دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کم‌آبی16

• mehdi
• شهریور 24, 1405
• دسته بندی ها: اخبار سایت

فصل شانزدهم

دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کم‌آبی، شوری و بیابان‌زدایی

گچ کشاورزی برای باغ و درختان

روش مصرف، زمان مصرف، فاصله از تنه، آبیاری و اصلاح خاک اطراف ریشه

مقدمه

خاک باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی ممکن است به دلایل مختلفی دچار شوری، سدیمی شدن، کاهش نفوذ آب، تجمع نمک و مشکلات تغذیه‌ای شود.

یکی از مواد شناخته‌شده برای اصلاح برخی از این مشکلات، گچ کشاورزی است.

اما روش مصرف گچ در باغ با زمین زراعی تفاوت‌هایی دارد. در زمین زراعی معمولاً امکان پخش یکنواخت گچ در کل سطح وجود دارد، ولی در باغ باید به ناحیه ریشه، سن درخت، سیستم آبیاری و محل تجمع نمک توجه بیشتری کرد.

گچ کشاورزی را نباید صرفاً به‌عنوان یک «کود» یا «نمک‌زدا» در نظر گرفت. مهم‌ترین کاربرد اصلاحی آن، به‌خصوص در خاک‌های سدیمی، تأمین کلسیم و کمک به جابه‌جایی سدیم تبادلی است.

—

۱. چرا گچ در باغ استفاده می‌شود؟

مهم‌ترین دلیل استفاده اصلاحی از گچ در باغ، وجود سدیمی بودن خاک یا برخی مشکلات مرتبط با کلسیم و ساختمان خاک است.

سدیم زیاد می‌تواند باعث:

– کاهش نفوذ آب،
– پراکندگی ذرات رس،
– سله‌بندی،
– کاهش تهویه خاک،
– محدود شدن رشد ریشه

شود.

گچ با فراهم کردن کلسیم می‌تواند در شرایط مناسب به اصلاح این وضعیت کمک کند.

—

۲. آیا گچ برای تمام باغ‌ها لازم است؟

خیر.

اگر خاک باغ از نظر سدیمی بودن مشکلی نداشته باشد، مصرف گچ صرفاً به دلیل اینکه «گچ برای درخت خوب است» ضرورت ندارد.

قبل از مصرف باید مشخص شود:

مشکل خاک چیست؟

ممکن است مشکل اصلی:

– شوری،
– سدیمی بودن،
– کمبود مواد آلی،
– تراکم خاک،
– زهکشی ضعیف،
– کیفیت نامناسب آب،
– یا کمبود یک عنصر غذایی

باشد.

هرکدام از این مشکلات راهکار متفاوتی دارد.

—

۳. تفاوت شوری و سدیمی بودن در باغ

در باغ شور، نمک‌های محلول در خاک زیاد شده‌اند.

در باغ سدیمی، سدیم تبادلی زیاد می‌تواند ساختمان خاک را تخریب کند.

این دو مشکل ممکن است همزمان وجود داشته باشند، اما الزاماً یکی نیستند.

در خاک سدیمی، گچ اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

در خاک شور، علاوه بر اصلاح احتمالی خاک، باید موضوع آبشویی و زهکشی نیز جدی گرفته شود.

—

۴. آیا گچ را باید پای تنه درخت بریزیم؟

یکی از اشتباهات رایج، ریختن تمام گچ در یک نقطه چسبیده به تنه درخت است.

هدف اصلی اصلاح خاک، منطقه ریشه است، نه خود تنه.

بنابراین بهتر است گچ به‌صورت یکنواخت در محدوده مناسب خاک توزیع شود و مستقیماً در تماس تجمعی با تنه قرار نگیرد.

محل دقیق مصرف به سن درخت، فاصله درختان و گستردگی ریشه بستگی دارد.

—

۵. آیا گچ به ریشه درخت آسیب می‌زند؟

گچ کشاورزی در مقدار مناسب معمولاً ماده‌ای شناخته‌شده برای اصلاح خاک است.

اما مانند هر ماده اصلاحی دیگری، مصرف بی‌رویه توصیه نمی‌شود.

مقدار زیاد گچ ممکن است هزینه غیرضروری ایجاد کند و در شرایط خاص تعادل برخی یون‌های خاک را تغییر دهد.

بنابراین:

گچ بیشتر، لزوماً به معنی درخت سالم‌تر نیست.

—

۶. بهترین زمان مصرف گچ در باغ

زمان مناسب به شرایط باغ بستگی دارد.

در بسیاری از برنامه‌های اصلاحی، مصرف در زمانی که امکان مدیریت آبیاری وجود دارد، می‌تواند مناسب باشد.

همچنین مصرف قبل از دوره رشد فعال یا در زمانی که امکان اجرای مناسب عملیات خاک و آب وجود دارد، مدیریت را آسان‌تر می‌کند.

اما برای باغ‌های مختلف نمی‌توان یک تاریخ ثابت تعیین کرد.

—

۷. گچ و آبیاری

آب نقش بسیار مهمی در عملکرد گچ در خاک دارد.

پس از مصرف گچ، کلسیم باید در محیط خاک در دسترس قرار گیرد و در خاک حرکت کند.

در خاک سدیمی، سدیم جابه‌جا شده نیز باید با آب از محدوده ریشه خارج شود.

بنابراین برنامه اصلاحی را می‌توان ساده چنین بیان کرد:

گچ → کلسیم → جابه‌جایی سدیم → آبشویی → خروج سدیم

—

۸. اگر باغ زهکشی نداشته باشد

این یکی از مهم‌ترین نکات است.

اگر آب وارد خاک شود ولی نتواند از پروفیل خاک خارج شود، آبشویی مؤثر انجام نمی‌شود.

در نتیجه ممکن است:

– سدیم در خاک باقی بماند،
– نمک‌ها تجمع کنند،
– ریشه با کمبود اکسیژن مواجه شود،
– و اصلاح خاک با مشکل مواجه شود.

بنابراین در باغ‌های دارای مشکل شوری یا سدیمی، زهکشی باید همزمان با برنامه اصلاح خاک بررسی شود.

—

۹. گچ در باغ‌های خاک رسی

در خاک‌های رسی، اگر سدیمی شدن باعث پراکندگی ذرات رس شده باشد، نفوذ آب ممکن است کاهش پیدا کند.

در این شرایط گچ می‌تواند از طریق تأمین کلسیم به بهبود شرایط شیمیایی خاک کمک کند.

اما اگر خاک بسیار متراکم باشد، ممکن است صرفاً اضافه کردن گچ کافی نباشد.

مدیریت آبیاری، زهکشی و وضعیت فیزیکی خاک نیز باید بررسی شود.

—

۱۰. گچ در باغ‌های خاک شنی

خاک‌های شنی معمولاً نفوذپذیری بیشتری دارند.

در چنین خاک‌هایی حرکت آب و یون‌ها می‌تواند سریع‌تر باشد.

گچ و زئولیت یک ماده شیمیایی جدید تشکیل نمی‌دهند؛ بلکه معمولاً به‌صورت یک مخلوط فیزیکی یا دو اصلاح‌کننده مکمل در خاک استفاده می‌شوند.

هرکدام وظیفه متفاوتی دارند. گچ بیشتر برای تأمین کلسیم و اصلاح مشکل سدیمی‌شدن خاک اهمیت دارد، در حالی که زئولیت به دلیل ساختمان متخلخل و ظرفیت تبادل کاتیونی می‌تواند در نگهداری آب و مدیریت برخی یون‌ها نقش داشته باشد.

بنابراین ترکیب این دو ماده را نباید به‌عنوان «کود» یا «نمک‌زدا» به معنای واقعی کلمه معرفی کرد؛ بلکه بهتر است آن را یک ترکیب اصلاح‌کننده خاک دانست.

—

۲. گچ کشاورزی چیست؟

گچ کشاورزی عمدتاً از سولفات کلسیم دو آبه، CaSO₄·2H₂O تشکیل شده است.

مهم‌ترین ارزش گچ در اصلاح خاک‌های سدیمی، فراهم‌کردن کلسیم است.

در خاک سدیمی، مقدار زیاد سدیم قابل تبادل می‌تواند باعث تخریب ساختمان خاک، پراکنده‌شدن ذرات رس، کاهش نفوذ آب و کاهش تهویه ریشه شود.

کلسیم موجود در گچ می‌تواند در فرایند تبادل یونی، جایگزین بخشی از سدیم قابل تبادل شود.

اما برای خارج‌شدن سدیم از ناحیه ریشه، معمولاً آبشویی و زهکشی مناسب نیز لازم است.

—

۳. زئولیت چیست؟

زئولیت‌های طبیعی گروهی از کانی‌های آلومینوسیلیکاتی با ساختمان متخلخل هستند.

یکی از ویژگی‌های مهم بسیاری از زئولیت‌های طبیعی، ظرفیت تبادل کاتیونی است.

به زبان ساده، زئولیت می‌تواند برخی یون‌های موجود در محیط ریشه را روی سطوح و جایگاه‌های تبادلی خود نگهداری کند و در شرایط مناسب آنها را مبادله کند.

البته همه زئولیت‌ها کیفیت یکسانی ندارند.

نوع کانی، اندازه ذرات، ظرفیت تبادل کاتیونی، خلوص، منشأ و روش فرآوری، عملکرد زئولیت را تغییر می‌دهد.

—

۴. تفاوت اصلی گچ و زئولیت

می‌توان نقش این دو ماده را به شکل ساده چنین بیان کرد:

گچ = منبع کلسیم برای اصلاح مشکل سدیمی

زئولیت = ماده معدنی متخلخل با ظرفیت تبادل کاتیونی و قابلیت کمک به مدیریت آب و یون‌ها

بنابراین نباید انتظار داشت زئولیت دقیقاً همان کاری را انجام دهد که گچ انجام می‌دهد.

به همین ترتیب، گچ نیز جایگزین تمام ویژگی‌های زئولیت نیست.

—

۵. آیا ترکیب گچ و زئولیت برای خاک سدیمی مفید است؟

در بسیاری از شرایط، این ترکیب می‌تواند منطقی باشد؛ اما میزان اثر آن به وضعیت واقعی خاک بستگی دارد.

اگر مشکل اصلی خاک سدیمی‌شدن و تخریب ساختمان خاک باشد، گچ معمولاً جزء اصلی برنامه اصلاحی است.

زئولیت می‌تواند به‌عنوان یک ماده مکمل برای بهبود برخی ویژگی‌های فیزیکی و شیمیایی خاک استفاده شود.

اما از نظر علمی نمی‌توان گفت:

««هرچه زئولیت بیشتر باشد، اصلاح خاک سدیمی بهتر می‌شود.»»

چنین نتیجه‌ای بدون آزمایش خاک و بررسی نوع زئولیت قابل دفاع نیست.

—

۶. آیا زئولیت جایگزین گچ می‌شود؟

خیر، حداقل نه به‌صورت عمومی.

اگر هدف اصلی تأمین کلسیم برای اصلاح خاک سدیمی باشد، زئولیت را نباید جایگزین مستقیم گچ دانست.

ممکن است بعضی زئولیت‌ها دارای کلسیم باشند، اما این موضوع به ترکیب معدنی آنها بستگی دارد و میزان کلسیم قابل تأمین آنها الزاماً معادل نیاز اصلاحی خاک نیست.

بنابراین:

در خاک سدیمی، ابتدا باید نیاز گچی مشخص شود و سپس درباره استفاده از زئولیت به‌عنوان ماده مکمل تصمیم گرفت.

—

۷. ترکیب گچ و زئولیت برای خاک شور

خاک شور با خاک سدیمی یکسان نیست.

در خاک شور، مشکل اصلی معمولاً غلظت بالای نمک‌های محلول و EC بالا است.

در چنین خاکی، نخست باید مشخص شود که خاک فقط شور است یا علاوه بر شوری، مشکل سدیمی نیز دارد.

اگر خاک فقط شور باشد، افزودن گچ لزوماً بهترین راه‌حل نیست.

در این شرایط، کیفیت آب آبیاری، زهکشی، آبشویی نمک‌ها و مدیریت آبیاری اهمیت بسیار زیادی دارند.

—

۸. اگر خاک هم شور و هم سدیمی باشد چه؟

در خاک‌های شور ـ سدیمی، موضوع پیچیده‌تر است.

ممکن است هم EC بالا باشد و هم سدیم قابل تبادل یا SAR مشکل‌ساز باشد.

در چنین شرایطی معمولاً باید دو مسئله جداگانه مدیریت شود:

1. اصلاح مشکل سدیمی با منبع مناسب کلسیم، مانند گچ در مواردی که نیاز گچی تأیید شده است.
2. مدیریت و آبشویی نمک‌های محلول با توجه به زهکشی و کیفیت آب.

در چنین خاکی، صرفاً پخش‌کردن گچ و زئولیت بدون برنامه آبشویی و زهکشی ممکن است نتیجه محدودی داشته باشد.

—

۹. نقش آب در عملکرد گچ

گچ بدون وجود رطوبت و حرکت مناسب آب در خاک نمی‌تواند به شکل مؤثر در فرایندهای اصلاحی شرکت کند.

اما برای اصلاح سدیمی بودن، گچ ماده اصلی اصلاحی است و پرلیت جایگزین آن نیست.

بنابراین افزودن پرلیت باید با هدف مشخص و با در نظر گرفتن هزینه انجام شود.

—

۲۳. مقدار گچ برای هر درخت

توصیه‌ای مانند:

«برای هر درخت ۵ کیلوگرم گچ بریزید»

بدون شناخت شرایط باغ، توصیه علمی کاملی نیست.

زیرا تعداد درخت در هکتار، سن درخت، حجم ریشه، بافت خاک، عمق اصلاح و شدت سدیمی بودن متفاوت است.

بهتر است ابتدا نیاز خاک در واحد سطح مشخص شود و سپس مقدار مورد نیاز برای باغ محاسبه گردد.

—

۲۴. آیا گچ را هر سال مصرف کنیم؟

خیر، الزاماً.

مصرف سالانه گچ باید بر اساس نیاز واقعی خاک و نتایج آزمایش باشد.

اگر مشکل اصلاح شده باشد، ادامه مصرف همان مقدار بدون بررسی مجدد ممکن است غیرضروری باشد.

در باغ‌هایی که آب آبیاری دائماً سدیمی است، ممکن است برنامه نگهداری و مصرف دوره‌ای لازم باشد، اما این نیز باید بر اساس شرایط واقعی تعیین شود.

—

۲۵. آزمایش خاک بعد از مصرف گچ

پس از اجرای برنامه اصلاحی، بهتر است وضعیت خاک دوباره بررسی شود.

مواردی مانند:

– EC
– pH
– سدیم
– ESP
– نفوذپذیری
– وضعیت رشد گیاه

می‌توانند برای ارزیابی نتیجه مفید باشند.

هدف این است که مشخص شود آیا اصلاح خاک واقعاً اتفاق افتاده یا فقط مقدار زیادی ماده مصرف شده است.

—

۲۶. یک روش ساده برای باغدار

اگر بخواهیم تمام این فصل را در چند جمله خلاصه کنیم:

اول خاک را آزمایش کن.

اگر خاک سدیمی بود، نیاز گچی را مشخص کن.

گچ را به‌صورت یکنواخت در محدوده مناسب ریشه مصرف کن.

گچ را مستقیماً کنار تنه به‌صورت توده‌ای نریز.

بعد شرایط آبیاری و زهکشی را بررسی کن.

برای خروج سدیم، آبشویی مناسب لازم است.

بعد از مدتی نتیجه را با آزمایش و وضعیت درخت بررسی کن.

—

جمع‌بندی فصل شانزدهم

گچ کشاورزی می‌تواند یکی از ابزارهای مهم برای اصلاح خاک سدیمی باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی باشد.

مهم‌ترین نقش گچ، تأمین کلسیم و کمک به جابه‌جایی سدیم تبادلی است.

در باغ، نحوه مصرف باید با توجه به منطقه ریشه، نوع خاک، سن درخت، کیفیت آب، آبیاری و زهکشی تعیین شود.

گچ به‌تنهایی نمک را از خاک خارج نمی‌کند. برای خروج سدیم و نمک‌های محلول، آبشویی و زهکشی اهمیت اساسی دارند.

همچنین می‌توان در شرایط مناسب، گچ + زئولیت را به‌عنوان یک ترکیب اصلاحی چندمنظوره بررسی کرد؛ در حالی که پرلیت بیشتر نقش فیزیکی دارد و جایگزین گچ برای اصلاح سدیمی بودن نیست.

اصل مهم برای باغدار:

آزمایش خاک → تشخیص مشکل → تعیین نیاز گچی → مصرف صحیح → آبشویی و زهکشی → آزمایش مجدد

مشاوره

جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.

—

پرسش‌های متداول

آیا گچ را باید کنار تنه درخت بریزیم؟
خیر. بهتر است در محدوده مناسب خاک و ریشه به‌صورت یکنواخت توزیع شود و به شکل توده‌ای کنار تنه قرار نگیرد.

آیا گچ برای تمام باغ‌ها مفید است؟
خیر. مصرف گچ باید بر اساس نیاز واقعی خاک باشد.

آیا گچ شوری خاک را از بین می‌برد؟
گچ مستقیماً نمک‌زدا نیست. در خاک سدیمی به تأمین کلسیم و جابه‌جایی سدیم کمک می‌کند و برای خروج نمک و سدیم، آبشویی و زهکشی لازم است.

آیا می‌توان گچ و زئولیت را در باغ با هم مصرف کرد؟
بله، در شرایط مناسب می‌توان این ترکیب را آزمایش کرد، اما عملکرد هر ماده متفاوت است.

آیا پرلیت جایگزین گچ است؟
خیر. پرلیت عمدتاً برای اصلاح برخی ویژگی‌های فیزیکی بستر استفاده می‌شود.

آیا گچ را باید هر سال به باغ اضافه کرد؟
لزومی ندارد. مصرف مجدد باید بر اساس آزمایش خاک و شرایط آب آبیاری تعیین شود.

—

کلمات کلیدی سئو

گچ کشاورزی برای باغ، گچ کشاورزی برای درختان، گچ برای درختان میوه، مقدار گچ برای درخت، مصرف گچ در باغ، روش مصرف گچ کشاورزی، زمان مصرف گچ کشاورزی، گچ کشاورزی برای خاک شور، گچ برای خاک سدیمی، اصلاح خاک باغ، اصلاح خاک سدیمی، اصلاح خاک شور باغ، گچ کشاورزی برای انگور، گچ کشاورزی برای انار، گچ برای مرکبات، گچ کشاورزی برای باغ میوه، گچ و زئولیت، ترکیب گچ و زئولیت، گچ و پرلیت، زئولیت کشاورزی، پرلیت کشاورزی، آبشویی خاک باغ، زهکشی باغ، شوری آب آبیاری، شوری خاک باغ، سدیمی شدن خاک، کاهش سدیم خاک، EC خاک، ESP خاک، SAR آب، نیاز گچی خاک، اصلاح زمین کشاورزی، اصلاح خاک شور و سدیمی، مدیریت شوری باغ، مقابله با شوری خاک، کشاورزی در مناطق خشک.