۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی45

45

فصل ۴۵/ رزین اپوکسی عایق برق در محیط‌های با دمای بالا؛ محدودیت‌ها، انتخاب فرمولاسیون و کنترل عملکرد

رزین اپوکسی عایق برق زمانی که روی یک قطعه الکتریکی اجرا می‌شود، فقط با ولتاژ مواجه نیست. در بسیاری از تجهیزات، دما نیز به همان اندازه تعیین‌کننده است. یک پوشش ممکن است در دمای محیط عملکرد بسیار خوبی داشته باشد، اما پس از چند ساعت کار در دمای بالا، نرم شود، ترک بخورد، چسبندگی خود را از دست بدهد یا خواص عایقی آن تغییر کند.

این موضوع در موتورهای الکتریکی، ترانسفورماتورها، تابلوهای برق، اتصالات، کوره‌های القایی و بعضی تجهیزات صنعتی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

بنابراین وقتی درباره «مقاومت حرارتی رزین اپوکسی عایق برق» صحبت می‌شود، منظور فقط این نیست که رزین در چه دمایی ذوب می‌شود. موضوع اصلی این است که رزین در دمای موردنظر، برای مدت موردنظر و تحت میدان الکتریکی و تنش مکانیکی واقعی، چه مقدار از خواص خود را حفظ می‌کند.

دمای بالا دقیقاً چه اثری بر رزین اپوکسی دارد؟

با افزایش دما، حرکت زنجیره‌های پلیمری افزایش پیدا می‌کند. در یک سیستم گرماسخت، این تغییر می‌تواند به تغییر سختی، مدول، چسبندگی و رفتار مکانیکی منجر شود.

اگر دما به محدوده انتقال شیشه‌ای ماده نزدیک شود، تغییر رفتار مکانیکی می‌تواند محسوس‌تر شود.

در نتیجه، هنگام انتخاب رزین برای یک تجهیز گرم، فقط پرسیدن «حداکثر دمای رزین چند درجه است؟» کافی نیست.

باید مشخص شود:

– دمای دائمی کار چقدر است؟
– حداکثر دمای لحظه‌ای چقدر است؟
– این دما چند ساعت یا چند دقیقه ادامه دارد؟
– آیا دما دائماً تغییر می‌کند؟
– آیا هم‌زمان ولتاژ بالا وجود دارد؟
– آیا تجهیز دچار لرزش است؟
– آیا محیط مرطوب یا شیمیایی است؟

پاسخ این پرسش‌ها تصویر واقعی‌تری از نیاز عایقی ارائه می‌دهد.

—

تفاوت دمای کار با دمای تخریب

یکی از اشتباهات رایج در انتخاب مواد پلیمری، یکی دانستن «دمای تخریب» با «دمای کار مجاز» است.

ممکن است یک ماده در دمای بسیار بالاتر از دمای کاری نیز از نظر ظاهری همچنان جامد باقی بماند، اما این به معنای حفظ تمام خواص الکتریکی و مکانیکی آن نیست.

در عایق برق، ممکن است افت تدریجی خواص بسیار مهم‌تر از ذوب یا سوختن ماده باشد.

برای نمونه، اگر پوشش در دمای بالا به تدریج چسبندگی خود را از دست بدهد، یک شکاف بسیار کوچک میان پوشش و زیرلایه ایجاد می‌شود. چنین فضایی در یک تجهیز ولتاژ بالا می‌تواند از نظر میدان الکتریکی اهمیت پیدا کند.

—

دمای انتقال شیشه‌ای یا Tg چیست؟

یکی از پارامترهای مهم در ارزیابی رزین‌های اپوکسی، دمای انتقال شیشه‌ای یا Tg است.

در دماهای پایین‌تر از این محدوده، پلیمر معمولاً رفتار سخت‌تر و شیشه‌ای‌تری دارد. با نزدیک شدن به محدوده Tg، تحرک زنجیره‌های پلیمری بیشتر می‌شود و خواص مکانیکی تغییر می‌کند.

اما یک نکته مهم وجود دارد:

Tg را نباید بدون توجه به سایر مشخصات، به عنوان حداکثر دمای کاری رزین در نظر گرفت.

برای یک کاربرد واقعی باید اطلاعات سازنده، نوع فرمولاسیون، زمان قرارگیری در دما، شرایط مکانیکی و الزامات الکتریکی هم بررسی شوند.

—

چرا Tg در عایق‌کاری برق اهمیت دارد؟

فرض کنیم یک پوشش اپوکسی روی یک قطعه فلزی قرار گرفته است.

فلز و رزین معمولاً ضریب انبساط حرارتی یکسانی ندارند. وقتی دما بالا می‌رود، هر دو تمایل دارند تغییر ابعاد بدهند، اما میزان این تغییر می‌تواند متفاوت باشد.

در صورتی که رزین در دمای بالا نرم‌تر شود، رفتار تنش‌های ایجادشده نیز تغییر می‌کند.

در زمان سرد شدن، همین اختلاف انبساط و انقباض می‌تواند دوباره تنش ایجاد کند.

اگر این چرخه بارها تکرار شود، احتمال ایجاد ترک یا جداشدگی باید مورد بررسی قرار گیرد.

—

سیکل حرارتی از خود دمای بالا مهم‌تر می‌شود

در بعضی تجهیزات، رزین دائماً در یک دمای ثابت کار نمی‌کند.

برای مثال ممکن است یک موتور هنگام بار سنگین گرم شود و بعد از کاهش بار سرد شود. همین اتفاق در تجهیزات صنعتی دیگر نیز رخ می‌دهد.

در چنین شرایطی باید به جای یک نقطه دمایی، کل چرخه را بررسی کرد:

دمای پایین → گرم شدن → دمای بالا → سرد شدن

اگر این چرخه صدها یا هزاران بار تکرار شود، رفتار واقعی ماده می‌تواند با یک آزمون کوتاه‌مدت در دمای ثابت متفاوت باشد.

—

اثر دما بر چسبندگی

چسبندگی یکی از ویژگی‌هایی است که در محیط گرم نباید نادیده گرفته شود.

ممکن است رزین در دمای اتاق به فلز یا سرامیک چسبندگی بسیار خوبی داشته باشد، اما پس از قرارگیری طولانی در دمای بالا، تنش‌های داخلی و اختلاف انبساط حرارتی باعث کاهش اتصال شوند.

به همین دلیل، در کاربردهای حساس بهتر است فقط چسبندگی اولیه بررسی نشود.

پرسش مهم‌تر این است:

پس از پیرسازی حرارتی، چه مقدار از چسبندگی باقی می‌ماند؟

—

اثر دما بر استقامت الکتریکی

خواص الکتریکی پلیمر نیز می‌تواند با دما تغییر کند.

تغییرات دمایی ممکن است بر:

– مقاومت عایقی،
– تلفات دی‌الکتریک،
– جریان نشتی،
– استقامت دی‌الکتریک،

اثر بگذارد.

بنابراین نتیجه آزمون یک رزین در دمای محیط الزاماً عملکرد آن را در دمای بالای تجهیز نشان نمی‌دهد.

اگر کاربرد در دمای بالا است، آزمون باید تا حد امکان به شرایط واقعی نزدیک باشد.

—

رطوبت و دما؛ ترکیب مهم و گاهی خطرناک

دمای بالا به تنهایی تنها عامل نیست.

گاهی تجهیز هم‌زمان در محیط گرم و مرطوب کار می‌کند. در این حالت اثر رطوبت و دما می‌تواند بر رفتار عایق اهمیت بیشتری پیدا کند.

رطوبت ممکن است از مسیرهای مختلف وارد سیستم شود:

– نفوذ در ماده،
– ترک‌های سطحی،
– مرز بین پوشش و زیرلایه،
– حفره‌ها،
– نقاط بدون پوشش.

بنابراین مقاومت حرارتی و مقاومت رطوبتی باید جداگانه و همچنین در صورت لزوم به صورت ترکیبی بررسی شوند.

—

حباب در دمای بالا

حبابی که در یک پوشش عایق در دمای اتاق شاید قابل مشاهده نباشد، می‌تواند در شرایط حرارتی و الکتریکی به یک نقطه ضعف تبدیل شود.

وجود حفره باعث می‌شود خواص الکتریکی در آن ناحیه با ماده جامد اطراف یکسان نباشد.

در ولتاژ بالا، این تفاوت می‌تواند به تمرکز میدان و در شرایط خاص به تخلیه جزئی منجر شود.

به همین دلیل، حباب‌زدایی در رزین اپوکسی عایق برق تنها یک مسئله ظاهری نیست.

—

رزین اپوکسی در کوره القایی

کوره القایی نمونه خوبی برای درک اهمیت هم‌زمان چند عامل است.

در این تجهیزات، عایق ممکن است با:

– دمای بالا،
– تغییرات سریع دما،
– ارتعاش،
– میدان الکتریکی،
– تنش مکانیکی،

مواجه شود.

بنابراین رزینی که فقط در یک آزمون الکتریکی مناسب عمل کرده است، الزاماً برای چنین کاربردی کافی نیست.

در تعمیر عایق کوره القایی، باید دمای واقعی سطحی که رزین روی آن قرار می‌گیرد اندازه‌گیری یا برآورد مهندسی شود.

همچنین تعداد و شدت سیکل‌های گرم و سرد شدن باید مورد توجه قرار گیرد.

—

آیا هر اپوکسی برای کوره القایی مناسب است؟

خیر.

اپوکسی یک خانواده بزرگ از مواد است و محصولات مختلف می‌توانند تفاوت قابل توجهی با یکدیگر داشته باشند.

رزین اپوکسی ساختمانی، اپوکسی کف، چسب اپوکسی و رزین اپوکسی عایق برق لزوماً برای یک شرایط حرارتی طراحی نشده‌اند.

حتی در میان محصولات عایق الکتریکی نیز باید دیتاشیت و شرایط واقعی کاربرد بررسی شود.

—

دمای سطح با دمای محیط یکی نیست

این نکته در انتخاب رزین برای تجهیزات صنعتی اهمیت زیادی دارد.

فرض کنیم دمای هوای سالن ۳۰ درجه سانتی‌گراد است، اما سطح یک قطعه الکتریکی در اثر عبور جریان به ۹۰ درجه می‌رسد.

رزین روی قطعه، دمای ۹۰ درجه را تجربه می‌کند، نه دمای هوای سالن.

در بعضی تجهیزات نیز دمای سطح می‌تواند به صورت موضعی بیشتر باشد.

بنابراین انتخاب رزین باید بر اساس دمای واقعی محل اجرای پوشش انجام شود.

—

ضخامت و انتقال حرارت

ضخامت پوشش نیز می‌تواند در رفتار حرارتی نقش داشته باشد.

افزایش ضخامت ممکن است مسیر انتقال حرارت را تغییر دهد و در پوشش‌های ضخیم، گرما به شکل متفاوتی در لایه توزیع شود.

از سوی دیگر، ضخامت زیاد می‌تواند مشکلات پخت یا تنش داخلی ایجاد کند.

پس «هرچه ضخیم‌تر، بهتر» یک قاعده معتبر برای رزین عایق برق نیست.

ضخامت باید بر اساس خواص الکتریکی، مکانیکی، حرارتی و روش اجرا تعیین شود.

—

پخت کامل در عملکرد حرارتی اهمیت دارد

رزین اپوکسی زمانی بهترین عملکرد را خواهد داشت که فرآیند پخت آن متناسب با فرمولاسیون به‌درستی انجام شده باشد.

اگر اختلاط ناقص باشد یا شرایط پخت مناسب نباشد، ممکن است شبکه پلیمری به خواص مورد انتظار نرسد.

نتیجه می‌تواند شامل:

– کاهش سختی،
– کاهش چسبندگی،
– تغییر رفتار حرارتی،
– افزایش احتمال آسیب در سرویس،

باشد.

به همین دلیل، زمان و شرایط پخت نباید صرفاً براساس تجربه عمومی تعیین شود؛ دستورالعمل همان محصول باید مبنا قرار گیرد.

—

اثر نسبت رزین و سخت‌کننده

در سیستم‌های دوجزئی، نسبت اختلاط اهمیت بسیار زیادی دارد.

کم یا زیاد شدن یکی از اجزا می‌تواند ساختار نهایی رزین را تغییر دهد.

این موضوع ممکن است روی:

– سختی،
– Tg،
– چسبندگی،
– مقاومت شیمیایی،
– خواص الکتریکی،

اثر بگذارد.

بنابراین در اجرای رزین اپوکسی عایق برق، رعایت نسبت اختلاط اعلام‌شده توسط سازنده یک موضوع کیفی اساسی است.

—

آیا افزایش سخت‌کننده مقاومت حرارتی را بیشتر می‌کند؟

نمی‌توان چنین نتیجه‌ای را به صورت عمومی گرفت.

فرمولاسیون اپوکسی یک سیستم مهندسی‌شده است و نسبت اجزا باید مطابق مشخصات محصول باشد.

تغییر خودسرانه نسبت رزین و سخت‌کننده ممکن است به جای بهبود، باعث کاهش خواص شود.

بنابراین برای دستیابی به مقاومت حرارتی بالاتر، راه صحیح انتخاب فرمولاسیون مناسب است، نه تغییر دلخواه نسبت اختلاط.

—

پیرشدگی حرارتی چیست؟

پیرشدگی حرارتی به تغییر تدریجی خواص ماده در اثر قرارگیری طولانی‌مدت در دمای بالا گفته می‌شود.

ممکن است رزین در روز اول کاملاً سالم به نظر برسد، اما پس از ماه‌ها یا سال‌ها قرارگیری در شرایط حرارتی، تغییراتی ایجاد شود.

این تغییرات می‌توانند شامل:

– سخت و شکننده شدن،
– تغییر رنگ،
– کاهش چسبندگی،
– ترک‌خوردگی،
– تغییر خواص الکتریکی،

باشند.

—

تفاوت آزمون کوتاه‌مدت و عمر واقعی

یک آزمون کوتاه در دمای بالا فقط اطلاعات محدودی ارائه می‌کند.

برای پیش‌بینی عمر واقعی، معمولاً باید زمان و دما و سازوکار پیرشدگی به صورت سیستماتیک بررسی شوند.

به همین دلیل عبارت‌هایی مانند «تحمل دمای X درجه» بدون ذکر مدت زمان و شرایط آزمون، اطلاعات کاملی برای طراحی صنعتی ارائه نمی‌کنند.

—

نقش اکسیژن و محیط شیمیایی

در دمای بالا، تماس ماده با هوا و مواد شیمیایی نیز می‌تواند بر پیرشدگی اثر بگذارد.

اگر رزین در مجاورت روغن، بخارات شیمیایی یا مواد خورنده قرار داشته باشد، ارزیابی صرفاً حرارتی کافی نیست.

در چنین شرایطی باید مقاومت شیمیایی و حرارتی به صورت هم‌زمان بررسی شود.

—

رزین اپوکسی عایق برق در موتورهای الکتریکی

در موتور، عایق سیم‌پیچ با سه عامل مهم روبه‌رو است:

الکتریسیته، حرارت و حرکت مکانیکی.

هر افزایش دما می‌تواند به مرور زمان روی سیستم عایقی اثر بگذارد.

از سوی دیگر، لرزش موتور ممکن است تنش‌هایی را به پوشش منتقل کند.

بنابراین یک رزین مناسب موتور باید با سایر اجزای سیستم عایقی سازگار باشد.

—

کاربرد در ترانسفورماتورها

ترانسفورماتورها نیز از نظر حرارتی شرایط متفاوتی دارند.

در ترانس خشک، انتقال حرارت و کلاس حرارتی عایق اهمیت زیادی دارد.

در ترانس روغنی، سازگاری ماده با روغن نیز باید بررسی شود.

بنابراین انتخاب رزین باید براساس ساختار واقعی ترانسفورماتور صورت گیرد.

—

کاربرد در تابلوهای برق

در تابلوهای برق ممکن است رزین به عنوان پوشش محافظ یا عایق بخش‌هایی از سیستم استفاده شود.

در این کاربرد علاوه بر دمای کار، باید به فاصله‌های الکتریکی، تهویه، آلودگی سطح و احتمال ایجاد مسیرهای نشتی توجه کرد.

یک پوشش ضخیم یا نازک به تنهایی تعیین‌کننده ایمنی کل تابلو نیست.

—

رفتار در برابر شوک حرارتی

شوک حرارتی با سیکل حرارتی معمولی یکسان نیست.

در سیکل معمولی ممکن است دما به تدریج تغییر کند؛ اما در شوک حرارتی، تغییر دما می‌تواند سریع باشد.

این وضعیت تنش بیشتری به لایه رزینی و زیرلایه وارد می‌کند.

برای تجهیزاتی که مرتباً از حالت سرد به داغ می‌روند، آزمون شوک یا سیکل حرارتی می‌تواند اطلاعات ارزشمندی ارائه کند.

—

مقاومت حرارتی و انعطاف‌پذیری

در بعضی موارد، ماده‌ای که کمی انعطاف‌پذیرتر است می‌تواند تنش حرارتی را بهتر تحمل کند.

اما این موضوع به معنی آن نیست که هر ماده نرم‌تر برای عایق برق بهتر است.

باید تعادل میان:

– استحکام،
– سختی،
– چسبندگی،
– انعطاف‌پذیری،
– خواص الکتریکی،

برقرار شود.

—

اپوکسی پادنار 8119 و موضوع دما

در اطلاعات مرجع ارائه‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، داده‌های الکتریکی مشخصی برای نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی ارائه شده است:

شرایط آزمون| نتیجه اعلام‌شده
ولتاژ شکست خشک| ۲۱ کیلوولت
ولتاژ شکست مرطوب| ۱۴ کیلوولت
تحمل یک‌دقیقه‌ای خشک| ۳٫۵ کیلوولت
تحمل یک‌دقیقه‌ای مرطوب| ۲٫۵ کیلوولت

این داده‌ها، داده‌های مربوط به آزمون الکتریکی اعلام‌شده هستند و به تنهایی مشخص‌کننده محدوده دمای کاری محصول نیستند.

برای استفاده از 8119 در یک تجهیز با دمای بالا، باید مشخصات حرارتی و شرایط واقعی کاربرد نیز بررسی شود.

—

چرا نمی‌توان از آزمون ۲۱ کیلوولت نتیجه حرارتی گرفت؟

آزمون ولتاژ شکست و آزمون حرارتی دو موضوع متفاوت‌اند.

ممکن است یک ماده در آزمون الکتریکی عملکرد خوبی داشته باشد، اما برای یک دمای کاری خاص اطلاعات کافی درباره پایداری بلندمدت آن وجود نداشته باشد.

به همین ترتیب، مقاومت حرارتی بالا نیز به تنهایی نشان‌دهنده استقامت الکتریکی مناسب در ولتاژ بالا نیست.

به همین دلیل، انتخاب عایق باید چندمحوره باشد.

—

برای یک رزین عایق برق چه آزمون حرارتی لازم است؟

بسته به کاربرد، آزمون‌ها می‌توانند شامل مواردی مانند:

– قرارگیری در دمای بالا،
– پیرسازی حرارتی،
– سیکل حرارتی،
– شوک حرارتی،
– بررسی چسبندگی پس از حرارت،
– بررسی تغییر جرم یا ظاهر،
– آزمون مجدد خواص الکتریکی پس از پیرسازی،

باشند.

آزمون دقیق باید متناسب با محصول، تجهیز و استاندارد مورد استفاده تعیین شود.

—

یک روش عملی برای ارزیابی رزین

اگر قرار باشد یک رزین اپوکسی برای یک تجهیز گرم انتخاب شود، بهتر است فرآیند ارزیابی مرحله‌ای باشد.

ابتدا دمای واقعی سطح اندازه‌گیری یا تعیین شود.

سپس زمان قرارگیری در دما مشخص گردد.

بعد از آن، رزین در شرایط نزدیک به سرویس آزمایش شود.

در مرحله بعد می‌توان بررسی کرد که پس از پیرسازی حرارتی:

– ظاهر،
– چسبندگی،
– سختی،
– خواص عایقی،

چه تغییری کرده‌اند.

این روش بسیار قابل‌اعتمادتر از انتخاب صرفاً براساس یک عدد تبلیغاتی است.

—

دمای بالا در کنار ولتاژ بالا

در تجهیزات ولتاژ بالا، شرایط حتی پیچیده‌تر می‌شود.

زیرا ماده ممکن است هم‌زمان در معرض:

میدان الکتریکی + دمای بالا + رطوبت + سیکل حرارتی

قرار گیرد.

هرکدام از این عوامل به تنهایی قابل مدیریت هستند، اما ترکیب آن‌ها می‌تواند روند پیرشدگی را تغییر دهد.

به همین دلیل، در پروژه‌های حساس بهتر است آزمون ترکیبی نیز مورد توجه قرار گیرد.

—

جمع‌بندی

مقاومت حرارتی رزین اپوکسی عایق برق را نمی‌توان با یک عدد ساده توصیف کرد. عملکرد واقعی به نوع فرمولاسیون، میزان و روش پخت، ضخامت، زیرلایه، دمای واقعی، مدت زمان قرارگیری و تعداد سیکل‌های حرارتی وابسته است.

Tg، دمای تخریب و دمای کاری مجاز سه مفهوم یکسان نیستند.

در کاربردهای صنعتی، به‌خصوص در موتور، ترانسفورماتور، تابلو برق و کوره القایی، بهتر است علاوه بر آزمون اولیه، رفتار رزین پس از پیرسازی و سیکل حرارتی نیز بررسی شود.

برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، اطلاعات مرجع ارائه‌شده شامل نتایج آزمون الکتریکی نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی است؛ ۲۱ کیلوولت ولتاژ شکست در حالت خشک، ۱۴ کیلوولت در حالت مرطوب، و تحمل یک‌دقیقه‌ای ۳٫۵ و ۲٫۵ کیلوولت به ترتیب در حالت خشک و مرطوب. این نتایج به خودی خود محدوده دمای کاری یا عمر حرارتی محصول را تعیین نمی‌کنند و برای چنین نتیجه‌ای باید داده‌های حرارتی مرتبط با محصول و شرایط کاربرد بررسی شود.

در نهایت، یک عایق الکتریکی مناسب باید نه فقط در لحظه آزمون، بلکه در شرایط واقعی کار نیز خواص مورد انتظار خود را تا حد قابل قبول حفظ کند.

مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹