دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی20
فصل بیستم
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
گیاهان و درختان مقاوم به شوری؛ انتخاب محصول مناسب برای خاک و آب شور
۱. مقدمه
وقتی آب یا خاک شور است، یکی از مهمترین تصمیمهای کشاورز انتخاب گیاه یا درخت مناسب است.
گاهی کشاورز تلاش میکند یک گیاه حساس را با مقدار زیادی کود، گچ، اصلاحکننده خاک یا آب بیشتر نجات دهد؛ در حالی که انتخاب یک گونه یا رقم مقاومتر میتواند بسیار اقتصادیتر باشد.
بنابراین مدیریت شوری فقط به اصلاح خاک محدود نمیشود.
یک برنامه کامل شامل:
انتخاب گیاه مناسب + مدیریت آب + اصلاح خاک + آبشویی + زهکشی + تغذیه مناسب
است.
—
۲. گیاه مقاوم به شوری یعنی چه؟
گیاه مقاوم به شوری گیاهی است که در مقایسه با گیاهان حساستر، میتواند در شرایط دارای نمک بیشتر، رشد و تولید قابل قبولتری داشته باشد.
اما «مقاوم» به معنی «بیتأثیر بودن شوری» نیست.
حتی گیاهان مقاوم نیز اگر شوری بیش از حد شود، دچار کاهش رشد و عملکرد خواهند شد.
—
۳. چرا گیاهان مختلف تحمل متفاوتی دارند؟
شوری از چند مسیر به گیاه آسیب میزند:
– کاهش توان جذب آب
– سمیت برخی یونها
– برهمخوردن تعادل عناصر غذایی
– آسیب به برگ
– کاهش رشد ریشه
– کاهش فتوسنتز
– کاهش عملکرد
گیاهان مختلف توانایی متفاوتی در مقابله با این عوامل دارند.
—
۴. تحمل شوری به رقم نیز بستگی دارد
حتی در یک گونه گیاهی، همه ارقام تحمل یکسانی ندارند.
ممکن است یک رقم در شرایط نسبتاً شور عملکرد قابل قبولی داشته باشد و رقم دیگری در همان زمین افت عملکرد شدیدی نشان دهد.
بنابراین هنگام خرید بذر یا نهال، عبارتهایی مانند:
رقم متحمل به شوری
ارزش بررسی دارد؛ البته بهتر است این ادعا با اطلاعات فنی و آزمایش منطقهای همراه باشد.
—
۵. مرحله جوانهزنی و نهال
تحمل شوری در تمام مراحل رشد یکسان نیست.
بعضی گیاهان در مرحله جوانهزنی حساستر هستند.
بنابراین ممکن است گیاهی در مرحله بالغ نسبتاً مقاوم باشد، اما جوانهزنی آن در خاک شور با مشکل مواجه شود.
این موضوع در برنامه کشت بسیار مهم است.
—
۶. گیاهان شورپسند
برخی گیاهان بهطور طبیعی برای زندگی در محیطهای شور سازگار شدهاند.
این گیاهان را میتوان در برنامههای:
– کشاورزی شور
– علوفه
– فضای سبز
– تثبیت خاک
– کنترل بیابانزایی
مورد بررسی قرار داد.
اما استفاده اقتصادی از آنها باید متناسب با بازار و اقلیم منطقه باشد.
—
۷. جو و تحمل شوری
جو در مقایسه با بسیاری از غلات، تحمل شوری نسبتاً خوبی دارد.
به همین دلیل در برخی مناطق دارای محدودیت شوری، جو میتواند گزینه مناسبی برای بررسی باشد.
اما عملکرد آن همچنان به شدت شوری، کیفیت آب، خاک و رقم وابسته است.
—
۸. گندم و شوری
گندم نیز دارای ارقام و شرایط متفاوتی از نظر تحمل شوری است.
در زمینهای شور، انتخاب رقم مناسب میتواند تفاوت زیادی در نتیجه نهایی ایجاد کند.
با این حال، اگر شوری بسیار شدید باشد، صرفاً انتخاب رقم مقاوم مشکل خاک را برطرف نمیکند.
—
۹. ذرت و شوری
ذرت معمولاً نسبت به جو و برخی گیاهان مقاومتر، حساسیت بیشتری به شوری دارد.
بنابراین در آب یا خاک شور باید قبل از کشت، شرایط واقعی مزرعه بررسی شود.
در مناطق دارای شوری بالا، انتخاب گیاه جایگزین ممکن است اقتصادیتر باشد.
—
۱۰. برنج و شوری
برنج معمولاً گیاهی حساس به شوری محسوب میشود، بهویژه در برخی مراحل رشد.
در مناطقی که آب شور وارد مزرعه میشود، مدیریت آب و انتخاب رقم مناسب اهمیت بسیار زیادی دارد.
—
۱۱. حبوبات
حبوباتی مانند لوبیا و برخی دیگر از حبوبات ممکن است نسبت به شوری حساس باشند.
بنابراین اگر هدف تولید حبوبات در زمین شور است، باید تحمل رقم مورد نظر بررسی شود.
—
۱۲. چغندرقند
چغندرقند از گیاهانی است که در مقایسه با بسیاری از محصولات زراعی، تحمل شوری نسبتاً خوبی دارد.
به همین دلیل در بعضی مناطق شور میتواند گزینه قابل بررسی باشد.
البته شوری زیاد همچنان میتواند عملکرد را کاهش دهد.
—
۱۳. پنبه
پنبه از محصولات نسبتاً متحمل به شوری محسوب میشود.
به همین دلیل در برخی مناطق دارای محدودیت آب و خاک، پنبه میتواند جایگزین مناسبی برای محصولات حساستر باشد.
اما انتخاب رقم و مدیریت آب همچنان ضروری است.
—
۱۴. گیاهان علوفهای
برخی علوفهها تحمل شوری نسبتاً مناسبی دارند.
در مناطقی که امکان تولید محصولات حساس وجود ندارد، انتخاب علوفه مقاومتر میتواند هم از نظر اقتصادی و هم از نظر استفاده از زمین مفید باشد.
اما باید علاوه بر تحمل شوری، ارزش غذایی و امکان فروش محصول نیز بررسی شود.
—
۱۵. درختان مقاوم به شوری
درختان نیز از نظر تحمل شوری بسیار متفاوت هستند.
برخی درختان نسبتاً مقاوماند و برخی درختان میوه به کیفیت آب و خاک حساسیت بیشتری دارند.در باغهای جدید، انتخاب پایه و رقم میتواند نقش بسیار مهمی داشته باشد.
—
۱۶. پسته و شوری
پسته در مقایسه با بسیاری از درختان میوه، تحمل نسبتاً خوبی به شوری دارد.
به همین دلیل در بعضی مناطق خشک و دارای آب نسبتاً شور کشت میشود.
اما پسته مقاوم مطلق نیست.
شوری زیاد، سدیمیشدن خاک، زهکشی ضعیف و تجمع کلرید و سدیم میتوانند همچنان به درخت آسیب برسانند.
—
۱۷. خرما و شوری
خرما نیز نسبت به بسیاری از درختان میوه تحمل شوری بالاتری دارد.
به همین دلیل در بسیاری از مناطق گرم و خشک با محدودیت کیفیت آب کشت میشود.
با این حال، آب شور و خاک شور باید مدیریت شوند و مقاومت خرما نباید به معنی بینیازی از آبشویی تلقی شود.
—
۱۸. انار و شوری
انار میتواند نسبت به برخی درختان میوه تحمل بیشتری داشته باشد، اما میزان تحمل به رقم، پایه، شرایط خاک و کیفیت آب بستگی دارد.
در باغ انار، کنترل شوری در منطقه ریشه اهمیت زیادی دارد.
—
۱۹. انجیر
انجیر نیز در برخی شرایط اقلیمی خشک قابلیت تحمل محدودیتهای آبی را دارد.
اما تحمل شوری آن به شرایط واقعی مزرعه و رقم بستگی دارد.
در زمینهای شور باید قبل از احداث باغ، آب و خاک آزمایش شوند.
—
۲۰. مرکبات و شوری
بسیاری از مرکبات نسبت به شوری حساستر هستند.
سدیم و کلرید موجود در آب و خاک میتوانند برای برخی مرکبات مشکلساز شوند.
در مناطق دارای آب شور، انتخاب پایه مناسب و مدیریت آب اهمیت بسیار زیادی دارد.
—
۲۱. انگور و شوری
انگور نیز از نظر تحمل شوری بین ارقام و پایهها تفاوت دارد.
در باغهای انگور، نوع پایه میتواند نقش مهمی در سازگاری با شرایط خاک و آب داشته باشد.
به همین دلیل انتخاب نهال باید بر اساس شرایط منطقه انجام شود، نه فقط قیمت یا ظاهر نهال.
—
۲۲. زیتون و شوری
زیتون نسبت به بسیاری از درختان میوه سازگاری خوبی با شرایط خشک دارد.
برخی ارقام زیتون نیز تحمل مناسبی در برابر شوری دارند.
اما در شرایط شوری شدید، مدیریت آب، خاک و زهکشی همچنان ضروری است.
—
۲۳. انتخاب گیاه فقط بر اساس شوری
یک اشتباه رایج این است که کشاورز فقط بپرسد:
«این گیاه به شوری مقاوم است یا نه؟»
در حالی که باید پرسید:
– شوری چقدر است؟
– EC آب چقدر است؟
– EC خاک چقدر است؟
– SAR چقدر است؟
– خاک سدیمی است؟
– زهکشی چگونه است؟
– آب زیرزمینی شور است؟
– اقلیم منطقه چگونه است؟
– بازار محصول چگونه است؟
—
۲۴. آب شور و انتخاب محصول
گاهی با تغییر محصول میتوان فشار شوری را کاهش داد.
مثلاً در زمینی که برای یک محصول حساس نامناسب است، ممکن است محصول متحملتری بتواند تولید اقتصادی ایجاد کند.
این کار گاهی بسیار ارزانتر از تلاش برای اصلاح کامل یک زمین بسیار شور است.
—
۲۵. انتخاب محصول بر اساس اقتصاد
مقاومت به شوری تنها معیار انتخاب نیست.
محصول باید:
قابل فروش + متناسب با اقلیم + متناسب با آب موجود + متناسب با خاک + دارای عملکرد اقتصادی
باشد.
یک گیاه بسیار مقاوم که بازار مناسبی ندارد، الزاماً بهترین انتخاب کشاورز نیست.
—
۲۶. مدیریت شوری در باغ موجود
اگر باغ قبلاً احداث شده و درختان حساس هستند، تغییر محصول همیشه امکانپذیر نیست.
در این شرایط باید روی مدیریت شوری کار کرد:
– اصلاح خاک در صورت نیاز
– مدیریت آب
– آبشویی
– زهکشی
– کنترل کوددهی
– استفاده از ماده آلی مناسب
– مدیریت ناحیه ریشه
—
۲۷. اهمیت پایه درخت
در درختان پیوندی، فقط رقم میوه مهم نیست.
پایه میتواند بر تحمل شوری، خشکی و برخی مشکلات خاک اثر بگذارد.
به همین دلیل در مناطق دارای آب شور، انتخاب نهال باید با توجه به پایه و رقم انجام شود.
—
۲۸. آیا گیاه مقاوم به شوری به گچ نیاز ندارد؟
لزومی ندارد.
تحمل شوری گیاه با نیاز اصلاح خاک دو موضوع متفاوت است.
ممکن است گیاه مقاوم بتواند در خاک شور رشد کند، ولی اگر خاک سدیمی و دارای ساختمان تخریبشده باشد، اصلاح خاک همچنان ضروری باشد.
—
۲۹. آیا گیاه مقاوم به شوری به آبشویی نیاز ندارد؟
خیر.
حتی گیاه مقاوم نیز با افزایش بیش از حد شوری دچار افت عملکرد میشود.
آبشویی مناسب میتواند از تجمع بیش از حد نمک در منطقه ریشه جلوگیری کند.
—
۳۰. گیاه مقاوم به شوری و کود
گیاه مقاوم به شوری لزوماً تحمل کوددهی بیش از حد را ندارد.
افزایش بیرویه کود میتواند غلظت نمک محلول خاک را بالا ببرد.
در شرایط شور، کوددهی باید دقیقتر باشد.
—
۳۱. گیاه مقاوم و سوپرجاذب
سوپرجاذب میتواند در برخی سیستمهای کشاورزی به مدیریت رطوبت خاک کمک کند.
اما نباید تصور کرد استفاده از سوپرجاذب باعث میشود هر گیاهی در هر شوری قابل کشت شود.
اگر آب یا خاک بسیار شور باشد، ابتدا باید مشکل شوری و کیفیت آب بررسی شود.
—
۳۲. گیاه مقاوم و زئولیت
خشکسالی، گیاهان شورپسند، کشاورزی شور، بیابانزدایی با گیاهان مقاوم به شوری.
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.
زئولیت نیز میتواند در برخی خاکها بهعنوان اصلاحکننده مکمل مورد استفاده قرار گیرد.
اما زئولیت جایگزین انتخاب گیاه مناسب، آبشویی و زهکشی نیست.
—
۳۳. گیاه مقاوم و گچ کشاورزی
گچ بیشتر برای مدیریت برخی مشکلات خاک، بهخصوص خاکهای سدیمی، کاربرد دارد.
انتخاب گیاه مقاوم به شوری و مصرف گچ میتوانند در یک برنامه مدیریتی کنار هم قرار گیرند.
یکی مشکل گیاه را مدیریت میکند و دیگری مشکل خاک را هدف قرار میدهد.
—
۳۴. بهترین راهکار برای زمین بسیار شور
در زمین بسیار شور، قبل از کاشت باید بررسی شود که آیا اصلاح زمین اقتصادی است یا تغییر محصول.
گاهی:
اصلاح خاک + آبشویی + زهکشی
بهترین گزینه است.
گاهی:
تغییر محصول به گیاه متحملتر
اقتصادیتر است.
و در شرایط بسیار شدید ممکن است هر دو روش لازم باشند.
—
۳۵. کشاورزی شور
«کشاورزی شور» به معنای کنارآمدن علمی با شرایط دارای نمک است.
هدف این نیست که شوری را نادیده بگیریم.
هدف این است که با انتخاب درست گیاه، مدیریت آب و خاک و استفاده از فناوری مناسب، تولید اقتصادی حفظ شود.
—
۳۶. نقش گیاهان شورپسند در بیابانزدایی
برخی گیاهان متحمل به شوری میتوانند در مناطق دارای محدودیت شدید آب و خاک برای پوشش گیاهی، تثبیت خاک و کاهش فرسایش مورد بررسی قرار گیرند.
انتخاب گونه باید بر اساس:
– شوری خاک
– شوری آب
– بارندگی
– دما
– هدف کاشت
– دسترسی به بذر
– بازار یا کاربرد نهایی
انجام شود.
—
۳۷. شوری و تغییر اقلیم
با افزایش دما و افزایش فشار بر منابع آب، در برخی مناطق استفاده از آبهای با کیفیت پایینتر افزایش خواهد یافت.
در چنین شرایطی اهمیت ارقام متحمل به شوری و فناوریهای مدیریت آب بیشتر میشود.
اما تحمل گیاه جایگزین مدیریت صحیح منابع آب نخواهد شد.
—
۳۸. یک جدول ساده برای انتخاب اولیه
گروه گیاهی| تحمل نسبی به شوری
جو| نسبتاً متحمل
گندم| متوسط تا نسبتاً متحمل، بسته به رقم
ذرت| نسبتاً حساس
برنج| نسبتاً حساس
لوبیا| حساس
چغندرقند| نسبتاً متحمل
پنبه| نسبتاً متحمل
پسته| نسبتاً متحمل
خرما| نسبتاً متحمل
مرکبات| حساستر
زیتون| متوسط تا نسبتاً متحمل
انار| متوسط
انگور| وابسته به رقم و پایه
توجه: این جدول فقط برای مقایسه اولیه است و جایگزین آستانههای علمی و آزمایش منطقهای نیست.
—
۳۹. بهترین تصمیم برای کشاورز
قبل از خرید بذر یا نهال، این چهار مورد را مشخص کنید:
۱. EC آب
۲. EC خاک
۳. وضعیت سدیمی خاک و آب
۴. گیاه یا رقم موردنظر
سپس مشخص کنید که آیا زمین برای آن محصول مناسب است یا نیاز به اصلاح دارد.
—
۴۰. جمعبندی نهایی
در کشاورزی مناطق شور، انتخاب گیاه مناسب یکی از ارزانترین و مؤثرترین ابزارهای مدیریت شوری است.
اما گیاه مقاوم به شوری، جایگزین اصلاح خاک، آبشویی و زهکشی نیست.
بهترین راهبرد معمولاً ترکیبی است:
گیاه متحمل + آب مناسب یا مدیریتشده + خاک اصلاحشده + آبیاری صحیح + آبشویی + زهکشی
در نهایت باید به جای سؤال:
«چه مادهای شوری را از بین میبرد؟»
سؤال کاملتری پرسید:
«چگونه میتوان با توجه به آب، خاک، گیاه و هزینه، تولید اقتصادی را در شرایط شوری حفظ کرد؟»
—
پرسشهای متداول
مقاومترین گیاه به شوری کدام است؟
یک گیاه واحد را نمیتوان برای همه شرایط بهعنوان مقاومترین معرفی کرد. شدت شوری، خاک، اقلیم و هدف تولید تعیینکننده هستند.
آیا جو برای زمین شور مناسب است؟
جو در مقایسه با بسیاری از غلات تحمل نسبتاً خوبی دارد و میتواند گزینه قابل بررسی باشد.
آیا پسته در آب شور رشد میکند؟
پسته نسبتاً متحمل است، اما شوری زیاد و سدیمیشدن خاک همچنان میتواند به آن آسیب بزند.
آیا خرما به شوری مقاوم است؟
خرما نسبتاً متحمل است، ولی تحمل آن نامحدود نیست و مدیریت شوری ضروری است.
آیا مرکبات برای آب شور مناسب هستند؟
بسیاری از مرکبات نسبت به شوری حساسترند و کیفیت آب باید قبل از احداث باغ بررسی شود.
آیا گیاه مقاوم به شوری دیگر به گچ نیاز ندارد؟
خیر. مقاومت گیاه و اصلاح خاک دو موضوع متفاوت هستند.
آیا گیاه مقاوم به شوری نیاز به آبشویی دارد؟
بله، در صورت تجمع نمک در منطقه ریشه، آبشویی همچنان اهمیت دارد.
—
کلمات کلیدی و عبارتهای جستجو
گیاه مقاوم به شوری، گیاهان مقاوم به شوری، درخت مقاوم به شوری، درختان مقاوم به آب شور، گیاه مناسب خاک شور، گیاه مناسب آب شور، کشاورزی در زمین شور، کشت در خاک شور، محصولات مقاوم به شوری، بذر مقاوم به شوری، رقم مقاوم به شوری، نهال مقاوم به شوری، جو در زمین شور، گندم در خاک شور، ذرت و شوری، پنبه و شوری، چغندرقند و شوری، پسته و شوری، خرما و شوری، انار و شوری، انگور و شوری، زیتون و شوری، مرکبات و آب شور، درخت مناسب آب شور، باغ در زمین شور، کشاورزی با آب شور، تحمل شوری گیاه، اصلاح خاک شور، آبشویی خاک شور، مدیریت شوری، خاک شور و