دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کم‌آبی13

فصل ۱۳

دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کم‌آبی، شوری و بیابان‌زدایی

تشخیص خاک شور، خاک سدیمی و آب شور در کشاورزی

مقدمه

یکی از مهم‌ترین اشتباهات در مدیریت زمین‌های کشاورزی این است که هر خاکی که سفیدک می‌زند، هر آبی که مزه شور دارد یا هر گیاهی که زرد می‌شود، بلافاصله «خاک شور» یا «آب شور» نامیده شود. در حالی که شوری خاک یک موضوع علمی است و برای تشخیص آن باید عواملی مانند EC، SAR، pH، نوع یون‌های موجود در آب و خاک، زهکشی، بافت خاک و شرایط گیاه بررسی شود. از طرف دیگر، خاک شور با خاک سدیمی یکسان نیست. روش اصلاح این دو نیز می‌تواند کاملاً متفاوت باشد. بنابراین قبل از خرید و مصرف محصولاتی مانند گچ کشاورزی، زئولیت، پرلیت، هیومیک اسید، مواد آلی، اصلاح‌کننده‌های خاک، محلول ضدشوری و سوپرجاذب کشاورزی، بهتر است ابتدا مشکل اصلی زمین مشخص شود.

—

۱. خاک شور چیست؟

خاک شور به خاکی گفته می‌شود که مقدار نمک‌های محلول در ناحیه ریشه آن به اندازه‌ای افزایش یافته باشد که بتواند رشد و عملکرد گیاه را کاهش دهد. این نمک‌ها می‌توانند شامل یون‌هایی مانند:

· سدیم
· کلر
· کلسیم
· منیزیم
· سولفات
· بی‌کربنات
· کربنات

باشند. وجود مقداری نمک در تقریباً تمام خاک‌ها طبیعی است؛ مسئله زمانی ایجاد می‌شود که غلظت نمک به حدی برسد که برای گیاه، خاک یا جذب آب مشکل ایجاد کند.

—

۲. مهم‌ترین شاخص شوری؛ EC

یکی از مهم‌ترین شاخص‌ها برای بررسی شوری، EC یا هدایت الکتریکی است. EC نشان می‌دهد که آب یا عصاره خاک چه میزان توانایی عبور جریان الکتریکی دارد و به‌طور غیرمستقیم با مقدار یون‌های محلول ارتباط دارد. هرچه مقدار یون‌های محلول بیشتر باشد، معمولاً EC نیز افزایش پیدا می‌کند. اما باید توجه کرد که: EC آب با EC خاک یکسان نیست. ممکن است آب آبیاری EC نسبتاً مناسبی داشته باشد، اما به دلیل تبخیر زیاد، زهکشی ضعیف یا مصرف بیش از اندازه آب، نمک در خاک تجمع پیدا کند.

—

۳. EC آب آبیاری

برای ارزیابی آب کشاورزی بهتر است فقط به مزه آب یا ظاهر آن اعتماد نشود. آزمایش آب می‌تواند اطلاعاتی مانند موارد زیر را مشخص کند:

· EC
· pH
· سدیم
· کلر
· کلسیم
· منیزیم
· بی‌کربنات
· کربنات
· سولفات

را ارائه دهد. این اطلاعات برای تصمیم‌گیری درباره روش آبیاری، انتخاب گیاه و اصلاح خاک بسیار مهم هستند.

—

۴. SAR چیست؟

یکی از شاخص‌های مهم در ارزیابی خطر سدیمی شدن خاک، SAR یا نسبت جذب سدیم است. SAR در واقع ارتباط میان سدیم و کلسیم و منیزیم موجود در آب را بررسی می‌کند. آبی ممکن است EC خیلی بالایی نداشته باشد، اما اگر نسبت سدیم آن بالا باشد، در شرایط خاص می‌تواند به ساختمان خاک آسیب بزند. به همین دلیل در ارزیابی آب کشاورزی نباید فقط یک عدد مانند EC را بررسی کرد.

—

۵. تفاوت خاک شور و خاک سدیمی

این تفاوت بسیار مهم است.

خاک شور

مشکل اصلی، افزایش نمک‌های محلول است. راهکارهای اصلی می‌تواند شامل:

· مدیریت آبیاری
· زهکشی
· آبشویی کنترل‌شده
· کاهش ورود نمک
· انتخاب گیاه مقاوم‌تر
· مدیریت کوددهی

باشد.

خاک سدیمی

در خاک سدیمی، مقدار زیاد سدیم قابل تبادل می‌تواند ساختمان خاک را تخریب کند. در این شرایط معمولاً موضوع تأمین کلسیم، جابه‌جایی سدیم و سپس آبشویی سدیم اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل در خاک سدیمی، گچ کشاورزی می‌تواند نقش مهمی داشته باشد؛ البته مقدار مصرف آن باید بر اساس شرایط واقعی خاک تعیین شود.

—

۶. آیا هر خاک سفیدی شور است؟

خیر. سفید شدن سطح خاک می‌تواند به دلایل مختلف اتفاق بیفتد. گاهی این سفیدی ناشی از تجمع نمک است، اما ممکن است مربوط به:

· کربنات کلسیم
· مواد آهکی
· بقایای کود
· رسوبات آب آبیاری
· یا ترکیبات دیگر

باشد. بنابراین تشخیص قطعی فقط با مشاهده ظاهری امکان‌پذیر نیست.

—

۷. چرا خاک شور برای گیاه مشکل ایجاد می‌کند؟

شوری می‌تواند باعث ایجاد نوعی خشکی فیزیولوژیک شود. یعنی حتی زمانی که خاک ظاهراً رطوبت دارد، گیاه به دلیل افزایش غلظت نمک نمی‌تواند آب را به‌راحتی جذب کند. در نتیجه ممکن است گیاه علائمی مانند:

· پژمردگی
· کاهش رشد
· سوختگی حاشیه برگ
· زردی
· کاهش گل‌دهی
· کاهش میوه‌دهی
· کوچک شدن میوه
· کاهش عملکرد

نشان دهد. بنابراین شوری و کم‌آبی می‌توانند اثر یکدیگر را تشدید کنند.

—

۸. نقش زهکشی در زمین شور

یکی از مهم‌ترین اصول اصلاح خاک شور، توجه به زهکشی است. اگر نمک با آب از محدوده ریشه خارج شود اما آب امکان خروج از خاک را نداشته باشد، ممکن است مشکل شوری همچنان باقی بماند. به همین دلیل: آبشویی بدون زهکشی مناسب همیشه راه‌حل مناسبی نیست. در زمین‌های سنگین و دارای نفوذپذیری پایین، ابتدا باید وضعیت حرکت آب در خاک بررسی شود.

9. گچ کشاورزی: گچ منبع کلسیم و سولفات است و در خاک‌های سدیمی به جابه‌جایی سدیم کمک می‌کند، اما برای همه خاک‌های شور مناسب نیست و مصرف آن باید بر اساس آزمایش خاک تعیین شود.

۱۰ و ۱۱. زئولیت و ترکیب آن با گچ: زئولیت به دلیل ساختار متخلخل و ظرفیت تبادل کاتیونی در مدیریت آب و یون‌ها مؤثر است، اما نباید آن را «نمک‌زدا» دانست. ترکیب گچ و زئولیت می‌تواند مکمل باشد، ولی همیشه نتیجه بهتری از مصرف جداگانه ندارد.

۱۲ و ۱۳. پرلیت و سوپرجاذب: پرلیت نقش فیزیکی دارد و جایگزین گچ برای اصلاح خاک سدیمی نیست. سوپرجاذب‌ها نیز فقط جاذب آب هستند و در محیط شور عملکردشان کاهش می‌یابد؛ بنابراین نمک را حذف نمی‌کنند.

۱۴. محلول ضدشوری: اگر محصولی واقعاً نمک را حذف کند باید کاهش EC یا یون‌ها قابل اندازه‌گیری باشد. در غیر این صورت بهتر است با عنوان «کاهش‌دهنده تنش شوری» معرفی شود، نه «نمک‌زدا».

۱۵ تا ۱۸. آزمایش و تصمیم‌گیری: قبل از هر اصلاحی، آزمایش خاک (pH، EC، سدیم، کلسیم، منیزیم، بافت، ماده آلی) و آب آبیاری (EC، pH، یون‌ها) ضروری است. دو زمین شور می‌توانند نیازهای کاملاً متفاوتی داشته باشند، بنابراین نسخه یکسان برای همه زمین‌ها علمی نیست. مسیر منطقی: آزمایش آب → آزمایش خاک → تشخیص مشکل → انتخاب روش اصلاح → آزمایش در سطح کوچک → توسعه مصرف.

۱۹. آزمایش مزرعه‌ای محصولات ضدشوری

اگر قرار است محصولی به‌عنوان ضدشوری کشاورزی یا اصلاح‌کننده خاک شور معرفی شود، بهتر است آزمایش دارای گروه شاهد باشد.

مثلاً:

· قطعه شاهد بدون محصول
· قطعه با مقدار کم محصول
· قطعه با مقدار متوسط
· قطعه با مقدار بیشتر

سپس شاخص‌هایی مانند:

· EC خاک
· رشد گیاه
· عملکرد
· وزن محصول
· وضعیت برگ
· مصرف آب

مقایسه شوند. این روش نشان می‌دهد که محصول واقعاً چه اثری داشته است.

—

۲۰. شوری و انتخاب گیاه

همه گیاهان مقاومت یکسانی در برابر شوری ندارند. برخی محصولات نسبتاً حساس و برخی مقاوم‌تر هستند. بنابراین در مناطق خشک و شور، انتخاب رقم و محصول مناسب می‌تواند به اندازه اصلاح خاک اهمیت داشته باشد. گاهی اقتصادی‌ترین راهکار این نیست که تمام نمک زمین را حذف کنیم؛ بلکه باید ترکیبی از مدیریت آب، اصلاح خاک، انتخاب گیاه مناسب و مدیریت تغذیه را به کار برد.

—

۲۱. نقش آبیاری قطره‌ای

آبیاری قطره‌ای می‌تواند در مدیریت آب و کاهش برخی مشکلات ناشی از آبیاری نامناسب بسیار مفید باشد. اما آبیاری قطره‌ای به‌تنهایی شوری را حذف نمی‌کند.

در بعضی شرایط حتی ممکن است نمک در اطراف محدوده خیس‌شده تجمع پیدا کند.

بنابراین مدیریت شوری باید همزمان با برنامه آبیاری و در صورت نیاز، آبشویی و زهکشی انجام شود.

—

۲۲. آبیاری زیرسطحی

آبیاری زیرسطحی آب را در نزدیکی ناحیه ریشه یا زیر سطح خاک توزیع می‌کند. این روش می‌تواند در مدیریت آب و کاهش تبخیر سطحی مفید باشد، اما مانند سایر روش‌های آبیاری باید با توجه به:

· نوع خاک
· نوع گیاه
· کیفیت آب
· زهکشی
· مقدار آب

طراحی شود.

—

۲۳. رابطه شوری و خشکسالی

در شرایط خشکسالی، مقدار آب آبیاری کاهش پیدا می‌کند. از طرف دیگر، تبخیر افزایش می‌یابد و نمک‌هایی که همراه آب وارد خاک شده‌اند می‌توانند در صورت نبود آبشویی کافی در ناحیه ریشه تجمع پیدا کنند. بنابراین در بسیاری از مناطق خشک، خشکسالی و شوری دو مشکل جدا از یکدیگر نیستند.

—

۲۴. چگونه یک محصول ضدشوری را علمی ارزیابی کنیم؟

اگر فروشنده‌ای ادعا می‌کند محصول او شوری را کاهش می‌دهد، چند سؤال مهم باید پرسیده شود:

1. آیا EC آب کاهش می‌یابد؟
2. آیا EC خاک کاهش می‌یابد؟
3. کدام یون‌ها کاهش پیدا می‌کنند؟
4. آزمایش در چه نوع خاکی انجام شده است؟
5. آب آزمایش چه EC داشته است؟
6. مقدار مصرف محصول چقدر بوده؟
7. نتیجه با نمونه شاهد مقایسه شده است؟
8. نتیجه آزمایشگاهی است یا مزرعه‌ای؟

این پرسش‌ها به کشاورز کمک می‌کند بین تبلیغات تجاری و عملکرد واقعی محصول تفاوت قائل شود.

—

۲۵. جمع‌بندی فصل

شوری خاک یکی از مهم‌ترین عوامل کاهش بهره‌وری کشاورزی در مناطق خشک و کم‌آب است، اما برای مقابله با آن ابتدا باید نوع مشکل مشخص شود. خاک شور، خاک سدیمی و آب شور یکسان نیستند. EC یکی از مهم‌ترین شاخص‌های شوری است، اما در بسیاری از موارد باید شاخص‌هایی مانند SAR، pH و ترکیب یون‌ها نیز بررسی شوند. در خاک‌های سدیمی، گچ کشاورزی می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد؛ در حالی که زئولیت و پرلیت نقش‌های متفاوتی دارند. همچنین سوپرجاذب کشاورزی، پلی‌اکریلات، هیومیک اسید و محلول‌های ضدشوری را نباید بدون آزمایش، به‌عنوان نمک‌زدا معرفی کرد. راهکار علمی معمولاً ترکیبی از:

آزمایش → تشخیص → اصلاح خاک → مدیریت آب → زهکشی → انتخاب گیاه مناسب → ارزیابی نتیجه است.

مشاوره

جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.

—

پرسش‌های متداول

آیا هر خاک سفیدرنگی شور است؟

خیر. تشخیص دقیق نیاز به آزمایش دارد.

آیا گچ کشاورزی برای تمام خاک‌های شور مناسب است؟

خیر. گچ بیشتر در اصلاح خاک‌های سدیمی اهمیت دارد و مصرف آن باید متناسب با شرایط خاک باشد.

آیا زئولیت نمک خاک را حذف می‌کند؟

نباید به‌طور عمومی چنین ادعایی کرد. زئولیت می‌تواند در بهبود برخی ویژگی‌های خاک و مدیریت آب و یون‌ها مؤثر باشد.

آیا پرلیت جایگزین گچ است؟

خیر. نقش پرلیت عمدتاً فیزیکی است و جایگزین نقش کلسیمی گچ در اصلاح خاک سدیمی نیست.

آیا سوپرجاذب کشاورزی آب شور را شیرین می‌کند؟

خیر. سوپرجاذب برای جذب و نگهداری آب است و نباید آن را دستگاه یا ماده نمک‌زدا دانست.

برای تشخیص شوری خاک چه آزمایشی لازم است؟

حداقل EC و pH خاک و در شرایط لازم بررسی سدیم، کلسیم، منیزیم، ESP و سایر شاخص‌های مرتبط توصیه می‌شود.