۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی37

37

فصل ۳۷/ مقاومت شیمیایی رزین اپوکسی عایق برق در برابر اسیدها، قلیاها، روغن‌ها و مواد صنعتی

مقدمه

تجهیزات الکتریکی همیشه در یک محیط تمیز و کنترل‌شده فعالیت نمی‌کنند. بسیاری از تجهیزات برق و تأسیسات صنعتی در مجاورت روغن، سوخت، مواد شوینده، اسیدها، قلیاها، حلال‌ها، بخارات شیمیایی، گردوغبار صنعتی و سایر مواد خورنده قرار دارند.

در چنین محیط‌هایی، عملکرد یک عایق الکتریکی فقط به استقامت دی‌الکتریک آن محدود نمی‌شود. اگر ماده عایق در اثر تماس شیمیایی دچار تورم، نرم‌شدن، ترک، کاهش چسبندگی یا تخریب سطح شود، ممکن است عملکرد الکتریکی آن نیز در طول زمان تحت تأثیر قرار گیرد.

رزین اپوکسی عایق برق به دلیل ساختار ترموست و امکان ایجاد شبکه پلیمری پس از پخت، در بسیاری از کاربردهای صنعتی می‌تواند مقاومت شیمیایی مناسبی داشته باشد؛ اما میزان این مقاومت کاملاً به فرمولاسیون رزین، نوع سخت‌کننده، درجه پخت، ماده شیمیایی، غلظت، دما، مدت تماس و شرایط مکانیکی بستگی دارد.

بنابراین نباید مقاومت شیمیایی یک رزین را به‌صورت مطلق و در برابر همه مواد شیمیایی یکسان در نظر گرفت.

—

۱. مقاومت شیمیایی در عایق‌های الکتریکی چیست؟

مقاومت شیمیایی به توانایی یک ماده برای حفظ خواص خود هنگام تماس با مواد شیمیایی گفته می‌شود.

در مورد رزین اپوکسی عایق برق، موارد مهم عبارت‌اند از:

– حفظ چسبندگی،
– حفظ سختی،
– حفظ شکل،
– عدم تورم شدید،
– عدم ترک‌خوردگی،
– عدم تخریب سطح،
– حفظ خواص الکتریکی.

ممکن است یک رزین از نظر ظاهری سالم به نظر برسد، اما ماده شیمیایی به‌تدریج در آن نفوذ کرده و خواص الکتریکی یا مکانیکی آن را تغییر داده باشد.

—

۲. چرا مقاومت شیمیایی برای عایق برق اهمیت دارد؟

فرض کنیم سطح یک قطعه فلزی با رزین اپوکسی عایق پوشانده شده است.

اگر ماده شیمیایی باعث جداشدگی پوشش از فلز شود، بین فلز و پوشش یک فضای خالی ایجاد می‌شود.

این فضا ممکن است:

– محل تجمع رطوبت،
– محل تجمع آلودگی،
– نقطه تمرکز میدان الکتریکی،

شود.

در نتیجه تخریب شیمیایی می‌تواند به‌طور غیرمستقیم عملکرد عایقی را نیز کاهش دهد.

—

۳. ساختار شبکه‌ای اپوکسی و مقاومت شیمیایی

رزین اپوکسی پس از واکنش با سخت‌کننده به یک شبکه پلیمری سه‌بعدی تبدیل می‌شود.

این ساختار با اپوکسی مایع اولیه تفاوت زیادی دارد.

پس از پخت مناسب، ماده معمولاً:

– سخت‌تر،
– پایدارتر،
– مقاوم‌تر در برابر بسیاری از مواد شیمیایی،

می‌شود.

اما میزان مقاومت نهایی به نوع شبکه ایجادشده وابسته است.

—

۴. تأثیر درجه پخت

رزین اپوکسی که به‌طور کامل پخت نشده باشد، ممکن است مقاومت شیمیایی مورد انتظار را نداشته باشد.

پخت ناقص می‌تواند باعث شود:

– مواد شیمیایی راحت‌تر نفوذ کنند،
– سطح نرم شود،
– چسبندگی کاهش پیدا کند،
– خواص مکانیکی تغییر کند.

بنابراین در محیط شیمیایی، رعایت دقیق نسبت اختلاط رزین و سخت‌کننده و زمان پخت اهمیت زیادی دارد.

—

۵. مقاومت در برابر آب و محلول‌های آبی

آب خالص، آب صنعتی و محلول‌های آبی رفتار یکسانی ندارند.

آب صنعتی ممکن است دارای:

– نمک‌ها،
– یون‌ها،
– مواد معدنی،
– مواد آلی،

باشد.

به همین دلیل مقاومت یک پوشش در برابر آب خالص را نمی‌توان به تمام محلول‌های صنعتی تعمیم داد.

—

۶. مقاومت در برابر اسیدها

اسیدها طیف بسیار گسترده‌ای دارند.

برای مثال:

– اسیدهای معدنی،
– اسیدهای آلی،
– اسیدهای رقیق،
– اسیدهای غلیظ،

می‌توانند رفتار کاملاً متفاوتی داشته باشند.

بنابراین عبارت «اپوکسی مقاوم به اسید» به‌تنهایی اطلاعات کافی برای انتخاب ماده نیست.

باید مشخص شود:

کدام اسید، چه غلظتی، چه دمایی و چه مدت تماسی؟

—

۷. اسید هیدروکلریک

اسید هیدروکلریک یا HCl در بسیاری از صنایع مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مقاومت یک پوشش اپوکسی در برابر HCl به:

– غلظت،
– دما،
– مدت تماس،
– فرمولاسیون رزین،

وابسته است.

بنابراین اگر قرار است رزین عایق برق در محیطی با بخارات یا تماس مستقیم HCl استفاده شود، آزمون سازگاری اختصاصی توصیه می‌شود.

—

۸. اسید سولفوریک

اسید سولفوریک یکی از مواد شیمیایی مهم صنعتی است.

رفتار پوشش در برابر اسید سولفوریک رقیق الزاماً مشابه اسید سولفوریک غلیظ نیست.

افزایش دما نیز می‌تواند سرعت واکنش‌های شیمیایی و نفوذ ماده را تغییر دهد.

بنابراین نمی‌توان بدون داده آزمون، یک درصد مقاومت ثابت برای همه شرایط اعلام کرد.

—

۹. اسیدهای آلی

اسیدهای آلی مانند اسید استیک نیز ممکن است در محیط‌های صنعتی وجود داشته باشند.

رفتار رزین در برابر اسیدهای آلی باید به‌صورت جداگانه بررسی شود.

نوع حلال، دما و غلظت از عوامل مهم در این ارزیابی هستند.

—

۱۰. مقاومت در برابر قلیاها

قلیاها نیز مانند اسیدها طیف گسترده‌ای دارند.

موادی مانند:

– هیدروکسید سدیم،
– هیدروکسید پتاسیم،
– محلول‌های قلیایی صنعتی،

ممکن است با پوشش اپوکسی تماس داشته باشند.

رزین‌های اپوکسی پخت‌شده معمولاً در برابر بسیاری از محیط‌های قلیایی عملکرد مناسبی دارند، اما این موضوع به معنی مقاومت نامحدود در برابر همه قلیاها نیست.

—

۱۱. اثر غلظت ماده شیمیایی

غلظت یکی از مهم‌ترین پارامترهاست.

ممکن است یک رزین در برابر محلول رقیق یک ماده عملکرد قابل قبولی داشته باشد، اما در برابر همان ماده با غلظت بالا دچار:

– تورم،
– نرم‌شدن،
– تغییر رنگ،
– کاهش چسبندگی،

شود.

پس در مشخصات فنی باید غلظت ماده شیمیایی مشخص شود.

—

۱۲. اثر دما بر مقاومت شیمیایی

افزایش دما معمولاً سرعت نفوذ و واکنش‌های شیمیایی را افزایش می‌دهد.

به همین دلیل مقاومت یک پوشش در دمای ۲۰ یا ۲۵ درجه سانتی‌گراد الزاماً همان مقاومت در دمای ۸۰ یا ۱۰۰ درجه نیست.

برای تجهیزات گرم مانند:

– موتور،
– ترانسفورماتور،
– کوره القایی،

شرایط واقعی دما باید در ارزیابی مقاومت شیمیایی لحاظ شود.

—

۱۳. روغن‌های صنعتی

روغن یکی از مواد متداول در محیط‌های صنعتی است.

رزین اپوکسی پخت‌شده می‌تواند در بسیاری از کاربردها در برابر روغن عملکرد مناسبی داشته باشد.

اما نوع روغن اهمیت دارد.

برای مثال:

– روغن معدنی،
– روغن هیدرولیک،
– روغن ترانسفورماتور،
– روغن صنعتی،

ممکن است رفتار متفاوتی داشته باشند.

—

۱۴. روغن ترانسفورماتور

در تجهیزات الکتریکی روغنی، تماس ماده عایق با روغن ترانسفورماتور ممکن است اهمیت داشته باشد.

اگر پوشش رزینی در معرض روغن قرار دارد، باید بررسی شود که آیا:

– متورم می‌شود،
– نرم می‌شود،
– چسبندگی آن کاهش می‌یابد،
– مواد قابل استخراج وارد روغن می‌شوند،

یا خیر.

برای کاربردهای حساس، آزمون سازگاری با روغن واقعی تجهیز اهمیت دارد.

—

۱۵. سوخت‌ها و مواد هیدروکربنی

در محیط‌های نفتی و پتروشیمی، پوشش ممکن است با:

– بنزین،
– گازوئیل،
– نفت،
– حلال‌های هیدروکربنی،

تماس داشته باشد.

این مواد می‌توانند رفتار متفاوتی روی انواع رزین داشته باشند.

بنابراین انتخاب رزین باید بر اساس ماده واقعی انجام شود.

—

۱۶. حلال‌ها

حلال‌ها از مهم‌ترین عوامل بالقوه آسیب به پوشش‌های پلیمری هستند.

برخی حلال‌ها ممکن است موجب:

– تورم،
– نرم‌شدن،
– کاهش سختی،
– کاهش چسبندگی،

شوند.

به‌خصوص باید بین مقاومت رزین پخت‌شده و رزین مایع تفاوت قائل شد.

رزین قبل از پخت ممکن است در برابر بسیاری از مواد بسیار حساس‌تر باشد.

—

۱۷. الکل‌ها

الکل‌هایی مانند اتانول و ایزوپروپانول در بسیاری از صنایع برای تمیزکاری استفاده می‌شوند.

تماس کوتاه‌مدت و تماس طولانی‌مدت شرایط یکسانی ایجاد نمی‌کنند.

همچنین غلظت و دما بر نتیجه اثر دارند.

در صورتی که قرار است سطح عایق به‌طور مکرر با الکل تمیز شود، آزمون سیکلی می‌تواند اطلاعات کاربردی‌تری نسبت به یک تماس کوتاه فراهم کند.

—

۱۸. مواد شوینده

تجهیزات صنعتی ممکن است به‌طور دوره‌ای شسته شوند.

مواد شوینده ممکن است حاوی:

– سورفکتانت،
– قلیا،
– حلال،
– مواد فعال سطحی،

باشند.

بنابراین مقاومت در برابر آب به‌تنهایی برای پیش‌بینی مقاومت در برابر شوینده کافی نیست.

—

۱۹. مواد ضدعفونی‌کننده

در صنایع غذایی، دارویی و برخی محیط‌های صنعتی، ضدعفونی مکرر انجام می‌شود.

در این شرایط، پوشش باید علاوه بر مقاومت الکتریکی، در برابر سیکل‌های تکراری:

تماس شیمیایی → شست‌وشو → خشک‌شدن

نیز بررسی شود.

—

۲۰. بخارات شیمیایی

تماس با ماده شیمیایی همیشه به‌صورت مایع نیست.

بخارات اسیدی یا حلال‌ها نیز ممکن است روی پوشش اثر بگذارند.

در محیط‌های صنعتی، باید به:

– تهویه،
– دما،
– غلظت بخار،
– مدت تماس،

توجه کرد.

—

۲۱. تخریب شیمیایی و کاهش عایق الکتریکی

ممکن است ماده شیمیایی در ابتدا تنها ظاهر پوشش را تغییر دهد، اما در ادامه:

تغییر شیمیایی → کاهش چسبندگی → ایجاد ترک یا حفره → نفوذ رطوبت → کاهش عملکرد عایقی

رخ دهد.

به همین دلیل ارزیابی شیمیایی باید در کنار ارزیابی الکتریکی انجام شود.

—

۲۲. اهمیت چسبندگی در محیط شیمیایی

یک پوشش عایق زمانی عملکرد مطلوبی دارد که به زیرلایه متصل باقی بماند.

اگر مواد شیمیایی باعث کاهش چسبندگی شوند، ممکن است:

– آب زیر پوشش نفوذ کند،
– تخلیه سطحی افزایش یابد،
– عایق از سطح جدا شود.

بنابراین آزمون چسبندگی پس از تماس شیمیایی می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

—

۲۳. رزین اپوکسی عایق برق در کوره‌های القایی

کوره‌های القایی محیط سختی برای مواد عایق هستند.

در این تجهیزات ممکن است هم‌زمان با:

– دمای بالا،
– سیکل حرارتی،
– ارتعاش،
– میدان الکترومغناطیسی،
– گردوغبار صنعتی،

مواجه باشیم.

اگر علاوه بر این عوامل، مواد شیمیایی نیز وجود داشته باشند، انتخاب پوشش باید بر اساس شرایط واقعی انجام شود.

—

۲۴. محیط شیمیایی و تابلوهای برق

تابلوهای برق در صنایع شیمیایی ممکن است در معرض بخارات خورنده باشند.

در این شرایط، حفاظت از:

– شینه‌ها،
– اتصالات،
– ترمینال‌ها،
– قطعات فلزی،

اهمیت دارد.

رزین اپوکسی می‌تواند در برخی کاربردها نقش پوشش محافظ عایقی داشته باشد، اما طراحی محفظه، تهویه و جلوگیری از ورود بخارات نیز ضروری است.

—

۲۵. محیط‌های پتروشیمی

در صنایع نفت و پتروشیمی، تنوع مواد شیمیایی زیاد است.

ممکن است تجهیزات در معرض ترکیبی از:

– هیدروکربن‌ها،
– بخارات شیمیایی،
– روغن،
– رطوبت،
– نمک،

قرار گیرند.

در این محیط‌ها، انتخاب ماده صرفاً بر اساس «اپوکسی بودن» کافی نیست.

—

۲۶. اثر سیکل‌های شیمیایی

گاهی یک ماده شیمیایی فقط یک‌بار با پوشش تماس ندارد.

برای مثال:

1. ماده شیمیایی روی سطح قرار می‌گیرد.
2. سطح شسته می‌شود.
3. پوشش خشک می‌شود.
4. دوباره ماده شیمیایی اعمال می‌شود.

تکرار این فرآیند می‌تواند از یک تماس منفرد سخت‌تر باشد.

—

۲۷. آزمون غوطه‌وری شیمیایی

یکی از روش‌های بررسی مقاومت شیمیایی، غوطه‌وری نمونه در ماده مورد نظر برای مدت مشخص است.

بعد از آزمون می‌توان:

– تغییر وزن،
– تغییر ابعاد،
– تغییر سختی،
– تغییر ظاهر،
– چسبندگی،
– مقاومت الکتریکی،

را بررسی کرد.

—

۲۸. آزمون پس از تماس شیمیایی

برای یک رزین عایق برق، فقط بررسی ظاهر کافی نیست.

بهتر است در صورت نیاز، قبل و بعد از تماس شیمیایی مواردی مانند:

– استقامت دی‌الکتریک،
– مقاومت عایقی،
– چسبندگی،
– ترک‌خوردگی،

مقایسه شوند.

این روش مشخص می‌کند که آیا تماس شیمیایی واقعاً عملکرد عایقی را تحت تأثیر قرار داده است یا خیر.

—

۲۹. مقاومت شیمیایی 8119

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، داده‌های مرجع ارائه‌شده در این دانشنامه عمدتاً مربوط به عملکرد الکتریکی نمونه است.

بنابراین نباید صرفاً بر اساس ولتاژ شکست اعلام‌شده نتیجه گرفت که 8119 در برابر همه اسیدها، قلیاها، حلال‌ها و روغن‌ها مقاوم است.

برای هر ماده شیمیایی خاص، باید داده فنی یا آزمون سازگاری همان شرایط وجود داشته باشد.

این رویکرد برای جلوگیری از ادعای بیش از حد درباره مقاومت شیمیایی محصول ضروری است.

—

۳۰. تفاوت مقاومت شیمیایی با مقاومت الکتریکی

این دو ویژگی کاملاً متفاوت هستند.

ممکن است یک رزین:

– استقامت دی‌الکتریک بالایی داشته باشد،

اما اطلاعات کافی درباره مقاومت آن در برابر یک حلال خاص وجود نداشته باشد.

همچنین ممکن است ماده‌ای مقاومت شیمیایی مناسبی داشته باشد اما از نظر الکتریکی برای یک کاربرد خاص مناسب نباشد.

بنابراین انتخاب ماده باید چندمعیاره باشد.

—

۳۱. عوامل مؤثر بر مقاومت شیمیایی رزین اپوکسی

مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

عامل| اثر احتمالی
نوع رزین| تعیین‌کننده ساختار پایه
نوع سخت‌کننده| مؤثر بر شبکه پخت
نسبت اختلاط| مؤثر بر پخت نهایی
دمای پخت| مؤثر بر شبکه پلیمری
مدت پخت| مؤثر بر خواص نهایی
دمای محیط| مؤثر بر سرعت نفوذ
غلظت ماده شیمیایی| مؤثر بر شدت حمله
مدت تماس| مؤثر بر میزان تخریب
ضخامت پوشش| مؤثر بر مسیر نفوذ
آماده‌سازی سطح| مؤثر بر چسبندگی

—

۳۲. ضخامت و مقاومت شیمیایی

افزایش ضخامت ممکن است در برخی کاربردها مسیر نفوذ ماده شیمیایی را افزایش دهد، اما ضخامت بیشتر الزاماً به معنی مقاومت شیمیایی بیشتر نیست.

اگر پوشش ضخیم دارای تنش داخلی، حباب یا پخت ناقص باشد، ممکن است عملکرد واقعی کاهش یابد.

بنابراین:

ضخامت مناسب + یکنواختی + پخت صحیح

مهم‌تر از ضخامت بیش از حد است.

—

۳۳. ترک‌های ناشی از تنش

در محیط‌های شیمیایی، ترک‌های ریز می‌توانند اهمیت زیادی پیدا کنند.

ماده شیمیایی ممکن است از ترک عبور کرده و به زیرلایه برسد.

این مسئله به‌خصوص در پوشش‌هایی که روی فلز قرار دارند اهمیت دارد.

—

۳۴. سازگاری با فلز

رزین اپوکسی عایق برق ممکن است روی فلزهایی مانند:

– مس،
– آلومینیوم،
– فولاد،

استفاده شود.

در هر حالت، آماده‌سازی سطح و چسبندگی اهمیت دارد.

اگر محیط شیمیایی باعث جداشدگی پوشش شود، حفاظت الکتریکی نیز ممکن است کاهش یابد.

—

۳۵. تأثیر آلودگی و چربی

وجود روغن یا چربی روی فلز می‌تواند چسبندگی رزین را کاهش دهد.

بنابراین قبل از اجرای رزین باید سطح به‌طور مناسب:

– تمیز،
– چربی‌زدایی،
– آماده‌سازی،

شود.

اجرای رزین روی سطح آلوده نمی‌تواند با مقاومت شیمیایی خود ماده جبران شود.

—

۳۶. نگهداری تجهیزات دارای پوشش اپوکسی

حتی پوشش مقاوم شیمیایی نیز نیازمند نگهداری است.

بازرسی دوره‌ای باید شامل بررسی:

– ترک،
– تورم،
– تغییر رنگ غیرعادی،
– جداشدگی،
– نرم‌شدن،
– آسیب مکانیکی،

باشد.

در تجهیزات الکتریکی حساس، بازرسی ظاهری باید در صورت نیاز با آزمون الکتریکی تکمیل شود.

—

۳۷. انتخاب رزین برای محیط‌های شیمیایی

قبل از انتخاب رزین باید یک جدول شرایط کاری تهیه شود:

پارامتر| مقدار مورد نیاز
ماده شیمیایی| نام دقیق
غلظت| درصد
دما| °C
مدت تماس| ساعت/روز
تماس| پاشش/غوطه‌وری/بخار
ولتاژ| مقدار واقعی
زیرلایه| فلز/سرامیک/پلیمر
شرایط رطوبتی| خشک/مرطوب
فضای کار| داخلی/خارجی

این اطلاعات امکان انتخاب دقیق‌تر را فراهم می‌کند.

—

۳۸. چرا آزمون نمونه‌ای اهمیت دارد؟

در یک تجهیز گران‌قیمت، آزمون روی نمونه کوچک می‌تواند بسیار مفید باشد.

نمونه باید تا حد امکان شامل:

– همان زیرلایه،
– همان رزین،
– همان ضخامت،
– همان روش پخت،

باشد.

سپس در معرض ماده شیمیایی واقعی قرار گیرد.

—

۳۹. ارتباط مقاومت شیمیایی و عمر عایق

تخریب شیمیایی ممکن است در ابتدا بسیار آهسته باشد.

اما اگر در طول ماه‌ها یا سال‌ها ادامه یابد، می‌تواند موجب کاهش تدریجی عملکرد شود.

بنابراین در کاربردهای بلندمدت باید به پیرشدگی شیمیایی نیز توجه شود.

—

۴۰. جمع‌بندی فصل

رزین اپوکسی عایق برق به دلیل ساختار شبکه‌ای پس از پخت، در بسیاری از کاربردهای صنعتی می‌تواند مقاومت شیمیایی مناسبی ارائه دهد، اما مقاومت آن در برابر تمام مواد شیمیایی یکسان نیست.

مقاومت واقعی به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است:

نوع ماده شیمیایی + غلظت + دما + مدت تماس + نوع رزین + سخت‌کننده + درجه پخت + ضخامت + کیفیت سطح

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، داده‌های مرجع موجود در این دانشنامه مربوط به عملکرد الکتریکی نمونه است و از آن نمی‌توان به‌تنهایی مقاومت قطعی محصول در برابر اسید، قلیا، حلال یا روغن خاصی را نتیجه گرفت.

برای کاربردهای صنعتی حساس، بهترین روش آن است که ماده شیمیایی واقعی و شرایط واقعی کار مشخص شده و آزمون سازگاری انجام شود.

رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119 در کنار خواص عایقی، باید بر اساس شرایط واقعی کاربرد، روش اجرا و شرایط محیطی ارزیابی شود.

مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹