۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی17

17

فصل ۱۷: اسپری رزین و لاک عایق برد الکترونیکی؛ انواع، کاربردها و روش اجرا

مقدمه

اسپری رزین و لاک عایق برد الکترونیکی یکی از روش‌های کاربردی برای ایجاد یک لایه محافظ روی PCB است. این پوشش می‌تواند برای کاهش تماس برد با رطوبت، گردوغبار، آلودگی‌های محیطی و برخی مواد شیمیایی مورد استفاده قرار گیرد.

با این حال، عبارت «اسپری رزین عایق» به تنهایی مشخص نمی‌کند که محصول برای چه کاربردی مناسب است. برخی محصولات صرفاً پوشش محافظ سطحی هستند، برخی برای Conformal Coating طراحی شده‌اند و برخی دیگر ممکن است رزین‌های تخصصی با ضخامت بالاتر باشند.

بنابراین انتخاب محصول باید براساس نوع برد، شرایط محیطی، ضخامت موردنیاز، دمای کار، ولتاژ، روش تعمیر و مشخصات الکتریکی انجام شود.

—

۱. اسپری لاک عایق PCB چیست؟

اسپری لاک عایق معمولاً ماده‌ای مایع یا محلول پلیمری است که با نازل اسپری روی سطح برد اعمال می‌شود و پس از خشک‌شدن یا پخت، یک لایه محافظ ایجاد می‌کند.

این لایه می‌تواند نقش‌هایی مانند:

– حفاظت در برابر رطوبت،
– جلوگیری از آلودگی سطحی،
– کاهش تماس مستقیم با گردوغبار،
– محافظت در برابر بعضی مواد شیمیایی،
– و ایجاد عایق سطحی

داشته باشد.

نوع و میزان این حفاظت کاملاً به فرمولاسیون محصول بستگی دارد.

—

۲. تفاوت اسپری لاک و اسپری رزین

در بازار ممکن است هر دو اصطلاح برای محصولات مختلف استفاده شوند.

اسپری لاک معمولاً برای ایجاد لایه نسبتاً نازک استفاده می‌شود.

اما اسپری رزین می‌تواند به محصولی اشاره کند که پس از اجرا لایه ضخیم‌تر یا سخت‌تری ایجاد می‌کند.

بنابراین نام تجاری محصول به تنهایی برای تشخیص عملکرد آن کافی نیست و باید دیتاشیت بررسی شود.

—

۳. کاربرد اصلی اسپری عایق

مهم‌ترین کاربردهای احتمالی اسپری عایق PCB عبارت‌اند از:

– حفاظت برد در محیط مرطوب،
– حفاظت در برابر گردوغبار،
– کاهش آلودگی سطحی،
– حفاظت از مسیرهای مدار چاپی،
– افزایش دوام پوشش سطحی،
– و ایجاد لایه محافظ روی قطعات مشخص.

در تجهیزات صنعتی، این موضوع می‌تواند به افزایش پایداری برد در شرایط محیطی کمک کند؛ البته عملکرد نهایی باید با آزمون مناسب تأیید شود.

—

۴. انواع مواد مورد استفاده در اسپری عایق

اسپری‌های محافظ PCB می‌توانند بر پایه مواد مختلفی باشند، از جمله:

– اکریلیک،
– پلی‌یورتان،
– سیلیکون،
– اپوکسی،
– و برخی سیستم‌های ترکیبی.

هر سیستم ویژگی‌های متفاوتی دارد.

برای مثال، یک محصول ممکن است تعمیرپذیری مناسبی داشته باشد، در حالی که محصول دیگر پوشش سخت‌تر و مقاوم‌تری ایجاد کند.

—

۵. اسپری اکریلیک

اسپری اکریلیک یکی از انواع شناخته‌شده پوشش PCB است.

مزایای احتمالی آن شامل:

– اجرای نسبتاً آسان،
– پوشش شفاف،
– خشک‌شدن مناسب،
– و تعمیرپذیری بهتر نسبت به برخی پوشش‌های بسیار سخت

است.

با این حال، مقاومت حرارتی، شیمیایی و رطوبتی باید برای محصول مشخص بررسی شود.

—

۶. اسپری پلی‌یورتان

پوشش‌های پلی‌یورتانی می‌توانند مقاومت مناسبی در برابر برخی عوامل محیطی ایجاد کنند.

در بعضی کاربردها، مقاومت رطوبتی و شیمیایی آنها مورد توجه قرار می‌گیرد.

ولی نباید صرفاً براساس نام «پلی‌یورتان» نتیجه گرفت که محصول برای هر PCB یا هر سطح ولتاژ مناسب است.

—

۷. اسپری سیلیکونی

پوشش‌های سیلیکونی معمولاً انعطاف‌پذیری خوبی دارند.

این ویژگی می‌تواند در بردهایی که با تغییرات دمایی مکرر مواجه هستند مفید باشد.

در مقابل، میزان چسبندگی، سختی، مقاومت شیمیایی و قابلیت تعمیر باید جداگانه بررسی شود.

—

۸. اسپری اپوکسی

اپوکسی می‌تواند پوششی سخت و چسبنده ایجاد کند.

در کاربردهای PCB، این نوع پوشش ممکن است برای حفاظت بیشتر مورد توجه قرار گیرد، ولی افزایش سختی الزاماً به معنی مناسب‌تر بودن برای تمام بردها نیست.

همچنین پوشش اپوکسی سخت ممکن است تعمیر و جداسازی قطعات را دشوارتر کند.

—

۹. اسپری شفاف یا رنگی

اسپری‌های عایق ممکن است شفاف یا رنگی باشند.

نوع شفاف امکان مشاهده:

– مسیرهای PCB،
– لحیم‌ها،
– قطعات،
– و نشانه‌های تعمیر

را بهتر حفظ می‌کند.

نوع رنگی ممکن است برای تشخیص بصری وجود پوشش مورد استفاده قرار گیرد.

اما رنگ به تنهایی شاخص کیفیت عایقی نیست.

—

۱۰. آیا هر اسپری عایق برای PCB مناسب است؟

خیر.

این یکی از مهم‌ترین نکات در انتخاب محصول است.

محصول باید صراحتاً برای کاربرد موردنظر مناسب باشد یا سازنده مشخصات لازم را ارائه کرده باشد.

مواردی مانند:

– چسبندگی به FR-4،
– سازگاری با قطعات،
– مقاومت حرارتی،
– مقاومت رطوبتی،
– مقاومت عایقی،
– ولتاژ شکست،
– و روش خشک‌شدن

باید بررسی شوند.

—

۱۱. آماده‌سازی برد قبل از اسپری

پیش از اعمال پوشش، برد باید از نظر آلودگی بررسی شود.

وجود:

– روغن،
– گردوغبار،
– فلاکس،
– رطوبت،
– مواد شیمیایی

می‌تواند کیفیت پوشش را کاهش دهد.

در صورت نیاز، برد باید با روش سازگار با قطعات تمیز و کاملاً خشک شود.

—

۱۲. اهمیت خشک بودن PCB

اسپری کردن روی برد مرطوب می‌تواند باعث محبوس شدن رطوبت زیر پوشش شود.

در چنین شرایطی، پوشش ممکن است ظاهراً خشک شود اما رطوبت در زیر آن باقی بماند.

به همین دلیل، خشک بودن واقعی سطح اهمیت زیادی دارد.

—

۱۳. ماسک کردن قسمت‌های حساس

پیش از اسپری باید قسمت‌هایی که نباید پوشش داده شوند مشخص شوند.

از جمله:

– کانکتورها،
– کلیدها،
– رله‌های خاص،
– محل اتصال کابل،
– ترمینال‌ها،
– سطوح تماس الکتریکی.

ورود پوشش به محل اتصال می‌تواند عملکرد تجهیز را مختل کند.

—

۱۴. روش صحیح اسپری

اجرای اسپری معمولاً باید به صورت یکنواخت انجام شود.

بهتر است پوشش در چند مرحله سبک‌تر اعمال شود، در صورتی که دستورالعمل سازنده چنین روشی را مجاز بداند.

پاشش بیش از حد در یک مرحله ممکن است باعث:

– شره،
– تجمع ماده،
– خشک شدن نامناسب،
– حبس حلال،
– و افزایش ضخامت موضعی

شود.

—

۱۵. فاصله اسپری

فاصله نازل تا سطح باید مطابق دستورالعمل محصول تعیین شود.

فاصله بسیار کم می‌تواند موجب تجمع ماده شود.

فاصله بیش از حد نیز ممکن است باعث شود قطرات پیش از رسیدن به سطح بخشی از حلال خود را از دست بدهند و پوشش یکنواخت ایجاد نشود.

—

۱۶. ضخامت پوشش اسپری

ضخامت مناسب باید براساس مشخصات محصول تعیین شود.

پوشش بسیار نازک ممکن است حفاظت مورد انتظار را ایجاد نکند.

پوشش بسیار ضخیم نیز می‌تواند مشکلاتی مانند:

– خشک شدن طولانی،
– ترک،
– حبس حلال،
– کاهش تعمیرپذیری،
– و تغییر شرایط حرارتی

ایجاد کند.

—

۱۷. چند لایه کردن اسپری

در بعضی محصولات می‌توان دو یا چند لایه اجرا کرد.

این کار باید براساس زمان بین لایه‌ها و ضخامت مجاز محصول انجام شود.

اجرای چند لایه بدون رعایت زمان مناسب می‌تواند موجب حبس حلال یا ایجاد عیوب بین لایه‌ها شود.

—

۱۸. اسپری و حباب

در پوشش‌های عایق، حباب و حفره مطلوب نیستند.

وجود حباب می‌تواند باعث کاهش یکنواختی پوشش و ایجاد نقاط ضعیف شود.

این موضوع در کاربردهای با تنش الکتریکی بالاتر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

—

۱۹. اسپری و ولتاژ بالا

اگر PCB با ولتاژ بالا کار می‌کند، صرفاً استفاده از یک اسپری با عنوان «عایق» کافی نیست.

باید موارد زیر بررسی شوند:

– ولتاژ کاری،
– فاصله خزشی،
– فاصله هوایی،
– طراحی مسیرها،
– آلودگی،
– رطوبت،
– ضخامت پوشش،
– و مشخصات دی‌الکتریک پوشش.

—

۲۰. تفاوت ولتاژ شکست با ولتاژ کاری

ولتاژ شکست عددی است که در شرایط آزمون مشخص نشان می‌دهد ماده در چه سطحی دچار شکست الکتریکی شده است.

این عدد با ولتاژ کاری مجاز یک تجهیز یکسان نیست.

برای مثال، در اطلاعات ارائه‌شده درباره رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد 8119، ولتاژ شکست خشک ۲۱,۰۰۰ ولت اعلام شده است.

این نتیجه آزمون را نباید به صورت خودکار به معنی «مناسب بودن پوشش برای هر تجهیز ۲۱ کیلوولت» تفسیر کرد.

—

۲۱. محصول مرجع این دانشنامه؛ پادنار 8119

محصول مرجع این مجموعه:

رزین اپوکسی عایق برق پادنار، کد 8119

است.

طبق اطلاعات ارائه‌شده، این محصول دارای گواهی:

وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور

با شماره تأییدیه:

84-4-11

است.

نتایج اعلام‌شده:

شرایط آزمون| نتیجه
ولتاژ شکست خشک| ۲۱,۰۰۰ ولت
ولتاژ شکست مرطوب| ۱۴,۰۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای خشک| ۳,۵۰۰ ولت
استقامت یک دقیقه‌ای مرطوب| ۲,۵۰۰ ولت

در اطلاعات ارائه‌شده، روش کاربرد محصول یک لایه ۱ میلی‌متری روی سطح مقره چرخی عنوان شده است.

این اطلاعات را باید مربوط به شرایط و کاربرد آزمون‌شده دانست و برای PCB لازم است سازگاری محصول به‌صورت جداگانه بررسی شود.

برای مشاوره درباره امکان استفاده از رزین در کاربردهای الکتریکی، 09221696509.

—

۲۲. اسپری عایق و رطوبت

رطوبت می‌تواند مقاومت سطحی PCB را کاهش دهد و احتمال جریان نشتی را افزایش دهد.

پوشش مناسب می‌تواند تماس مستقیم سطح PCB با محیط را کاهش دهد.

اما عملکرد واقعی به عواملی مانند:

– ضخامت،
– ترک،
– کیفیت پوشش،
– رطوبت محیط،
– آلودگی

وابسته است.

—

۲۳. اسپری در محیط صنعتی

در محیط‌های صنعتی، باید مقاومت پوشش در برابر عوامل واقعی محیط بررسی شود.

ممکن است برد در معرض:

– روغن،
– بخار،
– گردوغبار،
– مواد شوینده،
– مواد شیمیایی

باشد.

یک پوشش مناسب برای محیط معمولی لزوماً برای چنین محیطی مناسب نیست.

—

۲۴. اسپری عایق و تعمیر برد

یکی از مزیت‌های بسیاری از پوشش‌های نازک PCB، امکان تعمیر نسبتاً ساده‌تر آنها نسبت به Pottingهای ضخیم است.

با این حال، نوع رزین و میزان چسبندگی تعیین می‌کند که پوشش تا چه حد قابل برداشتن باشد.

بنابراین اگر تعمیرات دوره‌ای مهم است، تعمیرپذیری باید هنگام انتخاب محصول بررسی شود.

—

۲۵. اسپری عایق و Potting

ویژگی| اسپری/لاک عایق| Potting
ضخامت| معمولاً کم| زیاد
پوشش سطح| بالا| کامل‌تر
حفاظت مکانیکی| محدودتر| بیشتر
تعمیرپذیری| معمولاً بهتر| معمولاً دشوارتر
مصرف ماده| کمتر| بیشتر
مناسب برای محصورسازی| معمولاً خیر| بله

انتخاب بین این دو به هدف حفاظت بستگی دارد.

—

۲۶. اسپری عایق و Encapsulation

در Encapsulation، قطعه یا مجموعه الکترونیکی تا حد زیادی در ماده پلیمری محصور می‌شود.

این روش با یک لایه نازک اسپری تفاوت اساسی دارد.

Encapsulation می‌تواند حفاظت مکانیکی و محیطی بیشتری ایجاد کند، اما تعمیر و دفع حرارت باید با دقت بیشتری بررسی شود.

—

۲۷. آیا اسپری عایق برای موتور مناسب است؟

اسپری PCB را نباید بدون بررسی برای سیم‌پیچ موتور استفاده کرد.

عایق سیم‌پیچ موتور نیازمند بررسی:

– کلاس حرارتی،
– چسبندگی،
– نفوذپذیری،
– مقاومت الکتریکی،
– مقاومت مکانیکی،
– و سازگاری با سیم‌لاک

است.

محصولات مخصوص سیم‌پیچ ممکن است فرمولاسیون متفاوتی داشته باشند.

—

۲۸. اسپری عایق و کوره القایی

در کوره القایی، شرایط حرارتی و الکتریکی می‌تواند بسیار متفاوت از PCB باشد.

بنابراین اسپری محافظ PCB را نباید صرفاً به دلیل عایق بودن، برای کوره القایی مناسب دانست.

برای انتخاب رزین عایق مورد استفاده در کوره القایی، شرایط دما، تنش الکتریکی و زیرلایه باید بررسی شود.

در صورت نیاز به بررسی تخصصی، 09221696509.

—

۲۹. اسپری عایق و ترمیم مقره

در ترمیم مقره، ضخامت، چسبندگی و استقامت الکتریکی اهمیت زیادی دارند.

یک اسپری بسیار نازک PCB ممکن است برای ترمیم عیب مکانیکی یا الکتریکی مقره کافی نباشد.

در این کاربرد باید ماده‌ای انتخاب شود که مشخصات آن برای شرایط واقعی مقره قابل دفاع باشد.

—

۳۰. اسپری و دمای کاری

هر پوشش دارای محدوده دمایی مشخصی است.

دمای کاری باید با:

– دمای محیط،
– دمای PCB،
– گرمای قطعات،
– چرخه‌های حرارتی

مقایسه شود.

استفاده از پوشش در دمای بالاتر از محدوده طراحی می‌تواند باعث تغییر خواص آن شود.

—

۳۱. اسپری و مقاومت شعله

مقاومت حرارتی، مقاومت در برابر شعله و خودخاموش‌شوندگی مفاهیم یکسانی نیستند.

اگر محصولی برای کاربرد ضدحریق مورد نیاز است، باید آزمون مربوط به همان ویژگی وجود داشته باشد.

عبارت «عایق الکتریکی» به تنهایی به معنی «نسوز» نیست.

—

۳۲. اسپری عایق و رنگ

رنگ اسپری شاخص اصلی کیفیت عایقی نیست.

دو محصول با رنگ یکسان می‌توانند از نظر:

– استقامت دی‌الکتریک،
– مقاومت رطوبتی،
– چسبندگی،
– دمای کاری

کاملاً متفاوت باشند.

—

۳۳. اسپری عایق شفاف

پوشش شفاف برای مواردی مناسب است که مشاهده وضعیت برد اهمیت دارد.

از مزایای احتمالی آن:

– مشاهده مسیرها،
– مشاهده لحیم‌ها،
– تشخیص خوردگی،
– کنترل تعمیرات

است.

اما شفاف بودن نیز به تنهایی کیفیت عایقی را اثبات نمی‌کند.

—

۳۴. آزمون پس از اجرا

در کاربردهای حساس، بهتر است پس از اجرای پوشش مواردی مانند:

– ظاهر،
– ضخامت،
– چسبندگی،
– مقاومت عایقی

کنترل شوند.

برای کاربردهای ولتاژ بالا، آزمون الکتریکی باید متناسب با سطح خطر و استاندارد مربوطه انتخاب شود.

—

۳۵. خطاهای رایج هنگام اسپری

۱. اسپری روی سطح آلوده

باعث محبوس شدن آلودگی زیر پوشش می‌شود.

۲. اسپری روی برد مرطوب

ممکن است رطوبت زیر پوشش باقی بماند.

۳. ضخامت بیش از حد

می‌تواند باعث خشک‌شدن نامناسب شود.

۴. پوشاندن کانکتورها

ممکن است اتصال الکتریکی را مختل کند.

۵. بی‌توجهی به دمای کار

می‌تواند عمر پوشش را کاهش دهد.

۶. استفاده از محصول نامتناسب

عنوان «اسپری عایق» به تنهایی برای انتخاب کافی نیست.

—

۳۶. راهنمای انتخاب اسپری عایق

پیش از خرید این موارد را مشخص کنید:

نوع برد: PCB صنعتی، کنترل، قدرت یا الکترونیکی

محیط: خشک، مرطوب، گردوغبار یا شیمیایی

دما: دمای عادی یا چرخه حرارتی

ولتاژ: ولتاژ کاری و تنش‌های احتمالی

روش اجرا: اسپری، قلم‌مو یا روش صنعتی

تعمیرپذیری: نیاز به تعمیر دوره‌ای یا عدم نیاز

ضخامت: پوشش بسیار نازک یا پوشش ضخیم‌تر

مشخصات الکتریکی: مقاومت عایقی و در صورت نیاز ولتاژ شکست

برای بررسی مشخصات و انتخاب ماده مناسب، 09221696509.

—

۳۷. مقایسه اسپری عایق با لاک عایق

در بسیاری از موارد این دو اصطلاح به محصولات نزدیک به هم اشاره می‌کنند، اما الزاماً مترادف نیستند.

«اسپری» بیشتر روش اعمال را توصیف می‌کند، در حالی که «لاک» معمولاً نوع یا عملکرد پوشش را توصیف می‌کند.

یک لاک ممکن است با اسپری، قلم‌مو یا روش دیگری اجرا شود.

—

۳۸. مقایسه اسپری عایق با اپوکسی عایق

ویژگی| اسپری/لاک| اپوکسی
ضخامت معمول| نازک| متوسط تا ضخیم
اجرای سریع| معمولاً مناسب‌تر| وابسته به سیستم
تعمیرپذیری| معمولاً بهتر| ممکن است دشوارتر باشد
حفاظت مکانیکی| محدودتر| بیشتر
محصورسازی| محدود| مناسب‌تر
کاربرد PCB| بسیار رایج| کاربرد تخصصی‌تر

این جدول یک مقایسه عمومی است و مشخصات واقعی باید از دیتاشیت محصول گرفته شود.

—

۳۹. نکته مهم درباره انتخاب محصول

اگر هدف شما فقط حفاظت سطحی PCB است، ابتدا مشخص کنید که آیا Conformal Coating مناسب است.

اگر هدف محصور کردن قطعات است، Potting ممکن است مطرح شود.

اگر هدف ترمیم مقره یا عایق‌کاری یک تجهیز صنعتی است، باید محصولی با مشخصات الکتریکی و مکانیکی متناسب با همان کاربرد انتخاب شود.

این تفکیک از بسیاری از خطاهای خرید جلوگیری می‌کند.

—

۴۰. پرسش‌های متداول

آیا اسپری عایق برق برای هر بردی مناسب است؟

خیر. باید سازگاری شیمیایی، حرارتی و الکتریکی بررسی شود.

آیا اسپری عایق همان Conformal Coating است؟

نه الزاماً؛ بسیاری از Conformal Coatingها با اسپری اجرا می‌شوند، اما «اسپری» روش اعمال است.

آیا اسپری عایق ضدآب است؟

لزومی ندارد. مقاومت در برابر آب و رطوبت باید براساس مشخصات همان محصول بررسی شود.

آیا می‌توان روی قطعات الکترونیکی اسپری کرد؟

فقط در صورتی که سازگاری محصول با قطعات و عملکرد آنها تأیید شده باشد.

آیا اسپری اپوکسی برای تعمیر مقره مناسب است؟

صرفاً عنوان اپوکسی یا اسپری بودن برای چنین نتیجه‌ای کافی نیست و باید مشخصات محصول برای کاربرد مقره بررسی شود.

آیا اسپری عایق برای کوره القایی مناسب است؟

محصولات مخصوص PCB را نباید بدون بررسی برای کوره القایی تعمیم داد؛ شرایط حرارتی و الکتریکی کوره باید جداگانه بررسی شود.

—

جمع‌بندی فصل

اسپری رزین و لاک عایق برد الکترونیکی راهکاری برای ایجاد یک لایه محافظ روی PCB است و می‌تواند در کاهش اثرات رطوبت، آلودگی و برخی عوامل محیطی مؤثر باشد.

با این حال، تفاوت مهمی میان:

– اسپری لاک،
– Conformal Coating،
– رزین اپوکسی،
– Potting،
– Encapsulation

وجود دارد.

انتخاب صحیح باید بر اساس کاربرد واقعی، شرایط محیطی، دمای کار، ولتاژ، ضخامت، نوع PCB، تعمیرپذیری و مشخصات فنی انجام شود.

همچنین نتایج آزمون یک رزین عایق در یک کاربرد مشخص، مانند نتایج اعلام‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119 روی مقره، نباید بدون آزمون و بررسی جداگانه به تمام PCBها یا تجهیزات الکتریکی تعمیم داده شود.

برای دریافت مشاوره درباره اسپری و لاک عایق، رزین اپوکسی عایق برق، کوره‌های القایی و ترمیم مقره، شماره 09221696509 در نظر گرفته شده است.