاوت قابل توجهی داشته باشد. همچنین خطر موارد زیر باید بررسی شود:
· ماندابی شدن
· کاهش اکسیژن ریشه
· تجمع نمک
· حرکت آهسته آب
پس یک سیستم واحد برای خاک شنی و رسی قابل تجویز نیست.
۶-۲۴. آبیاری زیرسطحی و ریشههای عمیق
یکی از اشتباهات رایج این است که عمق لوله را صرفاً بر اساس «عمق استاندارد» انتخاب کنیم. اصل مهمتر: لوله باید بتواند آب را در محدودهای قرار دهد که ریشه فعال گیاه واقعاً از آن استفاده میکند. بنابراین قبل از طراحی باغهای قدیمی، بهتر است الگوی ریشه بررسی شود.
۶-۲۵. آیا آبیاری زیرسطحی برای همه محصولات مناسب است؟
خیر. در بعضی محصولات:
· آبیاری سطحی مناسبتر است.
· هزینه سیستم توجیه اقتصادی ندارد.
· عملیات خاکورزی با لوله دفنشده مشکل ایجاد میکند.
· یا ریشه در عمق مناسبی قرار نمیگیرد.
راهنمای NRCS نیز در کنار مزایای آبیاری زیرسطحی، محدودیتهایی مانند دشواری تشخیص برخی تلفات عمقی، نیاز به شستوشو و محدودیت تأمین آب برای جوانهزنی در برخی طراحیها را مطرح میکند.
۶-۲۶. یک نکته بسیار مهم درباره جوانهزنی
یکی از محدودیتهای سیستم زیرسطحی این است که اگر بذر در سطح خاک قرار دارد و لوله در عمق زیادی دفن شده باشد، آب ممکن است به اندازه کافی به سطح نرسد. در نتیجه برای برخی محصولات ممکن است لازم باشد:
· مرحله جوانهزنی → روش آبیاری مناسب سطحی
· و پس از استقرار گیاه: مرحله رشد → آبیاری زیرسطحی
در نظر گرفته شود. طراحی باید متناسب با محصول باشد.
۶-۲۷. آبیاری زیرسطحی و مالچ
ترکیب آبیاری زیرسطحی با مالچ میتواند منطقی باشد. آبیاری زیرسطحی میزان خیس شدن سطح را کاهش میدهد. مالچ نیز میتواند تبخیر از خاک را کاهش دهد. بنابراین: SDI + Mulch میتواند نسبت به استفاده از هرکدام بهتنهایی مزایای مکمل ایجاد کند. مطالعات جدید نیز اثر همافزایی دفن عمیقتر خطوط و مالچ را در افزایش بهرهوری آب و کنترل شوری گزارش کردهاند.
۶-۲۸. آبیاری زیرسطحی و شوری؛ نکتهای که نباید فراموش شود
آبیاری قطرهای و زیرسطحی میتوانند الگوی تجمع نمک در خاک را تغییر دهند. نمک لزوماً ناپدید نمیشود. ممکن است به بخشهایی از خاک حرکت کند که خارج از منطقه اصلی خیسشده هستند. مشکل زمانی ایجاد میشود که باران شدید، آبیاری بعدی یا تغییر الگوی رطوبت، نمک تجمعیافته را دوباره به سمت ریشه منتقل کند. FAO درباره سیستمهای آبیاری موضعی نیز نسبت به تجمع نمک در حاشیه ناحیه خیسشده و خطر انتقال آن به منطقه ریشه هشدار میدهد.
۶-۲۹. تجربه جهانی جدید؛ آیا آبیاری زیرسطحی واقعاً مؤثر است؟
یک فراتحلیل جهانی منتشرشده در سال ۲۰۲۶ که ۶۱ آزمایش مزرعهای را در مناطق خشک و نیمهخشک بررسی کرده است، در مقایسه با قطرهای سطحی، بهطور میانگین موارد زیر را گزارش کرده است:
· ۱۵٪ افزایش بهرهوری آب
· ۹٫۹٪ افزایش عملکرد
· حدود ۳٫۶٪ کاهش EC خاک
اما نکته مهم این است که اثر کاهش شوری نسبتاً محدود بوده و نویسندگان تأکید کردهاند که افزایش عملکرد عمدتاً از طریق بهبود بهرهوری آب اتفاق افتاده است، نه صرفاً نمکزدایی خاک. این یافته برای کشاورزی ایران بسیار مهم است: آبیاری زیرسطحی را نباید بهعنوان دستگاه نمکزدایی خاک معرفی کرد.
۶-۳۰. مدل پیشنهادی دانشنامه برای کشاورزی مناطق خشک
برای یک مزرعه یا باغ در منطقه خشک میتوان سیستم زیر را تصور کرد:
آب با کیفیت مشخص
↓
فیلتر
↓
تنظیم فشار و دبی
↓
آبیاری زیرسطحی
↓
منطقه مرطوب ریشه
↓
سوپرجاذب / هیدروژل
↓
نگهداری بخشی از آب
↓
جذب توسط ریشه
↓
پایش EC و رطوبت
↓
تنظیم آبیاری و آبشویی
این مدل از نظر مدیریتی بسیار مهمتر از استفاده منفرد از یک فناوری است.
۶-۳۱. آیا میتوان سوپرجاذب، آبیاری زیرسطحی و ضدشوری را با هم استفاده کرد؟
بله، اما هرکدام وظیفه متفاوتی دارند:
· آبیاری زیرسطحی
وظیفه اصلی: رساندن دقیق آب
· سوپرجاذب
وظیفه اصلی: مدیریت و نگهداری بخشی از آب در محیط ریشه
· مدیریت ضدشوری
وظیفه اصلی: کنترل ورود، تجمع و خروج نمک
این سه مورد نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.
۶-۳۲. مدل چهارگانه مدیریت آب و خاک
در این دانشنامه میتوان یک مدل جامع را بهعنوان اصل اساسی معرفی کرد:
۱. کاهش اتلاف آب
با آبیاری دقیق و کاهش تبخیر
۲. افزایش ذخیره آب
با مدیریت خاک، ماده آلی، مالچ و در شرایط مناسب سوپرجاذب
۳. رساندن آب به ریشه
با قطرهای یا زیرسطحی
۴. کنترل نمک
با مدیریت کیفیت آب، زهکشی و آبشویی
این مدل میتواند برای بسیاری از مناطق خشک ایران قابل استفاده باشد.
۶-۳۳. اشتباهات رایج در اجرای آبیاری زیرسطحی
· اشتباه اول: دفن لوله بدون بررسی ریشه.
· اشتباه دوم: استفاده از فیلتر ضعیف.
· اشتباه سوم: عدم شستوشوی خطوط.
· اشتباه چهارم: نادیده گرفتن شوری آب.
· اشتباه پنجم: فرض اینکه آبیاری زیرسطحی نمک را حذف میکند.
· اشتباه ششم: استفاده بیش از حد از آب به دلیل تصور راندمان بالا.
· اشتباه هفتم: عدم نصب تجهیزات اندازهگیری فشار و دبی.
· اشتباه هشتم: عدم بررسی ریشهدوانی و گرفتگی قطرهچکان.
۶-۳۴. چکلیست طراحی آبیاری زیرسطحی
قبل از اجرای پروژه:
· □ آزمایش آب انجام شده است؟
· □ EC آب مشخص است؟
· □ EC خاک مشخص است؟
· □ بافت خاک مشخص است؟
· □ عمق ریشه مشخص است؟
· □ زهکشی بررسی شده است؟
· □ فشار آب مشخص است؟
· □ دبی قطرهچکان مشخص است؟
· □ فاصله خطوط تعیین شده است؟
· □ عمق دفن تعیین شده است؟
· □ سیستم فیلتراسیون طراحی شده است؟
· □ امکان شستوشوی خطوط وجود دارد؟
· □ برنامه کنترل ریشه وجود دارد؟
· □ برنامه آبشویی نمک مشخص است؟
· □ میزان مصرف آب قبل و بعد قابل اندازهگیری است؟
۶-۳۵. جمعبندی فصل ششم
آبیاری زیرسطحی یکی از مهمترین فناوریهای مدیریت آب در کشاورزی مناطق خشک و نیمهخشک است. اما نباید آن را یک فناوری جادویی دانست. مزیت اصلی آن این است که میتواند:
· آب را به محدوده ریشه نزدیک کند؛
· تبخیر سطحی را کاهش دهد؛
· امکان آبیاری دقیق و پرتکرار را فراهم کند؛
· بهرهوری آب را افزایش دهد؛
· در صورت طراحی صحیح، برای برخی شرایط شور نیز قابل استفاده باشد.
اما در مقابل نیازمند موارد زیر است:
· طراحی دقیق
· فیلتراسیون
· نگهداری
· کنترل فشار
· مدیریت شوری
· آبشویی مناسب
· پایش رطوبت خاک
و مهمتر از همه: آبیاری زیرسطحی بهتنهایی جایگزین مدیریت خاک، سوپرجاذب، مالچ، زهکشی یا مدیریت شوری نیست؛ بلکه میتواند بخشی از یک سیستم یکپارچه مدیریت آب و خاک باشد.
۰ دیدگاه