دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی29
فصل ۲۹
دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی، شوری و بیابانزدایی
اثر شوری آب و خاک بر جوانهزنی، بذر، نشاء و استقرار اولیه گیاه؛ علائم، مشکلات و راهکارهای مدیریت شوری در ابتدای کشت
مقدمه
یکی از حساسترین مراحل کشاورزی، مرحله جوانهزنی بذر و استقرار گیاهچه است. ممکن است یک گیاه بالغ بتواند مقدار مشخصی از شوری را تحمل کند، اما همان گیاه در مرحله جوانهزنی یا نشاء نسبت به شوری حساستر باشد.
به همین دلیل، ارزیابی شوری فقط برای گیاهان بالغ اهمیت ندارد.
اگر بذر در خاک شور کاشته شود، ممکن است آب کافی در اطراف آن وجود داشته باشد اما به دلیل غلظت بالای املاح، جذب آب برای بذر دشوار شود.
نتیجه میتواند کاهش:
– درصد جوانهزنی
– سرعت جوانهزنی
– رشد ریشه اولیه
– رشد ساقهچه
– استقرار گیاه
– تراکم بوته
– عملکرد نهایی
باشد.
در باغها نیز شوری آب و خاک میتواند روی نهال تازهکاشت، ریشههای جوان و توسعه اولیه سیستم ریشه اثر بگذارد.
—
۱. چرا بذر در خاک شور بهخوبی جوانه نمیزند؟
برای جوانهزنی، بذر باید مقدار مناسبی آب جذب کند.
این فرآیند را میتوان به شکل ساده چنین بیان کرد:
بذر + آب + اکسیژن + دمای مناسب → شروع جوانهزنی
اما اگر محلول خاک دارای نمک زیادی باشد، اختلاف پتانسیل آب کاهش پیدا میکند و جذب آب برای بذر دشوارتر میشود.
بنابراین ممکن است خاک مرطوب باشد، اما بذر نتواند آب مورد نیاز خود را به اندازه کافی جذب کند.
به همین دلیل شوری میتواند موجب:
تأخیر در جوانهزنی یا کاهش درصد جوانهزنی
شود.
—
۲. شوری چگونه رشد ریشه اولیه را کاهش میدهد؟
پس از جوانهزنی، ریشه اولیه باید به سرعت در خاک توسعه پیدا کند.
اگر محیط اطراف ریشه شور باشد، رشد ریشه ممکن است کاهش پیدا کند.
در نتیجه:
ریشه کوتاهتر و ضعیفتر
میتواند به معنی:
توان کمتر برای جذب آب و عناصر غذایی
باشد.
این مسئله ممکن است در مراحل بعدی نیز اثر خود را نشان دهد.
—
۳. چرا مرحله نشاء اهمیت زیادی دارد؟
نشاءها سیستم ریشه کوچکتری نسبت به گیاهان بالغ دارند.
در نتیجه حجم خاکی که ریشه میتواند از آن آب و مواد غذایی دریافت کند محدودتر است.
اگر همین حجم کوچک خاک شور باشد، غلظت نمک در اطراف ریشه میتواند اهمیت بیشتری پیدا کند.
بنابراین در تولید نشاء، کیفیت:
– آب
– بستر کشت
– کود
– زهکشی
باید با دقت بیشتری کنترل شود.
—
۴. آب شور در خزانه و گلخانه
استفاده از آب شور برای تولید نشاء میتواند خطر تجمع نمک را افزایش دهد؛ زیرا حجم بستر کشت محدود است و آبشویی طبیعی بارندگی نیز معمولاً وجود ندارد.
در محیطهای گلخانهای باید EC آب و EC بستر به صورت دورهای کنترل شود.
اگر EC بستر افزایش پیدا کند، ممکن است نیاز به مدیریت آبشویی یا تغییر کیفیت آب وجود داشته باشد.
—
۵. شوری بذر را نمیکشد؛ اما میتواند جوانهزنی را مختل کند
باید میان «کاهش جوانهزنی» و «مرگ بذر» تفاوت گذاشت.
برخی بذرها ممکن است در شرایط شور فقط دیرتر جوانه بزنند.
برخی دیگر ممکن است درصد جوانهزنی بسیار کمتری داشته باشند.
شدت واکنش به موارد زیر بستگی دارد:
– نوع گیاه
– رقم
– کیفیت بذر
– سن بذر
– دما
– مقدار رطوبت
– نوع نمک
– EC محلول خاک
– مدت تماس با شرایط شور
بنابراین یک عدد ثابت برای تمام بذرها وجود ندارد.
—
۶. همه گیاهان تحمل شوری یکسان ندارند
تحمل شوری بین گونههای گیاهی بسیار متفاوت است.
حتی در یک گونه نیز ممکن است ارقام مختلف واکنش متفاوتی داشته باشند.
بنابراین هنگام انتخاب بذر باید علاوه بر عملکرد، مقاومت یا تحمل نسبی آن به شوری نیز مورد توجه قرار گیرد.
در مناطق دارای مشکل شوری، انتخاب رقم مناسب میتواند یکی از کمهزینهترین روشهای مدیریت باشد.
—
۷. شوری آب و شوری خاک در زمان کاشت
گاهی کشاورز خاک مناسبی دارد اما آب آبیاری شور است.
در این شرایط ممکن است خاک در ابتدا وضعیت قابلقبولی داشته باشد ولی با گذشت زمان نمک وارد خاک شود.
برعکس، ممکن است آب نسبتاً مناسب باشد اما خاک از قبل شور باشد.
بنابراین پیش از کشت باید هر دو بررسی شوند:
آب + خاک
—
۸. EC آب برای بذر کافی نیست
برای بررسی کیفیت آب، EC شاخص مهمی است؛ اما برای تصمیمگیری کامل بهتر است عوامل دیگری نیز بررسی شوند.
از جمله:
– TDS
– SAR
– RSC
– سدیم
– کلرید
– بیکربنات
– کلسیم
– منیزیم
– pH
بهخصوص در استفاده بلندمدت از آب، بررسی سدیمی بودن و اثر آن بر ساختمان خاک اهمیت دارد.
—
۹. شوری و تشکیل سله سطح خاک
در بعضی خاکها، بهویژه خاکهایی که ساختمان نامناسب دارند، آبیاری و خشک شدن مکرر میتواند باعث تشکیل سله سطحی شود.
اگر خاک سدیمی باشد، مشکل ممکن است شدیدتر شود.
سله سطحی میتواند:
– نفوذ آب را کاهش دهد.
– تبادل هوا را محدود کند.
– خروج گیاهچه از خاک را دشوار کند.
بنابراین گاهی کاهش سبزشدن فقط به دلیل شوری مستقیم نیست و باید ساختمان خاک نیز بررسی شود.
—
۱۰. شوری و اکسیژن ریشه
بذر و ریشه جوان به اکسیژن نیاز دارند.
اگر خاک بیش از حد خیس و متراکم باشد، فضای هوایی کاهش پیدا میکند.
بنابراین ترکیب:
شوری + ماندابی شدن + تهویه ضعیف
میتواند برای گیاهچه بسیار نامناسب باشد.
این موضوع نشان میدهد که مدیریت شوری بدون توجه به وضعیت فیزیکی خاک کامل نیست.
—
۱۱. نقش زهکشی در مرحله جوانهزنی
زهکشی مناسب باعث میشود آب اضافی از محیط ریشه خارج شود.
در زمین شور، زهکشی اهمیت دوچندان دارد؛ زیرا آبشویی نمک بدون خروج آب اضافی ممکن است موفقیت محدودی داشته باشد.
در خاکهای سنگین و سدیمی، قبل از اجرای آبشویی شدید باید مسیر خروج آب بررسی شود.
—
۱۲. آیا قبل از کاشت باید خاک شور را آبشویی کرد؟
در بسیاری از شرایط، اگر آزمون خاک نشان دهد شوری ناحیه کاشت بالاست، اصلاح شرایط قبل از کاشت میتواند بسیار منطقیتر از انتظار برای آسیب دیدن گیاه باشد.
اما روش آبشویی باید بر اساس:
– میزان شوری
– بافت خاک
– عمق مورد نظر
– کیفیت آب
– زهکشی
تعیین شود.
اگر زهکشی وجود نداشته باشد، آبشویی شدید ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد.
—
۱۳. نقش بارندگی قبل از کشت
در مناطق دارای بارندگی فصلی، بارندگی میتواند به کاهش بخشی از نمکهای محلول در لایه سطحی کمک کند.
اما میزان اثر به مقدار بارندگی، نفوذ آب و زهکشی بستگی دارد.
بنابراین پس از بارندگی شدید نیز میتوان با آزمایش خاک بررسی کرد که EC واقعاً کاهش یافته است یا خیر.
—
۱۴. نقش گچ کشاورزی قبل از کاشت
اگر آزمایش خاک نشان دهد مشکل اصلی سدیمی بودن است و نیاز به گچ وجود دارد، اصلاح خاک پیش از کاشت میتواند مزیت داشته باشد.
گچ منبع کلسیم است و میتواند در شرایط مناسب به جایگزینی سدیم تبادلی کمک کند.
اما پس از آن، برای جابهجایی و خروج سدیم از ناحیه ریشه، آبشویی و زهکشی مناسب لازم است.
بنابراین:
گچ + آبشویی + زهکشی
را باید یک فرآیند اصلاحی مرتبط دانست.
—
۱۵. گچ برای هر خاک شور لازم نیست
این نکته بسیار مهم است.
هر خاک شوری الزاماً خاک سدیمی نیست.
اگر مشکل اصلی فقط افزایش نمکهای محلول باشد، مصرف گچ بدون تشخیص ممکن است ضرورت نداشته باشد.
بنابراین قبل از مصرف مقدار زیاد گچ بهتر است نوع مشکل مشخص شود.
—
۱۶. نقش زئولیت در بستر و خاک
زئولیت به دلیل ساختار متخلخل و ظرفیت تبادل کاتیونی، در برخی شرایط میتواند به عنوان اصلاحکننده معدنی خاک یا بستر مورد بررسی قرار گیرد.
اما نباید انتظار داشت زئولیت:
– آب شور را شیرین کند.
– تمام نمک خاک را حذف کند.
– جایگزین آبشویی شود.
– جایگزین زهکشی شود.
نقش زئولیت بیشتر مکمل و وابسته به ویژگیهای خاک و محصول است.
—
۱۷. نقش پرلیت در بستر کشت
پرلیت بیشتر از نظر ویژگیهای فیزیکی مورد توجه است.
در برخی بسترهای کشت میتواند به:
– افزایش تخلخل
– بهبود هوادهی
– کاهش تراکم
– مدیریت بهتر آب
کمک کند.
اما پرلیت ماده نمکزدا نیست.
اگر مشکل اصلی EC بالای بستر باشد، باید کیفیت آب، کوددهی و آبشویی مدیریت شود.
—
۱۸. گچ، زئولیت و پرلیت در مرحله استقرار
این سه ماده نقشهای متفاوت دارند:
ماده| نقش اصلی
گچ کشاورزی| اصلاح برخی خاکهای سدیمی و تأمین کلسیم
زئولیت| ظرفیت تبادل کاتیونی و نقش مکمل در برخی ویژگیهای خاک
پرلیت| بهبود برخی ویژگیهای فیزیکی و هوادهی
بنابراین ترکیب آنها نباید صرفاً به دلیل اینکه «هر سه برای خاک مفیدند» انجام شود.
ابتدا باید مشکل اصلی مشخص شود.
—
۱۹. کوددهی به بذر و نشاء در شرایط شور
یکی از اشتباهات رایج، مصرف کود زیاد برای تقویت گیاهچه ضعیف است.
اما کودهای محلول خود میتوانند EC محیط ریشه را افزایش دهند.
بنابراین در شرایط شور:
کود بیشتر همیشه به معنی رشد بیشتر نیست.
کوددهی باید بر اساس نیاز واقعی گیاه و شرایط بستر انجام شود.
—
۲۰. شوری و آبیاری اول
اولین آبیاری پس از کاشت اهمیت زیادی دارد.
اگر خاک خشک و شور باشد، آبیاری باید به شکلی انجام شود که رطوبت مناسب برای جوانهزنی ایجاد شود.
اما در خاکهایی با زهکشی ضعیف، آبیاری بیش از حد میتواند باعث ماندابی شدن شود.
بنابراین مقدار آب اولین آبیاری نیز باید با نوع خاک و سیستم زهکشی هماهنگ باشد.
—
۲۱. مدیریت شوری در کشت بذر
یک برنامه عملی میتواند چنین باشد:
پیش از کاشت
آزمایش خاک و آب.
مرحله دوم
بررسی EC و در صورت نیاز SAR و سایر شاخصها.
مرحله سوم
اصلاح خاک در صورت وجود مشکل مشخص.
مرحله چهارم
انتخاب رقم مناسب.
مرحله پنجم
کاشت در عمق مناسب.
مرحله ششم
مدیریت دقیق رطوبت.
مرحله هفتم
جلوگیری از تجمع نمک.
مرحله هشتم
پایش EC در طول فصل.
—
۲۲. شوری و نهال درختان
نه لزوماً. کود زیاد ممکن است EC محیط ریشه را افزایش دهد و مشکل را تشدید کند.
آیا نهال به شوری حساستر از درخت بالغ است؟
در بسیاری از گونهها مرحله جوانی حساستر است، اما شدت حساسیت به گونه، پایه، رقم و شرایط محیطی بستگی دارد.
چگونه بفهمیم مشکل سبز نشدن بذر از شوری است؟
با مقایسه EC خاک قسمتهای مختلف و بررسی کیفیت آب، همراه با بررسی عوامل دیگری مانند کیفیت بذر، دما و رطوبت.
—
کلیدواژههای مهم برای جستجوی اینترنتی
جوانهزنی در خاک شور، تأثیر شوری بر بذر، شوری خاک و بذر، آب شور برای جوانهزنی، جوانه نزدن بذر، کاهش جوانهزنی، شوری آب آبیاری، شوری خاک کشاورزی، EC خاک، EC آب، نشاء در خاک شور، نهال در خاک شور، رشد ریشه در خاک شور، آسیب ریشه، تنش شوری، تنش اسمزی، خشکی فیزیولوژیک، خاک سدیمی، اصلاح خاک سدیمی، گچ کشاورزی، مصرف گچ کشاورزی، زئولیت کشاورزی، پرلیت کشاورزی، گچ و زئولیت، اصلاحکننده خاک، آبشویی خاک شور، زهکشی زمین شور، آبیاری قطرهای، آبیاری زیرسطحی، آب شور کشاورزی، گیاه مقاوم به شوری، بذر مقاوم به شوری، رقم مقاوم به شوری، درخت مقاوم به شوری، مدیریت شوری، مقابله با شوری، خشکسالی، کمآبی، حفظ رطوبت خاک، سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیاکریلات کشاورزی، اصلاح خاک در مناطق خشک، کشاورزی در مناطق شور، بیابانزدایی.
مشاوره
جهت مشاوره رایگان با نویسنده به شماره 09388406716 پیام دهید.
نهال تازهکاشت نسبت به یک درخت بالغ سیستم ریشه محدودتری دارد.
به همین دلیل کیفیت خاک اطراف نهال اهمیت زیادی دارد.
اگر نهال در خاک شور کاشته شود، باید شرایط ناحیه ریشه آن به دقت کنترل شود.
از جمله:
– رطوبت
– EC
– نفوذ آب
– زهکشی
– تهویه
– کیفیت آب
—
۲۳. آیا میتوان برای کاهش اثر شوری، آب بیشتری به نهال داد؟
نه به صورت نامحدود.
آب بیشتر فقط زمانی میتواند برای آبشویی مفید باشد که مسیر مناسب خروج آب وجود داشته باشد.
در غیر این صورت ممکن است:
– خاک غرقاب شود.
– اکسیژن ریشه کاهش پیدا کند.
– بیماری ریشه افزایش یابد.
بنابراین برای نهالها نیز باید بین آبشویی و زهکشی تعادل ایجاد شود.
—
۲۴. شوری و سبز شدن نامنظم مزرعه
اگر قسمتی از مزرعه سبز و قسمت دیگری کمتراکم باشد، ممکن است یکی از عوامل زیر وجود داشته باشد:
– اختلاف شوری خاک
– اختلاف بافت خاک
– تجمع نمک
– اختلاف عمق خاک
– تفاوت زهکشی
– اختلاف توزیع آب
– مصرف نامنظم کود
– مشکل بذر
– آفات یا بیماری
بنابراین سبزشدن نامنظم میتواند یک علامت هشدار برای بررسی EC خاک باشد.
—
۲۵. نمونهبرداری از زمینهای دارای سبزشدن نامنظم
در چنین شرایطی بهتر است نمونهها فقط از قسمت خوب یا فقط از قسمت ضعیف گرفته نشوند.
مقایسه دو ناحیه بسیار مفید است:
قسمت با رشد مناسب
در مقابل
قسمت با رشد ضعیف
اگر EC یا سایر ویژگیهای خاک تفاوت قابلتوجهی داشته باشد، میتوان علت را بهتر شناسایی کرد.
—
۲۶. شوری و آینده کشت در مناطق کمآب
با افزایش خشکسالی و کاهش منابع آب شیرین، احتمال استفاده از آبهایی با کیفیت پایینتر در برخی مناطق افزایش مییابد.
در چنین شرایطی، مرحله استقرار گیاه اهمیت بیشتری پیدا میکند.
راهکارهای آینده شامل:
– انتخاب ارقام متحمل
– اصلاح خاک
– مدیریت دقیق آب
– آبیاری قطرهای
– آبیاری زیرسطحی
– سنجش EC
– پایش رطوبت
– آبشویی هدفمند
– زهکشی
– مدیریت کود
خواهد بود.
—
۲۷. یک دستور ساده برای کشاورز
اگر بذر یا نهال در زمین شور بهخوبی رشد نمیکند، ابتدا این پنج سؤال را پاسخ دهید:
سؤال اول
آب آبیاری چقدر EC دارد؟
سؤال دوم
خاک ناحیه کاشت چقدر EC دارد؟
سؤال سوم
آیا خاک سدیمی است؟
سؤال چهارم
آب اضافی میتواند از خاک خارج شود؟
سؤال پنجم
آیا رقم یا گیاه مورد نظر تحمل مناسبی به شوری دارد؟
پاسخ به همین پنج سؤال میتواند مسیر اصلاح را بسیار روشنتر کند.
—
۲۸. اشتباهات رایج
اشتباه اول
افزایش کود برای جبران رشد ضعیف.
اشتباه دوم
افزایش شدید آب بدون بررسی زهکشی.
اشتباه سوم
مصرف گچ بدون تشخیص سدیمی بودن.
اشتباه چهارم
تصور اینکه زئولیت آب شور را شیرین میکند.
اشتباه پنجم
تصور اینکه پرلیت نمک خاک را حذف میکند.
اشتباه ششم
بیتوجهی به EC آب آبیاری.
اشتباه هفتم
بررسی نکردن EC خاک پس از چند نوبت آبیاری.
اشتباه هشتم
انتخاب بذر یا نهال بدون توجه به تحمل شوری.
—
۲۹. جمعبندی علمی
شوری میتواند از همان نخستین مراحل زندگی گیاه اثر خود را آغاز کند.
در مرحله جوانهزنی، افزایش غلظت نمک میتواند جذب آب توسط بذر را دشوار کند.
پس از جوانهزنی نیز شوری میتواند رشد ریشه و استقرار گیاهچه را محدود کند.
در نهالها نیز حجم محدود ریشه باعث میشود کیفیت خاک و آب اطراف ریشه اهمیت زیادی داشته باشد.
برای مدیریت این مشکل، باید مجموعهای از اقدامات را در نظر گرفت:
آزمایش آب
+
آزمایش خاک
+
انتخاب گیاه یا رقم مناسب
+
مدیریت رطوبت
+
زهکشی
+
آبشویی در صورت نیاز
+
اصلاح خاک در صورت تشخیص
این روش بسیار علمیتر از استفاده از یک محصول واحد برای تمام مشکلات شوری است.
گچ کشاورزی، زئولیت و پرلیت میتوانند در شرایط مشخص کاربرد داشته باشند، اما هرکدام نقش متفاوتی دارند و نباید جایگزین اصول اصلی مدیریت آب و خاک شوند.
در نهایت، بهترین زمان برای مقابله با شوری، قبل از آن است که گیاه آسیب جدی ببیند.
—
پرسشهای متداول
آیا آب شور باعث میشود بذر جوانه نزند؟
ممکن است شوری باعث کاهش درصد یا سرعت جوانهزنی شود، اما شدت اثر به نوع بذر و میزان شوری بستگی دارد.
آیا خاک مرطوب برای جوانهزنی کافی است؟
خیر. اگر خاک شور باشد، بذر ممکن است با وجود رطوبت کافی، در جذب آب مشکل داشته باشد.
آیا گچ کشاورزی برای همه خاکهای شور لازم است؟
خیر. گچ بیشتر در اصلاح خاکهای دارای مشکل سدیمی و در شرایطی که نیاز گچی تأیید شده باشد اهمیت دارد.
آیا زئولیت شوری خاک را حذف میکند؟
خیر. زئولیت میتواند نقش مکمل داشته باشد اما جایگزین آبشویی و زهکشی نیست.
آیا پرلیت برای جوانهزنی مفید است؟
پرلیت میتواند برخی ویژگیهای فیزیکی بستر را بهبود دهد، اما نمکزدایی نمیکند.
آیا کود زیاد به نشاء ضعیف کمک میکند؟
۰ دیدگاه