۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی38

38

 

 

فصل ۳۸/ پیرشدگی الکتریکی و حرارتی رزین اپوکسی عایق برق و عوامل مؤثر بر طول عمر عایق

 

مقدمه

 

رزین اپوکسی عایق برق زمانی که در یک تجهیز الکتریکی اجرا می‌شود، در طول عمر خود دائماً تحت تأثیر عوامل محیطی و الکتریکی قرار دارد. این عوامل ممکن است شامل دما، میدان الکتریکی، رطوبت، سیکل‌های حرارتی، ارتعاش، آلودگی، مواد شیمیایی و تخلیه‌های الکتریکی باشند.

 

ممکن است یک پوشش اپوکسی در زمان اجرای اولیه عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما در اثر استفاده طولانی‌مدت، برخی خواص آن به‌تدریج تغییر کند. به این فرآیند در مفهوم کلی پیرشدگی عایق گفته می‌شود.

 

پیرشدگی لزوماً به معنی خراب‌شدن ناگهانی عایق نیست. در بسیاری از موارد، ابتدا تغییرات بسیار کوچک در خواص ماده ایجاد می‌شود و سپس در صورت ادامه شرایط نامناسب، آسیب‌ها تجمع پیدا می‌کنند.

 

برای همین، بررسی طول عمر رزین اپوکسی عایق برق باید بر اساس مجموعه‌ای از عوامل انجام شود، نه فقط یک عدد مانند ولتاژ شکست اولیه.

 

—

 

۱. پیرشدگی عایق الکتریکی چیست؟

 

پیرشدگی یا Aging به تغییر تدریجی خواص ماده در طول زمان گفته می‌شود.

 

در رزین اپوکسی عایق برق، ممکن است این تغییرات شامل موارد زیر باشد:

 

– کاهش چسبندگی،

– افزایش شکنندگی،

– ایجاد ترک‌های ریز،

– تغییر مقاومت عایقی،

– کاهش برخی خواص دی‌الکتریک،

– تغییر رنگ یا ظاهر،

– تغییر سختی،

– کاهش مقاومت در برابر تنش‌های محیطی.

 

شدت این تغییرات به شرایط کاری بستگی دارد.

 

—

 

۲. پیرشدگی فقط به دلیل گذشت زمان نیست

 

یکی از برداشت‌های اشتباه این است که تصور شود هرچه زمان بیشتر شود، عایق صرفاً به دلیل افزایش سن خراب می‌شود.

 

در واقع، شرایط کاری نقش بسیار مهمی دارند.

 

برای مثال یک رزین که در:

 

– دمای پایین،

– محیط خشک،

– میدان الکتریکی کنترل‌شده،

 

کار می‌کند ممکن است شرایط متفاوتی نسبت به همان رزین در:

 

– دمای بالا،

– رطوبت زیاد،

– میدان الکتریکی شدید،

 

داشته باشد.

 

بنابراین «عمر عایق» یک عدد مستقل از شرایط کار نیست.

 

—

 

۳. مهم‌ترین عوامل پیرشدگی رزین اپوکسی

 

عوامل اصلی را می‌توان در چند گروه قرار داد:

 

عوامل حرارتی

 

– دمای کاری،

– دمای اوج،

– سیکل حرارتی،

– شوک حرارتی.

 

عوامل الکتریکی

 

– شدت میدان،

– اضافه‌ولتاژ،

– تخلیه جزئی،

– جرقه سطحی.

 

عوامل محیطی

 

– رطوبت،

– آب،

– UV،

– آلودگی.

 

عوامل مکانیکی

 

– ارتعاش،

– ضربه،

– انبساط و انقباض.

 

عوامل شیمیایی

 

– روغن،

– اسید،

– قلیا،

– حلال،

– بخارات صنعتی.

 

—

 

۴. پیرشدگی حرارتی رزین اپوکسی

 

حرارت یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده طول عمر مواد پلیمری است.

 

افزایش دما می‌تواند سرعت برخی فرآیندهای تخریب را افزایش دهد.

 

در طولانی‌مدت، دمای بالا ممکن است باعث:

 

– تغییر ساختار پلیمر،

– کاهش برخی خواص مکانیکی،

– افزایش شکنندگی،

– تغییر چسبندگی،

 

شود.

 

—

 

۵. اهمیت دمای کاری واقعی

 

برای انتخاب رزین اپوکسی عایق برق نباید فقط به دمای محیط توجه کرد.

 

دمای واقعی سطح عایق ممکن است به دلیل:

 

– جریان عبوری،

– تلفات،

– تابش خورشید،

– گرمای مجاور،

– اصطکاک یا فرآیند صنعتی،

 

بالاتر از دمای محیط باشد.

 

بنابراین بهتر است دمای واقعی تجهیز در بدترین شرایط کاری بررسی شود.

 

—

 

۶. دمای انتقال شیشه‌ای یا Tg

 

یکی از پارامترهای مهم مواد پلیمری، دمای انتقال شیشه‌ای یا Tg است.

 

Tg دمایی است که در اطراف آن رفتار بخش پلیمری ماده از نظر حرکتی و مکانیکی تغییر می‌کند.

 

اما یک نکته مهم وجود دارد:

 

Tg به‌تنهایی معادل حداکثر دمای کاری مجاز نیست.

 

دمای کاری واقعی باید با توجه به فرمولاسیون، زمان، بارگذاری، شرایط مکانیکی و مشخصات فنی محصول تعیین شود.

 

—

 

۷. پخت و اثر آن بر پیرشدگی

 

پخت مناسب رزین باعث شکل‌گیری شبکه پلیمری مورد انتظار می‌شود.

 

اگر پخت ناقص باشد، ممکن است:

 

– مقاومت حرارتی کاهش یابد،

– چسبندگی ضعیف شود،

– جذب رطوبت افزایش یابد،

– خواص مکانیکی تغییر کند.

 

بنابراین اجرای صحیح و رعایت زمان پخت یکی از پایه‌های افزایش دوام عایق است.

 

—

 

۸. پیرشدگی حرارتی در موتورهای الکتریکی

 

موتورهای الکتریکی ممکن است به‌طور مداوم تحت بار کار کنند.

 

در این شرایط، عایق سیم‌پیچ با:

 

– حرارت،

– میدان الکتریکی،

– لرزش،

– سیکل روشن و خاموش،

 

مواجه است.

 

اگر رزین برای تثبیت یا حفاظت سیم‌پیچ استفاده شود، سازگاری حرارتی آن با سیستم عایقی موتور باید بررسی شود.

 

—

 

۹. پیرشدگی حرارتی در ترانسفورماتورها

 

در ترانسفورماتورها نیز دمای نقاط مختلف یکسان نیست.

 

برخی نواحی ممکن است دمای بیشتری داشته باشند.

 

بنابراین اگر رزین اپوکسی در بخشی از سیستم عایقی استفاده شود، باید شرایط حرارتی همان ناحیه در نظر گرفته شود.

 

—

 

۱۰. پیرشدگی در کوره‌های القایی

 

کوره القایی از جمله کاربردهای سخت برای مواد عایق است.

 

در این تجهیزات ممکن است رزین با:

 

– دمای بالا،

– تغییرات سریع دما،

– لرزش،

– میدان الکترومغناطیسی،

– تنش مکانیکی،

 

مواجه شود.

 

در چنین کاربردی، صرفاً داشتن مقاومت الکتریکی اولیه کافی نیست.

 

دوام در سیکل‌های حرارتی و چسبندگی بلندمدت اهمیت زیادی دارد.

 

—

 

۱۱. سیکل حرارتی چیست؟

 

فرض کنیم تجهیز مرتباً از حالت سرد به گرم و دوباره از گرم به سرد می‌رود.

 

این فرآیند یک سیکل حرارتی ایجاد می‌کند.

 

تکرار این سیکل می‌تواند در اثر تفاوت ضریب انبساط حرارتی بین:

 

– رزین،

– فلز،

– سرامیک،

 

تنش ایجاد کند.

 

—

 

۱۲. ضریب انبساط حرارتی و ترک

 

رزین و زیرلایه ممکن است هنگام گرم‌شدن به یک اندازه منبسط نشوند.

 

برای مثال یک قطعه فلزی و پوشش اپوکسی روی آن می‌توانند ضرایب انبساط متفاوتی داشته باشند.

 

تکرار گرم و سرد شدن ممکن است تنش ایجاد کند.

 

اگر تنش از حد تحمل سیستم عبور کند، احتمال:

 

– ترک،

– جداشدگی،

– ایجاد حفره،

 

افزایش می‌یابد.

 

—

 

۱۳. شوک حرارتی

 

شوک حرارتی با سیکل حرارتی معمولی تفاوت دارد.

 

در شوک حرارتی، تغییر دما سریع‌تر اتفاق می‌افتد.

 

تغییر سریع دما می‌تواند تنش بیشتری ایجاد کند.

 

به همین دلیل تجهیزات صنعتی که مرتباً روشن و خاموش می‌شوند باید از این نظر مورد توجه قرار گیرند.

 

—

 

۱۴. پیرشدگی الکتریکی

 

عایق در زمان کار تحت میدان الکتریکی قرار دارد.

 

اگر میدان بیش از حد افزایش پیدا کند یا در نقاط خاصی تمرکز پیدا کند، احتمال آسیب عایقی افزایش می‌یابد.

 

پیرشدگی الکتریکی ممکن است به‌صورت تدریجی رخ دهد و در نهایت به شکست عایق منجر شود.

 

—

 

۱۵. تمرکز میدان الکتریکی

 

سطوح دارای:

 

– گوشه تیز،

– ترک،

– حفره،

– تغییر ناگهانی ضخامت،

 

می‌توانند میدان الکتریکی موضعی بیشتری ایجاد کنند.

 

به همین دلیل طراحی هندسی و کیفیت اجرای رزین اهمیت دارد.

 

—

 

۱۶. حفره‌های داخلی و پیرشدگی

 

حباب یا حفره در یک پوشش عایق می‌تواند از نظر الکتریکی نقطه ضعف باشد.

 

اگر درون حفره میدان الکتریکی افزایش یابد، احتمال تخلیه جزئی وجود دارد.

 

تکرار این فرآیند ممکن است به مرور زمان به عایق اطراف حفره آسیب بزند.

 

—

 

۱۷. تخلیه جزئی و پیرشدگی

 

تخلیه جزئی معمولاً به معنی یک شکست کامل عایق نیست، بلکه تخلیه موضعی در بخشی از سیستم عایقی است.

 

اگر این پدیده به‌طور مداوم تکرار شود، می‌تواند باعث فرسایش موضعی ماده شود.

 

به همین دلیل کنترل حباب‌ها و ناپیوستگی‌های عایقی اهمیت زیادی دارد.

 

—

 

۱۸. رطوبت و پیرشدگی

 

رطوبت می‌تواند یکی از عوامل تسریع‌کننده تخریب عایق باشد.

 

رطوبت ممکن است:

 

– مقاومت سطحی را کاهش دهد،

– جریان نشتی را افزایش دهد،

– به حفره‌ها نفوذ کند،

– چسبندگی را تحت تأثیر قرار دهد.

 

ترکیب رطوبت و میدان الکتریکی می‌تواند شرایط سخت‌تری نسبت به هرکدام به‌تنهایی ایجاد کند.

 

—

 

۱۹. پیرشدگی در فضای باز

 

رزین اپوکسی در فضای باز ممکن است هم‌زمان در معرض:

 

– باران،

– رطوبت،

– تابش UV،

– تغییر دما،

– آلودگی،

 

قرار گیرد.

 

بنابراین عمر یک پوشش فضای باز را نمی‌توان فقط بر اساس نتایج آزمایشگاهی در شرایط خشک تعیین کرد.

 

—

 

۲۰. پیرشدگی ناشی از UV

 

تابش فرابنفش می‌تواند روی برخی سیستم‌های اپوکسی اثر بگذارد.

 

علائم احتمالی شامل:

 

– تغییر رنگ،

– گچی‌شدن،

– زبری سطح،

– تغییر خواص سطحی،

 

است.

 

اگر رزین مستقیماً در فضای باز استفاده می‌شود، مقاومت UV باید در مشخصات فنی یا آزمون محصول بررسی شود.

 

—

 

۲۱. پیرشدگی شیمیایی

 

مواد شیمیایی نیز می‌توانند در طول زمان موجب تغییر خواص رزین شوند.

 

برای مثال تماس طولانی‌مدت با:

 

– حلال،

– روغن،

– اسید،

– قلیا،

 

ممکن است به تدریج خواص پوشش را تغییر دهد.

 

این موضوع در محیط‌های صنعتی اهمیت بیشتری دارد.

 

—

 

۲۲. پیرشدگی مکانیکی

 

رزین ممکن است در اثر:

 

– لرزش،

– ضربه،

– انبساط و انقباض،

– حرکت زیرلایه،

 

تحت تنش قرار گیرد.

 

در تجهیزات دوار مانند موتور، این مسئله مهم‌تر است.

 

ترک مکانیکی نیز می‌تواند سپس به مشکل الکتریکی تبدیل شود.

 

—

 

۲۳. ارتباط ترک مکانیکی با شکست الکتریکی

 

یک ترک بسیار کوچک ممکن است در ابتدا فقط یک عیب مکانیکی به نظر برسد.

 

اما ترک می‌تواند:

 

1. مسیر ورود رطوبت ایجاد کند.

2. باعث ایجاد حفره شود.

3. میدان الکتریکی را متمرکز کند.

4. احتمال تخلیه جزئی را افزایش دهد.

 

در نتیجه یک آسیب مکانیکی می‌تواند در نهایت به مسئله عایقی تبدیل شود.

 

—

 

۲۴. ضخامت و پیرشدگی

 

ضخامت پوشش باید متناسب با کاربرد تعیین شود.

 

لایه بسیار نازک ممکن است:

 

– پوشش کامل ایجاد نکند،

– در برابر آسیب مکانیکی آسیب‌پذیرتر باشد.

 

از طرف دیگر، لایه بسیار ضخیم نیز ممکن است:

 

– تنش داخلی،

– حباب،

– پخت نامتوازن،

 

ایجاد کند.

 

بنابراین هدف باید رسیدن به ضخامت مهندسی‌شده و یکنواخت باشد.

 

—

 

۲۵. اهمیت یکنواختی پوشش

 

حتی اگر میانگین ضخامت مناسب باشد، وجود نقاط بسیار نازک می‌تواند مشکل‌ساز شود.

 

برای مثال:

 

– نقطه A = ۱ میلی‌متر

– نقطه B = ۱ میلی‌متر

– نقطه C = ۰٫۲ میلی‌متر

 

ممکن است نقطه C به محل ضعف سیستم تبدیل شود.

 

بنابراین کنترل یکنواختی به اندازه کنترل میانگین ضخامت مهم است.

 

—

 

۲۶. اثر کیفیت سطح

 

رزین باید روی سطحی اجرا شود که:

 

– تمیز،

– خشک،

– عاری از چربی،

– عاری از ذرات سست،

 

باشد.

 

آلودگی می‌تواند چسبندگی را کاهش دهد.

 

کاهش چسبندگی نیز یکی از عوامل مهم ایجاد مسیر نفوذ رطوبت و جداشدگی پوشش است.

 

—

 

۲۷. اثر رطوبت باقی‌مانده در زیر پوشش

 

اگر زیرلایه مرطوب باشد و رزین روی آن اجرا شود، ممکن است رطوبت در زیر پوشش محبوس شود.

 

با افزایش دما، این رطوبت ممکن است:

 

– فشار موضعی ایجاد کند،

– حباب ایجاد کند،

– چسبندگی را کاهش دهد.

 

بنابراین خشک‌بودن زیرلایه قبل از اجرای رزین اهمیت زیادی دارد.

 

—

 

۲۸. پیرشدگی در رزین اپوکسی پادنار 8119

 

طبق اطلاعات مرجع ارائه‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، آزمون الکتریکی نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی، ولتاژ شکست:

 

– ۲۱ کیلوولت در شرایط خشک،

– ۱۴ کیلوولت در شرایط مرطوب،

 

را نشان داده است.

 

همچنین ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای اعلام‌شده:

 

– ۳٫۵ کیلوولت خشک،

– ۲٫۵ کیلوولت مرطوب،

 

است.

 

این اعداد مربوط به شرایط آزمون اعلام‌شده هستند.

 

آن‌ها به‌تنهایی اطلاعات کافی برای تعیین عمر چندساله رزین یا کلاس حرارتی قطعه فراهم نمی‌کنند.

 

—

 

۲۹. چرا ولتاژ شکست اولیه برای تعیین عمر کافی نیست؟

 

ممکن است یک نمونه در زمان صفر آزمایش، ولتاژ شکست مناسبی داشته باشد.

 

اما اگر همان نمونه برای مدت طولانی تحت:

 

– دمای بالا،

– رطوبت،

– میدان الکتریکی،

 

قرار گیرد، ممکن است نتیجه تغییر کند.

 

بنابراین برای پیش‌بینی عمر، آزمون‌های پیرسازی و سپس آزمون مجدد خواص لازم است.

 

—

 

۳۰. پیرسازی تسریع‌شده

 

در آزمایشگاه گاهی برای مطالعه دوام مواد، شرایط شدیدتر از شرایط عادی ایجاد می‌شود.

 

برای مثال ممکن است نمونه برای مدت مشخصی در:

 

– دمای بالاتر،

– رطوبت کنترل‌شده،

– میدان الکتریکی،

 

قرار گیرد.

 

هدف این است که تغییرات خواص ماده بررسی شود.

 

اما تبدیل مستقیم یک مدت کوتاه آزمایشگاهی به «تعداد سال عمر واقعی» نیازمند مدل و روش معتبر مخصوص همان ماده و شرایط است.

 

—

 

۳۱. قانون آرنیوس و محدودیت آن

 

در پیرشدگی حرارتی، گاهی از مدل‌های وابسته به دما مانند رابطه آرنیوس استفاده می‌شود.

 

این مدل‌ها می‌توانند برای تحلیل برخی فرآیندهای شیمیایی مفید باشند.

 

اما استفاده از آن‌ها برای اعلام عمر دقیق یک رزین نیازمند داده‌های کافی و اعتبارسنجی است.

 

بنابراین نمی‌توان بدون داده آزمایشگاهی معتبر گفت:

 

«هر ۱۰ درجه افزایش دما دقیقاً عمر رزین را نصف می‌کند.»

 

این جمله به‌صورت عمومی برای همه رزین‌ها قابل استناد نیست.

 

—

 

۳۲. رابطه دما و عمر عایق

 

به‌طور کلی، افزایش دمای کاری می‌تواند سرعت بسیاری از فرآیندهای پیرشدگی را افزایش دهد.

 

اما میزان این اثر باید برای سیستم عایقی واقعی تعیین شود.

 

عواملی مانند:

 

– فرمولاسیون،

– درجه پخت،

– نوع زیرلایه،

– اکسیژن،

– رطوبت،

 

می‌توانند نتیجه را تغییر دهند.

 

—

 

۳۳. پیرشدگی چندعاملی

 

در عمل، عوامل به‌صورت جداگانه عمل نمی‌کنند.

 

یک تجهیز ممکن است هم‌زمان داشته باشد:

 

دما + رطوبت + میدان الکتریکی + لرزش

 

یا:

 

حرارت + مواد شیمیایی + سیکل حرارتی

 

این حالت‌ها می‌توانند نسبت به یک عامل منفرد پیچیده‌تر باشند.

 

به همین دلیل آزمون شرایط واقعی اهمیت زیادی دارد.

 

—

 

۳۴. بازرسی دوره‌ای

 

برای تجهیزات دارای عایق رزینی، بازرسی دوره‌ای می‌تواند شامل بررسی:

 

– ترک،

– تغییر رنگ،

– تورم،

– جداشدگی،

– سوختگی،

– آلودگی سطح،

 

باشد.

 

در تجهیزات حساس، می‌توان آزمون‌های الکتریکی مناسب را نیز در برنامه نگهداری قرار داد.

 

—

 

۳۵. علائم هشداردهنده پیرشدگی

 

برخی نشانه‌ها عبارت‌اند از:

 

تغییر رنگ شدید

 

ممکن است ناشی از حرارت، UV یا مواد شیمیایی باشد.

 

ترک

 

می‌تواند منشأ مکانیکی، حرارتی یا شیمیایی داشته باشد.

 

جداشدگی

 

اغلب نیازمند بررسی چسبندگی و آماده‌سازی سطح است.

 

حباب

 

می‌تواند ناشی از هوا، رطوبت یا پخت نامناسب باشد.

 

کاهش مقاومت عایقی

 

نیازمند بررسی رطوبت، آلودگی، ترک و سایر عوامل است.

 

—

 

۳۶. آیا پیرشدگی به معنی تعویض فوری است؟

 

خیر.

 

وجود تغییر ظاهری به‌تنهایی برای تصمیم‌گیری کافی نیست.

 

باید مشخص شود:

 

– آسیب تا چه عمقی است؟

– آیا زیرلایه آسیب دیده؟

– آیا خواص الکتریکی تغییر کرده؟

– آیا ترک ساختاری وجود دارد؟

– آیا امکان ترمیم وجود دارد؟

 

در برخی موارد ترمیم موضعی امکان‌پذیر است؛ در برخی موارد نیز تعویض قطعه ضروری خواهد بود.

 

—

 

۳۷. جلوگیری از پیرشدگی زودرس

 

برای افزایش دوام سیستم عایقی باید:

 

1. سطح مناسب آماده شود.

2. نسبت رزین و سخت‌کننده رعایت شود.

3. پخت کامل انجام شود.

4. ضخامت مناسب اجرا شود.

5. حباب‌ها کنترل شوند.

6. رطوبت سطح کنترل شود.

7. دمای واقعی کار بررسی شود.

8. مواد شیمیایی محیط شناسایی شوند.

9. از تنش مکانیکی غیرضروری جلوگیری شود.

10. بازرسی دوره‌ای انجام شود.

 

—

 

۳۸. تفاوت عمر رزین با عمر تجهیز

 

این دو مفهوم نباید با یکدیگر یکی فرض شوند.

 

ممکن است رزین از نظر شیمیایی پایدار باشد، اما:

 

– زیرلایه ترک بخورد،

– اتصال مکانیکی خراب شود،

– تجهیز بیش از ظرفیت کار کند،

– آلودگی شدید ایجاد شود.

 

در نتیجه عمر کل سیستم می‌تواند کمتر از عمر بالقوه خود رزین باشد.

 

—

 

۳۹. رزین عایق و سیستم عایقی

 

در مهندسی برق، عملکرد عایق معمولاً نتیجه همکاری چند ماده است.

 

ممکن است یک سیستم شامل:

 

– رزین،

– کاغذ عایق،

– میکا،

– سرامیک،

– فلز،

– چسب،

 

باشد.

 

بنابراین عملکرد نهایی به سازگاری تمام اجزا وابسته است.

 

—

 

۴۰. جمع‌بندی

 

پیرشدگی رزین اپوکسی عایق برق فرآیندی چندعاملی است و نمی‌توان عمر یک پوشش را فقط بر اساس ولتاژ شکست اولیه یا مدت زمان اسمی تعیین کرد.

 

مهم‌ترین عوامل مؤثر عبارت‌اند از:

 

دما، رطوبت، میدان الکتریکی، تخلیه جزئی، سیکل حرارتی، UV، مواد شیمیایی، کیفیت پخت، ضخامت، چسبندگی و تنش مکانیکی.

 

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، داده‌های مرجع ارائه‌شده شامل آزمون نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی و ولتاژ شکست اعلام‌شده ۲۱ کیلوولت خشک و ۱۴ کیلوولت مرطوب است. همچنین ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای ۳٫۵ کیلوولت خشک و ۲٫۵ کیلوولت مرطوب اعلام شده است.

 

این داده‌ها برای توصیف عملکرد نمونه در شرایط آزمون مفید هستند، اما به‌تنهایی نمی‌توانند کلاس حرارتی، عمر سرویس یا طول عمر واقعی یک تجهیز را تعیین کنند.

 

برای کاربردهای حساس، بهترین روش آن است که پیرسازی حرارتی، رطوبتی و الکتریکی متناسب با شرایط واقعی کاربرد بررسی شود و سپس خواص عایقی نمونه قبل و بعد از پیرسازی مقایسه گردد.

 

مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹