دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی5
فصل پنجم
روش صحیح مصرف سوپرجاذب کشاورزی و هیدروژل برای درخت، باغ، مزرعه و نهال
مقدمه
استفاده از سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیمر جاذب آب، پلیمر نگهدارنده آب، پودر جاذب آب و ژل نگهدارنده آب خاک در سالهای اخیر بهعنوان یکی از روشهای کمکی مدیریت رطوبت خاک مورد توجه قرار گرفته است. اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد، اثر سوپرجاذب فقط به مقدار مصرف آن بستگی ندارد؛ بلکه محل قرارگیری، نوع خاک، کیفیت آب، نوع گیاه، اندازه ریشه، روش آبیاری و خصوصیات خود پلیمر نیز اهمیت زیادی دارند. بنابراین نمیتوان یک نسخه ثابت مانند «برای هر درخت دقیقاً X گرم» یا «برای هر هکتار دقیقاً X کیلوگرم» را برای همه باغها و مزارع تجویز کرد. مطالعات مروری و فراتحلیلهای علمی نیز نشان میدهند که عملکرد پلیمرهای سوپرجاذب به بافت خاک، میزان آب، روش کاربرد، مقدار مصرف و شرایط محیطی وابسته است. در یک فراتحلیل جهانی شامل ۳۱۰ مطالعه، نرخهای مصرف بسیار متفاوتی بررسی شده و روشهایی مانند کاربرد نواری، چالهای و اختلاط با خاک مورد استفاده قرار گرفتهاند. هدف این فصل آن است که روش مصرف سوپرجاذب کشاورزی را به زبان عملی توضیح دهد تا کشاورز بداند: سوپرجاذب را کجا قرار دهد؟ برای درخت چه مقدار استفاده کند؟ برای نهال چگونه مصرف شود؟ آیا میتوان آن را با خاک مخلوط کرد؟ در خاک شنی چه تفاوتی با خاک رسی دارد؟ در آبیاری قطرهای چگونه استفاده شود؟ در آبیاری زیرسطحی چگونه استفاده شود؟ آب شور چه اثری بر هیدروژل دارد؟ آیا بهتر است سوپرجاذب خشک مصرف شود یا ابتدا به ژل تبدیل شود؟ چه اشتباهاتی باعث کاهش اثر پلیمر میشوند؟
—
۵-۱. مهمترین اصل در مصرف سوپرجاذب
سوپرجاذب را نباید مانند کود تصور کرد. کود معمولاً برای تأمین عناصر غذایی استفاده میشود؛ اما پلیمر جاذب آب عمدتاً برای مدیریت آب و رطوبت در ناحیه ریشه مورد استفاده قرار میگیرد. سوپرجاذب خشک در تماس با آب متورم شده و به یک هیدروژل یا ژل آبدار تبدیل میشود. این ژل میتواند بخشی از آب را در ساختار خود نگه دارد و هنگام تغییر شرایط رطوبتی خاک، بخشی از آب را در اختیار محیط ریشه قرار دهد. بنابراین هدف اصلی این نیست که مقدار زیادی پلیمر در کل زمین پخش شود؛ هدف این است که پلیمر در جایی قرار گیرد که آب و ریشه هر دو به آن دسترسی داشته باشند.
—
۵-۲. سوپرجاذب را در کجای خاک قرار دهیم؟
این موضوع یکی از مهمترین عوامل موفقیت است. اگر سوپرجاذب خیلی دور از ریشه قرار گیرد، ممکن است آب ذخیرهشده آن استفاده مؤثری برای گیاه نداشته باشد. اگر مستقیماً به ریشههای حساس و جوان چسبیده یا در تماس بسیار متمرکز قرار گیرد، ممکن است توزیع رطوبت مطلوب نباشد. بهطور کلی باید سوپرجاذب در ناحیه فعال ریشه قرار گیرد؛ یعنی محدودهای از خاک که بخش قابلتوجهی از ریشههای فعال گیاه در آن قرار دارند.
برای نهال تازهکاشتهشده : در نهال کوچک، معمولاً بهتر است پلیمر در خاک اطراف محدوده ریشه قرار گیرد، نه اینکه فقط در یک نقطه بسیار متراکم ریخته شود.
برای درخت بالغ: ریشههای فعال بسیاری از درختان فقط در کنار تنه قرار ندارند. بنابراین پخش کردن مقدار موردنظر در چند نقطه یا در یک ناحیه حلقوی نزدیک محدوده آبیاری، معمولاً منطقیتر از ایجاد یک توده بسیار متمرکز در کنار تنه است.
—
۵-۳. آیا سوپرجاذب باید با خاک مخلوط شود؟
در بسیاری از کاربردها، اختلاط یکنواخت سوپرجاذب با بخشی از خاک میتواند روش مناسبی باشد. اما لازم نیست همیشه کل خاک مزرعه با پلیمر مخلوط شود. در کشاورزی عملی، میتوان پلیمر را به شکلهای مختلف استفاده کرد:
روش اول: اختلاط با خاک، سوپرجاذب در لایه مشخصی از خاک با خاک مخلوط میشود. این روش برای آمادهسازی زمین، کاشت نهال یا اصلاح موضعی خاک قابل استفاده است.
روش دوم: مصرف نواری، پلیمر در امتداد ردیف کشت یا محدوده ریشه قرار میگیرد. این روش برای کشتهای ردیفی میتواند از نظر مصرف ماده اقتصادیتر باشد.
روش سوم: مصرف چالهای، مقدار مشخصی از پلیمر در چند نقطه اطراف ریشه قرار داده و با خاک پوشانده میشود.
روش چهارم: مصرف در محل کاشت نهال، در زمان کاشت نهال، مقدار مشخصی از پلیمر در خاک اطراف ریشه توزیع میشود.
پژوهشهای مختلف دقیقاً همین روشهای کاربرد، از جمله furrow، hole/banding و mix application را بررسی کردهاند.
—
۵-۴. روش مصرف سوپرجاذب برای نهال
نهال یکی از مواردی است که استفاده صحیح از هیدروژل گیاهی یا سوپرجاذب برای نهال میتواند اهمیت زیادی داشته باشد؛ زیرا سیستم ریشهای نهال هنوز محدود است و خشکی سریع خاک اطراف ریشه میتواند استقرار آن را دشوار کند.
روش پیشنهادی عمومی
۱. ابتدا خاک محل کاشت آماده شود.
۲. مقدار مناسب سوپرجاذب بر اساس نوع محصول تعیین شود.
۳. پلیمر با بخشی از خاک محل ریشه مخلوط شود.
۴. نهال در محل مناسب قرار گیرد.
۵. خاک اطراف ریشه کاملاً پوشانده شود.
۶. بلافاصله آبیاری اولیه انجام شود.
نکته مهم این است که پلیمر خشک نباید به شکل یک توده فشرده مستقیماً روی ریشه قرار گیرد.بهتر است با خاک تماس مناسب داشته باشد تا تورم و توزیع آب در محیط ریشه یکنواختتر باشد.
—
۵-۵. آیا میتوان سوپرجاذب خشک را مستقیماً در خاک ریخت؟
بله، در بسیاری از محصولات سوپرجاذب کشاورزی، روش مصرف بهصورت خشک انجام میشود. اما باید دستورالعمل همان محصول بررسی شود.
دلیل آن این است که همه محصولات موسوم به: پلیمر جاذب آب، سوپرجاذب آب، کریستال جاذب آب، گرانول جاذب آب، پودر جاذب آب، پلیاکریلات کشاورزی، هیدروژل کشاورزی. از نظر اندازه ذرات، ترکیب شیمیایی، میزان شبکهایشدن، قدرت تورم و رفتار در خاک یکسان نیستند. بنابراین وزن مصرفی یک محصول را نمیتوان بدون آزمون به محصول دیگری تعمیم داد.
—
۵-۶. آیا میتوان ابتدا سوپرجاذب را به ژل تبدیل کرد؟
در بعضی کاربردها بله.
در این روش ابتدا پلیمر با آب مخلوط میشود و پس از جذب آب، ژل نگهدارنده آب تشکیل میشود. این روش میتواند برای برخی کاربردهای نهالکاری یا ریشهکاری مناسب باشد؛ اما باید توجه داشت که حجم ژل بسیار بیشتر از حجم ماده خشک است. بنابراین هنگام انتقال ژل باید حجم و یکنواختی آن کنترل شود. همچنین اگر آب مورد استفاده شور باشد، میزان تورم میتواند بهطور محسوسی کمتر از آب کمنمک باشد.
—
۵-۷. مقدار سوپرجاذب برای هر درخت چقدر است؟
این سؤال یکی از پرجستجوترین پرسشها درباره سوپرجاذب برای درخت است. اما پاسخ علمی این نیست که برای همه درختان یک عدد ثابت تعیین کنیم. مقدار مناسب به عوامل زیر بستگی دارد: سن درخت، اندازه تاج، حجم و گستردگی ریشه، نوع درخت، نوع خاک، میزان بارندگی، تعداد دفعات آبیاری، مقدار آب هر آبیاری، شوری آب، شوری خاک، نوع سوپرجاذب، ظرفیت جذب واقعی محصول در آب مورد استفاده، ماندگاری پلیمر در خاک. به همین دلیل بهتر است مقدار مصرف با آزمون مزرعهای و دستورالعمل سازنده تعیین شود.یک روش بهتر برای تعیین مقدار بهجای اینکه گفته شود: «برای هر درخت همیشه ۵۰ گرم» میتوان ابتدا یک قطعه آزمایشی ایجاد کرد و چند مقدار مختلف را مقایسه نمود. مثلاً: گروه شاهد بدون پلیمر، مقدار پایین، مقدار متوسط، مقدار بالاتر و سپس موارد زیر اندازهگیری شود: فاصله زمانی بین آبیاریها، رطوبت خاک، رشد جدید، درصد زندهمانی نهال، تعداد برگ، رشد طولی، قطر ساقه، عملکرد، EC خاک. این روش علمیتر از تعیین یک عدد ثابت برای همه باغها است.
—
۵-۸. مقدار سوپرجاذب در هکتار
در مورد مقدار مصرف سوپرجاذب کشاورزی در هکتار نیز نمیتوان یک عدد جهانی ارائه کرد. در فراتحلیل جهانی منتشرشده در سال ۲۰۲۳، مطالعات در سه گروه کلی نرخ مصرف قرار گرفته بودند:
کمتر یا مساوی ۴۵ کیلوگرم در هکتار
۴۵ تا ۹۰ کیلوگرم در هکتار
بیشتر از ۹۰ کیلوگرم در هکتار
اما این اعداد به معنی «نسخه مصرف برای همه مزارع» نیستند؛ بلکه محدودههایی هستند که در مطالعات مختلف بررسی شدهاند. این تفاوت بسیار مهم است.چرا؟ زیرا اگر خاک، محصول، پلیمر و روش آبیاری تغییر کند، پاسخ گیاه نیز میتواند تغییر کند. بنابراین برای یک مزرعه خاص بهتر است ابتدا یک آزمایش کوچک انجام شود.
—
۵-۹. سوپرجاذب در خاک شنی
خاک شنی معمولاً آب را سریعتر از بسیاری از خاکهای ریزبافت از دسترس ریشه خارج میکند. در چنین خاکی، پلیمر نگهدارنده آب میتواند بهعنوان یکی از ابزارهای افزایش ذخیره موضعی آب در ناحیه ریشه مورد بررسی قرار گیرد. اما باید توجه کرد که سوپرجاذب جایگزین مواد آلی، مالچ، مدیریت آبیاری و سایر اقدامات اصلاحی نیست. در خاک شنی، ترکیب چند روش میتواند نتیجه بهتری داشته باشد: سوپرجاذب + ماده آلی مناسب + مالچ + آبیاری دقیق، مطالعات مروری نیز نشان میدهند که بافت خاک از عوامل مؤثر بر عملکرد سوپرجاذب است.
—
۵-۱۰. سوپرجاذب در خاک رسی
ممکن است تصور شود چون خاک رسی آب بیشتری نگه میدارد، سوپرجاذب در آن بیفایده است. این نتیجهگیری درست نیست؛ اما نحوه اثرگذاری میتواند متفاوت باشد. خاک رسی معمولاً: ظرفیت نگهداری آب بالاتری دارد؛ منافذ ریز بیشتری دارد؛ ممکن است زهکشی ضعیفتری داشته باشد؛ در حالت خشک ممکن است بسیار سخت شود؛ در بعضی شرایط تهویه ریشه مشکلساز شود. بنابراین افزایش بیش از حد مواد نگهدارنده آب بدون توجه به ساختمان خاک میتواند منطقی نباشد. در خاک رسی، آزمایش مقدار مناسب اهمیت بیشتری پیدا میکند.
—
۵-۱۱. آیا هرچه سوپرجاذب بیشتری مصرف کنیم بهتر است؟
خیر.
این یکی از مهمترین هشدارهای این دانشنامه است. سوپرجاذب یک ماده بسیار جاذب است و افزایش مقدار مصرف لزوماً به معنی افزایش متناسب عملکرد گیاه نیست. از نظر اقتصادی نیز ممکن است مقدار اضافی پلیمر هزینهای ایجاد کند که افزایش عملکرد متناظر با آن نباشد. در یک فراتحلیل جهانی، اثرات SAP بر عملکرد و بهرهوری آب مثبت گزارش شد، اما نتایج به شرایط محیطی و نحوه کاربرد وابسته بودند. در همان تحلیل، بهبود متوسط عملکرد محصول و بهرهوری آب بهترتیب حدود ۱۲٫۸ و ۱۷٫۲ درصد گزارش شد؛ این اعداد میانگین مطالعات هستند و نباید بهعنوان تضمین نتیجه در یک مزرعه خاص تلقی شوند.
—
۵-۱۲. رابطه مقدار مصرف با اندازه ریشه
یک درخت کوچک با یک درخت ۲۰ ساله را نمیتوان با یک نسخه مصرف کرد.
در نهال:حجم خاک ریشه کم است → مقدار ماده نیز باید متناسب با حجم ناحیه ریشه باشد.
درخت بالغ:حجم خاک ریشه بسیار بیشتر است → مصرف باید در ناحیه ریشه فعال توزیع شود.
بنابراین یکی از روشهای بهتر برای طراحی مصرف، توجه به حجم خاک ناحیه ریشه است، نه صرفاً سن درخت.
—
۵-۱۳. سوپرجاذب و آبیاری قطرهای
آبیاری قطرهای یکی از بهترین روشها برای قرار دادن آب در محدوده ریشه است. اگر سوپرجاذب نیز در همان محدوده قرار گیرد، دو فناوری میتوانند مکمل یکدیگر باشند: قطرهای → آب را دقیقاً به محدوده ریشه میرساند. سوپرجاذب → بخشی از آب را در محیط ریشه نگه میدارد. در این حالت هدف این نیست که مقدار آبیاری بدون بررسی به صفر برسد؛ بلکه هدف میتواند افزایش پایداری رطوبت خاک و کاهش تنش آبی باشد.
—
۵-۱۴. سوپرجاذب و آبیاری زیرسطحی
ترکیب سوپرجاذب کشاورزی با آبیاری زیرسطحی یکی از موضوعات مهم این دانشنامه است. در آبیاری زیرسطحی، آب مستقیماً در زیر سطح خاک و نزدیک محدوده ریشه توزیع میشود. اگر سوپرجاذب نیز در محدوده مناسب ریشه قرار گرفته باشد، یک سیستم سهمرحلهای ایجاد میشود:
آب → آبیاری زیرسطحی → پلیمر جاذب آب → ریشه
این ترکیب میتواند برای مناطق خشک و کمآب بسیار جالب باشد، اما طراحی عمق لوله، فاصله قطرهچکانها، عمق ریشه و محل قرارگیری پلیمر باید متناسب با محصول باشد.
—
۵-۱۵. آیا سوپرجاذب باعث کاهش دفعات آبیاری میشود؟
ممکن است، اما تضمینشده نیست. هدف سوپرجاذب افزایش ذخیره و نگهداری آب در ناحیه ریشه است. بنابراین در برخی شرایط میتواند فاصله بین آبیاریها را افزایش دهد. اما میزان اثر به: خاک، آب، گیاه، اقلیم، پلیمر، مقدار مصرف، روش آبیاری وابسته است.
مرورهای علمی نیز سوپرجاذب را بهعنوان ابزاری برای افزایش نگهداری آب و بهرهوری آب معرفی کردهاند، ولی بر وابستگی عملکرد آن به شرایط کاربرد تأکید دارند.
—
۵-۱۶. آب شور چه اثری بر سوپرجاذب دارد؟
این قسمت برای کشاورزی ایران بسیار مهم است. بسیاری از سوپرجاذبها در آب کمنمک ظرفیت تورم بسیار بیشتری نسبت به آب شور دارند. علت اصلی رفتار یونی محلول است. وجود نمکها و یونها میتواند نیروی تورمی شبکه پلیمر را کاهش دهد. بهخصوص یونهای چندظرفیتی مانند: کلسیم، منیزیم، میتوانند رفتار تورمی برخی پلیمرهای سوپرجاذب را بهشدت تغییر دهند. بنابراین اگر روی بستهبندی یک محصول نوشته شده باشد: جذب آب: ۱۵۰ برابر. این عدد لزوماً به این معنی نیست که محصول در آب آبیاری شور نیز ۱۵۰ برابر وزن خود آب جذب میکند.
—
۵-۱۷. یک آزمایش بسیار مهم برای کشاورزان
اگر آب آبیاری شور است، بهجای اعتماد صرف به عدد درجشده روی بسته، میتوان یک آزمایش ساده انجام داد. سه نمونه تهیه کنید:
نمونه اول
سوپرجاذب + آب معمولی
نمونه دوم
سوپرجاذب + آب واقعی چاه یا آبیاری
نمونه سوم
سوپرجاذب + آب با شرایط مشابه محل مصرف
سپس میزان تورم را مقایسه کنید. این آزمایش میتواند تفاوت بسیار مهمی بین ظرفیت جذب آزمایشگاهی و ظرفیت جذب واقعی در مزرعه نشان دهد.
—
۵-۱۸. سوپرجاذب در خاک شور
سوپرجاذب را نباید با «شورزدایی خاک» اشتباه گرفت. پلیمر جاذب آب: آب را مدیریت میکند؛ اما بهتنهایی نمک موجود در خاک را حذف نمیکند. برای مدیریت خاک شور باید مجموعهای از اقدامات بررسی شود: کیفیت آب آبیاری، زهکشی، آبشویی نمک، مدیریت EC، مدیریت سدیمی بودن خاک، گچ در شرایط مناسب، ماده آلی، انتخاب گیاه متحمل به شوری، آبیاری صحیح، جلوگیری از تبخیر شدید سطحی، مدیریت ریشه.سوپرجاذب میتواند در این سیستم نقش مکمل داشته باشد، نه نقش ماده اصلی نمکزدا. پژوهشهای جدید نیز اثر سوپرجاذب را در شرایط شوری بررسی کردهاند، اما بر ضرورت توجه به فرمولاسیون، خاک و شرایط شیمیایی محیط تأکید دارند.
—
۵-۱۹. پلیاکریلات پتاسیم یا پلیاکریلات سدیم؟
این دو ماده را نباید صرفاً بر اساس نام آنها مقایسه کرد. پلیاکریلات پتاسیم در محصولات کشاورزی بهطور گسترده مطرح است. پلیاکریلات سدیم نیز ظرفیت جذب بالایی دارد، اما کاربرد کشاورزی آن باید بر اساس مشخصات محصول، خلوص، ساختار شبکهای، رفتار در خاک و الزامات ایمنی و زیستمحیطی بررسی شود. همچنین یک محصول تجاری ممکن است علاوه بر پلیمر، مواد معدنی یا افزودنیهای دیگری داشته باشد. بنابراین هنگام خرید سوپرجاذب کشاورزی باید فقط به عبارت «جذب ۱۰۰ برابر» یا «جذب ۱۵۰ برابر» توجه نکرد.
—
۵-۲۰. چرا عدد جذب روی بستهبندی کافی نیست؟
فرض کنیم یک محصول در شرایط آزمایشگاهی: ۱۵۰ گرم آب به ازای هر گرم محصول جذب کند. این به معنی آن نیست که: ۱ کیلوگرم محصول = ۱۵۰ لیتر آب قابل استفاده برای گیاه، زیرا: 1. آب مورد آزمایش ممکن است بسیار خالص باشد. 2. آب مزرعه دارای نمک است. 3. خاک به پلیمر فشار وارد میکند. 4. آب توسط خاک نگه داشته میشود. 5. بخشی از آب ممکن است برای گیاه بهراحتی قابل دسترس نباشد. 6. ظرفیت تورم با چرخههای خشک و مرطوب تغییر میکند. بنابراین معیار واقعی باید عملکرد در خاک و مزرعه باشد، نه فقط عدد جذب در آب مقطر.
—
۵-۲۱. بهترین روش برای آزمایش یک سوپرجاذب جدید
قبل از مصرف گسترده، یک آزمایش کوچک انجام دهید.
مرحله اول: انتخاب زمین
یک قسمت نماینده از باغ یا مزرعه انتخاب شود.
مرحله دوم: ایجاد شاهد
یک قسمت بدون سوپرجاذب نگه داشته شود.
مرحله سوم: ایجاد تیمار
در چند بخش، مقدارهای مختلف محصول آزمایش شود.
مرحله چهارم: یکسان بودن آبیاری
آبیاری سایر عوامل تا حد امکان یکسان باشد.
مرحله پنجم: اندازهگیری
موارد زیر بررسی شوند: رطوبت خاک، فاصله آبیاری، رشد گیاه، زندهمانی، عملکرد، EC، وضعیت برگ، هزینه مصرف.
این روش بسیار بهتر از تصمیمگیری صرفاً بر اساس تبلیغات است.
—
۵-۲۲. اشتباهات رایج هنگام مصرف سوپرجاذب
اشتباه اول: ریختن مقدار زیادی پلیمر کنار تنه، این کار لزوماً بهترین روش نیست.
اشتباه دوم: قرار دادن پلیمر مستقیماً روی ریشه، بهتر است با خاک بهطور مناسب مخلوط یا توزیع شود.
اشتباه سوم: مصرف یکسان برای همه درختان، نیاز نهال، درخت جوان و درخت بالغ متفاوت است.
اشتباه چهارم: استفاده از عدد جذب آزمایشگاهی بهعنوان نسخه مزرعه، ظرفیت جذب واقعی به آب و خاک وابسته است.
اشتباه پنجم: تصور حذف کامل آبیاری، سوپرجاذب منبع آب نیست.
اشتباه ششم: تصور اینکه سوپرجاذب نمک خاک را حذف میکند، پلیمر جایگزین زهکشی و آبشویی نیست.
اشتباه هفتم: استفاده از هر پلیمر صنعتی بهعنوان محصول کشاورزی، مناسب بودن محصول برای کشاورزی باید بررسی شود.
—
۵-۲۳. آیا سوپرجاذب باید همراه کود استفاده شود؟
برخی هیدروژلها و سوپرجاذبهای تخصصی میتوانند بهعنوان حامل مواد غذایی یا مواد شیمیایی کشاورزی نیز طراحی شوند. مطالعات علمی، امکان استفاده از برخی هیدروژلها برای نگهداری و آزادسازی تدریجی مواد غذایی را بررسی کردهاند. اما نباید تصور کرد که هر سوپرجاذبی را میتوان بدون آزمایش با کود مخلوط کرد. کودهای محلول، بهخصوص محلولهای دارای یونهای مختلف، میتوانند رفتار تورمی پلیمر را تغییر دهند. بنابراین بهتر است: آب + پلیمر + کود. قبل از مصرف وسیع آزمایش شوند.
—
۵-۲۴. سوپرجاذب و ماده آلی
یکی از راهکارهای مهم برای مدیریت خشکی خاک، استفاده همزمان از چند روش است. مثلاً: ماده آلی + مالچ + سوپرجاذب + آبیاری قطرهای، هر کدام وظیفه متفاوتی دارند. سوپرجاذب نمیتواند تمام مشکلات خاک را حل کند و ماده آلی نیز جایگزین آن نیست. هدف، ساخت یک سیستم مدیریت رطوبت خاک است.
—
۵-۲۵. آیا سوپرجاذب برای بیابانزدایی مناسب است؟
سوپرجاذب میتواند یکی از ابزارهای کمکی در پروژههای بیابانزدایی، احیای پوشش گیاهی و استقرار نهال در مناطق خشک باشد. اما موفقیت پروژه به موارد بسیار بیشتری بستگی دارد: انتخاب گونه مناسب، بارندگی، شوری، بافت خاک، باد، دمای هوا، عمق ریشه، حفاظت از نهال، روش آبیاری ، مقدار آب موجود. بنابراین سوپرجاذب برای بیابانزدایی باید بخشی از یک برنامه جامع باشد، نه اینکه بهتنهایی بهعنوان راهحل بیابانزدایی معرفی شود.
—
۵-۲۶. فرمول ساده برای تصمیمگیری درباره مصرف
برای انتخاب مقدار مصرف میتوان این زنجیره را در نظر گرفت:
نوع گیاه
↓
حجم و عمق ناحیه ریشه
↓
نوع خاک
↓
EC آب
↓
EC خاک
↓
روش آبیاری
↓
مقدار آب آبیاری
↓
نوع و مشخصات سوپرجاذب
↓
آزمایش کوچک
↓
تعیین مقدار اقتصادی نهایی
این روش از تعیین یک عدد ثابت برای همه مزارع علمیتر است.
—
۵-۲۷. جدول راهنمای اولیه مصرف
شرایط رویکرد پیشنهادی نهال تازه مصرف موضعی در محدوده ریشه و اختلاط با خاک درخت جوان چند نقطه در محدوده ریشه فعال درخت بالغ توزیع در محدوده ریشه فعال، نه فقط کنار تنه خاک شنی توجه ویژه به نگهداری آب و آزمایش مقدار مناسب خاک رسی مصرف محافظهکارانه و توجه به تهویه و زهکشی آب کمنمک ظرفیت تورم معمولاً مطلوبتر آب شور آزمایش محصول با آب واقعی ضروریتر آبیاری قطرهای قرار دادن پلیمر در محدوده مرطوب ریشه آبیاری زیرسطحی طراحی بر اساس عمق ریشه و محل خروج آب خاک شور ترکیب با برنامه مدیریت شوری بیابانزدایی همراه با گونه مناسب و مدیریت آب
—
۵-۲۸. چطور بفهمیم سوپرجاذب واقعاً مؤثر بوده است؟
نباید فقط به بزرگ شدن ژل نگاه کرد. شاخصهای مهمتر عبارتاند از:
۱. کاهش تنش آبی
آیا گیاه دیرتر دچار پژمردگی میشود؟
۲. افزایش فاصله آبیاری
آیا بدون آسیب به گیاه میتوان فاصله آبیاری را افزایش داد؟
۳. رشد ریشه
آیا توسعه ریشه بهتر شده است؟
۴. رشد اندام هوایی
آیا رشد برگ و شاخه بهتر شده است؟
۵. عملکرد
آیا تولید محصول افزایش یافته است؟
۶. بهرهوری آب
آیا به ازای مقدار مشخص آب، محصول بیشتری تولید میشود؟
در پژوهشهای تجمیعی، افزایش بهرهوری آب از مهمترین نتایج مورد بررسی بوده است.
—
۵-۲۹. رابطه سوپرجاذب با صرفهجویی آب
باید بین دو عبارت تفاوت گذاشت:«ذخیره آب در خاک» و «کاهش مصرف کل آب» این دو الزاماً یکی نیستند. سوپرجاذب میتواند به نگهداری آب در ناحیه ریشه کمک کند؛ اما اینکه مصرف کل آب مزرعه واقعاً کاهش یابد، به نحوه مدیریت آبیاری و پاسخ گیاه بستگی دارد. به همین دلیل بهترین معیار اقتصادی این است: چند کیلوگرم محصول بیشتر یا چند مترمکعب آب کمتر، در مقابل هزینه هر کیلوگرم سوپرجاذب حاصل شده است؟
—
۵-۳۰. یک مدل کاربردی برای باغهای ایران
برای یک باغ در منطقه خشک ایران میتوان چنین برنامهای را طراحی کرد:
مرحله اول
آزمایش آب و تعیین EC.
مرحله دوم
آزمایش خاک و تعیین بافت و EC.
مرحله سوم
تعیین محدوده فعال ریشه.
مرحله چهارم
انتخاب سوپرجاذب مناسب.
مرحله پنجم
آزمایش چند مقدار مصرف.
مرحله ششم
قرار دادن پلیمر در محدوده ریشه.
مرحله هفتم
استفاده از آبیاری قطرهای یا زیرسطحی در صورت امکان.
مرحله هشتم
استفاده از مالچ یا ماده آلی در صورت مناسب بودن.
مرحله نهم
ثبت میزان آب مصرفی.
مرحله دهم
مقایسه با قطعه شاهد.
این روش میتواند به کشاورز نشان دهد که قیمت سوپرجاذب کشاورزی در برابر مقدار واقعی صرفهجویی آب و افزایش عملکرد چه توجیه اقتصادی دارد.
—
۵-۳۱. سوپرجاذب ارزان یا سوپرجاذب با جذب بالا؟
هنگام خرید سوپرجاذب کشاورزی نباید فقط قیمت هر کیلوگرم را مقایسه کرد. فرض کنید محصول A ارزانتر باشد ولی در آب واقعی مزرعه عملکرد ضعیفی داشته باشد. محصول B گرانتر باشد ولی مقدار مصرف کمتر و ماندگاری و عملکرد بهتری داشته باشد.در این شرایط مقایسه درست عبارت است از: هزینه واقعی هر هکتار + میزان آب ذخیرهشده + اثر بر عملکرد نه صرفاً قیمت یک کیلوگرم محصول
—
۵-۳۲. چکلیست خرید سوپرجاذب کشاورزی
قبل از خرید، این موارد را بررسی کنید:
□ نوع پلیمر مشخص است؟
□ پلیاکریلات پتاسیم است یا پلیاکریلات سدیم یا ترکیب دیگری؟
□ اندازه ذرات مشخص است؟
□ ظرفیت جذب در چه آبی اندازهگیری شده است؟
□ ظرفیت جذب در آب شور مشخص است؟
□ میزان تورم در خاک آزمایش شده است؟
□ روش مصرف مشخص است؟
□ مقدار مصرف پیشنهادی مشخص است؟
□ اطلاعات ایمنی و کیفیت محصول موجود است؟
□ آزمایش مزرعهای انجام شده است؟
□ ماندگاری محصول مشخص است؟