دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی25
فصل بیستوپنجم
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
تحمل شوری درختان و گیاهان؛ انتخاب محصول، رقم و پایه مناسب برای خاک و آب شور
مقدمه
وقتی زمین یا آب کشاورزی شور است، یک سؤال اساسی مطرح میشود:
آیا باید ابتدا شوری را اصلاح کرد یا محصول مقاومتری انتخاب کرد؟
پاسخ همیشه یکی نیست.
در برخی زمینها شوری آنقدر زیاد است که اصلاح آن دشوار یا پرهزینه است. در چنین شرایطی انتخاب محصول یا رقم متحمل به شوری میتواند بخش مهمی از راهکار باشد.
از طرف دیگر، در زمینهایی که قابلیت اصلاح دارند، انتخاب گیاه مقاوم نباید بهانهای برای بیتوجهی به شوری، آبشویی و زهکشی باشد.
بنابراین مدیریت علمی زمین شور معمولاً بر پایه سه اصل است:
انتخاب گیاه مناسب + مدیریت آب + مدیریت خاک
—
۱. تحمل شوری یعنی چه؟
تحمل شوری یعنی توانایی نسبی یک گیاه برای رشد و تولید محصول در شرایطی که غلظت نمک در محیط ریشه افزایش یافته است.
اما تحمل شوری یک ویژگی مطلق نیست.
ممکن است یک گیاه:
– در شوری متوسط عملکرد مناسبی داشته باشد
– اما در شوری شدید عملکرد آن کاهش یابد.
بنابراین بهتر است به جای عبارت «کاملاً مقاوم به شوری»، از عبارتهایی مانند:
متحمل به شوری، نسبتاً متحمل یا حساس به شوری
استفاده شود.
—
۲. هیچ گیاهی برای تمام شرایط شور کاملاً مقاوم نیست
حتی گیاهان نسبتاً متحمل نیز محدودیت دارند.
عوامل مؤثر عبارتاند از:
– مقدار شوری
– نوع نمک
– کیفیت آب
– بافت خاک
– زهکشی
– دمای هوا
– رطوبت
– مرحله رشد گیاه
– روش آبیاری
– رقم
– پایه.
بنابراین انتخاب محصول باید با شرایط واقعی مزرعه انجام شود.
—
۳. مرحله جوانهزنی و استقرار اهمیت زیادی دارد
تحمل شوری در تمام مراحل زندگی گیاه یکسان نیست.
ممکن است گیاهی در مرحله رشد بالغ نسبتاً متحمل باشد ولی در مرحله:
– جوانهزنی
– سبز شدن
– استقرار نشا
به شوری حساستر باشد.
بنابراین فقط اطلاعات مربوط به گیاه بالغ برای تصمیمگیری کافی نیست.
—
۴. اثر شوری بر عملکرد محصول
شوری میتواند موجب:
– کاهش جوانهزنی
– کاهش رشد ریشه
– کاهش رشد ساقه
– کاهش سطح برگ
– کاهش گلدهی
– کاهش تشکیل میوه
– کاهش اندازه محصول
– کاهش عملکرد نهایی
شود.
شدت این اثر به گیاه و شرایط محیط بستگی دارد.
—
۵. گیاهان زراعی متحملتر به شوری
در میان محصولات زراعی، برخی گیاهان نسبت به برخی دیگر تحمل بیشتری دارند.
در گروه گیاهان نسبتاً متحمل میتوان در شرایط مناسب به محصولاتی مانند:
– جو
– چغندرقند
– پنبه
اشاره کرد.
گندم نیز بسته به رقم و مرحله رشد میتواند تحمل قابل توجهی داشته باشد.
اما این به معنی آن نیست که هر رقم از این محصولات برای هر آب یا خاک شوری مناسب است.
—
۶. ذرت و شوری
ذرت معمولاً نسبت به برخی محصولات متحملتر، حساسیت بیشتری به شوری دارد.
بنابراین در مناطقی که آب آبیاری شور است، باید:
– EC آب
– EC خاک
– مرحله رشد
– رقم
– روش آبیاری
در انتخاب و مدیریت ذرت در نظر گرفته شود.
—
۷. برنج و شوری
برنج در بسیاری از شرایط نسبت به شوری حساس است، بهخصوص در برخی مراحل رشد.
در مناطق ساحلی یا مناطقی که آب شور وارد سیستم آبیاری میشود، مدیریت شوری آب اهمیت ویژهای دارد.
—
۸. درختان میوه و شوری
درختان چندساله با محصولات زراعی یک تفاوت مهم دارند:
درخت سالها در همان خاک باقی میماند.
بنابراین تجمع تدریجی نمک در اطراف ریشه میتواند در بلندمدت اهمیت زیادی پیدا کند.
در باغهای شور باید علاوه بر انتخاب گونه، به:
– پایه
– رقم
– آب آبیاری
– زهکشی
– روش آبیاری
– آبشویی
توجه شود.
—
۹. پسته و شوری
پسته در مقایسه با بسیاری از درختان میوه، تحمل شوری نسبتاً خوبی دارد.
به همین دلیل در مناطق خشک و نیمهخشک اهمیت زیادی پیدا کرده است.
اما حتی پسته نیز در شوری بسیار بالا دچار کاهش رشد و عملکرد میشود.
پایه پسته نیز میتواند در تحمل شرایط شور نقش مهمی داشته باشد.
بنابراین عبارت «پسته مقاوم به شوری است» نباید به معنی «نیازی به مدیریت شوری ندارد» تفسیر شود.
—
۱۰. خرما و شوری
خرما نیز از درختان نسبتاً متحمل به شوری محسوب میشود.
به همین دلیل در بسیاری از مناطق خشک و گرم کشت میشود.
اما میزان تحمل به:
– رقم
– سن درخت
– نوع خاک
– کیفیت آب
– زهکشی
وابسته است.
در آب و خاک بسیار شور، مدیریت شوری همچنان ضروری است.
—
۱۱. انار و شوری
انار میتواند نسبت به برخی درختان میوه تحمل مناسبی به شوری داشته باشد.
اما شدت شوری، نوع خاک، آب آبیاری و پایه میتوانند نتیجه را تغییر دهند.
اگر درخت انار در زمین شور دچار:
– کاهش رشد
– سوختگی برگ
– کاهش اندازه میوه
– ریزش برگ
شود، بهتر است شوری خاک و آب بررسی شود و مشکل صرفاً به تغذیه نسبت داده نشود.
—
۱۲. انجیر و شوری
انجیر در مناطق گرم و خشک قابلیت سازگاری خوبی دارد، اما تحمل شوری آن مطلق نیست.
در زمین شور باید وضعیت خاک و آب بررسی شود و در صورت نیاز برنامه آبشویی و زهکشی تنظیم شود.
—
۱۳. انگور و شوری
تحمل انگور به شوری میتواند بین پایهها و ارقام متفاوت باشد.
به همین دلیل در تاکستانهای مناطق کمآب، انتخاب پایه مناسب اهمیت زیادی دارد.
همچنین روش آبیاری قطرهای و مدیریت تجمع نمک در اطراف ناحیه ریشه اهمیت ویژهای دارد.
—
۱۴. مرکبات و شوری
بسیاری از مرکبات نسبت به شوری حساستر از برخی درختان مناطق خشک هستند.
در این باغها کیفیت آب آبیاری اهمیت زیادی دارد.
آب شور، بهخصوص اگر زهکشی ضعیف باشد، میتواند بهتدریج مشکلات جدی ایجاد کند.
در انتخاب پایه مرکبات، تحمل نسبی به شوری نیز میتواند یکی از معیارهای مهم باشد.
—
۱۵. زیتون و شوری
زیتون در مقایسه با برخی درختان میوه تحمل مناسبی به شرایط خشک دارد و برخی ارقام آن نسبت به شوری نیز نسبتاً متحمل هستند.
اما همچنان باید کیفیت آب و وضعیت خاک کنترل شود.
تحمل شوری به معنی مصونیت از شوری نیست.
—
۱۶. چرا پایه درخت اهمیت دارد؟
در باغهای پیوندی، ریشهها از پایه منشأ میگیرند.
پایه میتواند بر:
– جذب آب
– جذب عناصر
– تحمل شوری
– تحمل خشکی
– سازگاری با خاک
اثر بگذارد.
بنابراین در احداث باغ جدید در منطقه شور، انتخاب پایه باید با شرایط خاک و آب هماهنگ باشد.
—
۱۷. شوری آب یا شوری خاک؛ کدام مهمتر است؟
هر دو مهماند.
اگر آب شور باشد، نمک دائماً وارد سیستم میشود.
اگر خاک شور باشد، گیاه همین حالا در معرض نمک قرار دارد.
اگر هر دو شور باشند، مدیریت پیچیدهتر میشود.
به همین دلیل باید:
آب + خاک + زهکشی
با هم بررسی شوند.
—
۱۸. آیا انتخاب گیاه مقاوم مشکل شوری را حل میکند؟
خیر.
انتخاب گیاه متحمل میتواند خسارت شوری را کاهش دهد، اما نمک همچنان در خاک وجود دارد.
اگر تجمع نمک ادامه پیدا کند، حتی گیاه متحمل نیز ممکن است آسیب ببیند.
بنابراین انتخاب گیاه باید بخشی از یک برنامه جامع باشد.
—
۱۹. رابطه تحمل شوری و مصرف آب
در شرایط خشکسالی، گاهی تصور میشود گیاه مقاوم به شوری همزمان به آب بسیار کمی نیاز دارد.
این دو ویژگی یکسان نیستند.
یک گیاه ممکن است:
متحمل به شوری ولی نیازمند آب کافی
باشد.
بنابراین تحمل شوری را نباید با مقاومت به خشکی یکی دانست.
—
۲۰. مدیریت شوری در کنار انتخاب گیاه
حتی برای گیاه متحمل باید:
– آبیاری مناسب
– آبشویی در صورت نیاز
– زهکشی
– کنترل EC
– مدیریت کود
– کنترل نمک در ناحیه ریشه
انجام شود.
—
۲۱. نقش کوددهی در زمین شور
گاهی کشاورز برای مقابله با کاهش رشد ناشی از شوری، مقدار کود را افزایش میدهد.
اما کودهای محلول نیز میتوانند بار نمکی محلول خاک را افزایش دهند.
بنابراین در زمین شور:
کود بیشتر الزاماً به معنی رشد بیشتر نیست.
کوددهی بهتر است بر اساس آزمایش خاک و نیاز واقعی گیاه انجام شود.
—
۲۲. انتخاب گیاه برای زمین بسیار شور
اگر شوری بسیار شدید باشد و اصلاح اقتصادی زمین دشوار باشد، ممکن است استفاده از گیاهان متحمل یا گونههای شورپسند منطقیتر باشد.
این گیاهان میتوانند در:
– مراتع شور
– مناطق حاشیه کویر
– اراضی کمبازده
– پروژههای اصلاح پوشش گیاهی
کاربرد داشته باشند.
—
۲۳. گیاهان شورپسند و بیابانزدایی
برخی گیاهان شورپسند توانایی رشد در محیطهایی را دارند که برای بسیاری از محصولات زراعی نامناسب است.
استفاده از این گیاهان میتواند در برخی پروژههای:
– تثبیت خاک
– ایجاد پوشش گیاهی
– کنترل فرسایش
– احیای اراضی تخریبشده
مورد توجه قرار گیرد.
البته انتخاب گونه باید با اقلیم، خاک و هدف پروژه سازگار باشد.
—
۲۴. نقش مدیریت آب در کنار گیاه مقاوم
اگر آب شور است، باید از تجمع نمک جلوگیری شود.
روشهای ممکن بسته به شرایط شامل:
– آبیاری دقیق
– مدیریت آبشویی
– بهبود زهکشی
– استفاده از آب با کیفیت بهتر در زمانهای حساس
– اختلاط منابع آب در صورت امکان
– انتخاب محصول متحملتر
است.
—
۲۵. آیا گچ برای تمام محصولات شور لازم است؟
خیر.
گچ بیشتر زمانی اهمیت پیدا میکند که مسئله سدیمی بودن خاک یا نیاز به کلسیم مطرح باشد.
برای یک خاک صرفاً شور، مصرف گچ بدون تشخیص ممکن است ضروری نباشد.
بنابراین:
شوری ≠ الزاماً نیاز به گچ
—
۲۶. نقش زئولیت در انتخاب گیاه
زئولیت میتواند در برخی خاکها به مدیریت آب و یونها و بعضی ویژگیهای محیط ریشه کمک کند.
اما انتخاب گیاه متحمل به شوری همچنان اهمیت دارد.
زئولیت نیز جایگزین آبشویی، زهکشی یا انتخاب رقم مناسب نیست.
—
۲۷. چگونه برای یک باغ شور تصمیم بگیریم؟
قبل از احداث یا اصلاح باغ این اطلاعات را جمعآوری کنید:
خاک
– EC
– pH
– بافت
– ESP در صورت نیاز
– CEC
آب
– EC
– TDS
– SAR
– کلراید
– سدیم
– بیکربنات و کربنات
زمین
– زهکشی
– سطح آب زیرزمینی
– عمق خاک
– شوری در عمقهای مختلف.
سپس گونه و پایه مناسب انتخاب شود.
—
۲۸. جدول مقایسه نسبی برخی محصولات
محصول| تحمل نسبی به شوری
جو| نسبتاً متحمل
چغندرقند| نسبتاً متحمل
پنبه| نسبتاً متحمل
گندم| متوسط تا نسبتاً متحمل، وابسته به رقم و مرحله رشد
ذرت| حساستر
برنج| حساستر
پسته| نسبتاً متحمل
خرما| نسبتاً متحمل
انار| نسبتاً متحمل
مرکبات| حساستر
انگور| وابسته به رقم و پایه
زیتون| نسبتاً متحمل
این جدول رتبهبندی مطلق نیست و شرایط واقعی مزرعه میتواند نتیجه را تغییر دهد.
—
۲۹. پنج اشتباه در انتخاب محصول برای زمین شور
اشتباه اول
انتخاب محصول فقط بر اساس تبلیغات «مقاوم به شوری».
اشتباه دوم
نادیده گرفتن رقم و پایه.
اشتباه سوم
توجه نکردن به EC آب.
اشتباه چهارم
نادیده گرفتن زهکشی.
اشتباه پنجم
تصور اینکه گیاه مقاوم به شوری دیگر نیازی به آبشویی ندارد.
—
۳۰. جمعبندی
انتخاب گیاه مناسب یکی از کمهزینهترین ابزارهای مدیریت زمینهای شور است.
اما بهترین نتیجه زمانی حاصل میشود که انتخاب محصول با:
آزمایش خاک + آزمایش آب + مدیریت آبیاری + آبشویی + زهکشی
همراه باشد.
درختانی مانند پسته و خرما و برخی محصولات مانند جو، چغندرقند و پنبه در شرایط مناسب میتوانند تحمل نسبتاً خوبی به شوری داشته باشند؛ در مقابل برخی محصولات و درختان نسبت به شوری حساسترند.
با این حال هیچ جدول سادهای نمیتواند جای آزمایش واقعی زمین را بگیرد.
اصل مهم:
«به جای اینکه فقط بپرسیم «چه گیاهی در زمین شور رشد میکند؟»، باید بپرسیم «با این میزان و نوع شوری، این آب و این خاک، کدام گیاه و رقم میتواند اقتصادیترین عملکرد را داشته باشد؟»»
—
پرسشهای متداول
مقاومترین گیاه به شوری چیست؟
یک گیاه واحد را نمیتوان برای تمام شرایط بهعنوان مقاومترین معرفی کرد. میزان شوری، نوع نمک، رقم، مرحله رشد و شرایط خاک اهمیت دارند.
آیا پسته برای زمین شور مناسب است؟
پسته نسبتاً متحمل به شوری است، اما شوری شدید همچنان میتواند رشد و عملکرد آن را کاهش دهد.
آیا خرما در آب شور رشد میکند؟
خرما تحمل نسبتاً خوبی دارد، اما میزان شوری آب و خاک و زهکشی همچنان باید مدیریت شود.
آیا مرکبات به شوری حساس هستند؟
بسیاری از مرکبات نسبت به شوری حساسترند و کیفیت آب آبیاری در آنها اهمیت زیادی دارد.
آیا گیاه مقاوم به شوری دیگر به آبشویی نیاز ندارد؟
خیر. تحمل گیاه به معنی حذف نمک از خاک نیست.
آیا گچ برای هر زمین شور لازم است؟
خیر. ابتدا باید مشخص شود مشکل شوری است یا سدیمی بودن و آیا خاک واقعاً به گچ نیاز دارد.
آیا زئولیت میتواند گیاه حساس را کاملاً مقاوم به شوری کند؟
خیر. هیچ اصلاحکنندهای نباید با چنین ادعای مطلقی معرفی شود.
—
کلمات کلیدی و عبارتهای قابل جستجو
گیاه مقاوم به شوری، درخت مقاوم به شوری، درختان مقاوم به شوری، گیاهان شورپسند، گیاه مناسب خاک شور، درخت مناسب زمین شور، محصول مناسب آب شور، کشاورزی با آب شور، کشت در زمین شور، بذر مقاوم به شوری، رقم مقاوم به شوری، پایه مقاوم به شوری، پسته مقاوم به شوری، خرما مقاوم به شوری، انار مقاوم به شوری، انجیر و شوری، انگور و شوری، مرکبات و شوری، زیتون و شوری، جو و شوری، گندم و شوری، چغندرقند و شوری، پنبه و شوری، ذرت و شوری، برنج و شوری، تحمل شوری گیاهان، تحمل شوری درختان، شوری آب آبیاری، شوری خاک کشاورزی، EC آب، EC خاک، SAR آب، اصلاح خاک شور، اصلاح خاک سدیمی، گچ کشاورزی، زئولیت کشاورزی، آبشویی خاک، زهکشی زمین شور، خشکسالی و شوری، کمآبی کشاورزی، کشاورزی پایدار، بیابانزدایی، احیای زمینهای شور.
—
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.
۰ دیدگاه