دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی28
28
فصل ۲۸: حبابزدایی رزین اپوکسی عایق برق و کنترل حفرهها؛ ارتباط با تخلیه جزئی و استقامت الکتریکی
مقدمه
در اجرای رزین اپوکسی عایق برق، یکی از مهمترین عوامل مؤثر بر کیفیت نهایی پوشش، کنترل حباب، حفره و فضاهای خالی داخل یا زیر لایه عایق است. ممکن است رزین از نظر شیمیایی و الکتریکی دارای خواص مناسبی باشد، اما وجود یک حباب کوچک، حفره، ترک یا ناحیه دارای چسبندگی ضعیف، عملکرد واقعی عایق را تحت تأثیر قرار دهد.
این موضوع در کاربردهای عایق ولتاژ متوسط و بالا اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ زیرا میدان الکتریکی در یک ماده همگن با میدان الکتریکی در یک فضای خالی یا حباب یکسان نیست.
بنابراین در اجرای رزین اپوکسی عایق الکتریکی، موضوع فقط این نیست که «رزین روی سطح قرار گرفته باشد». کیفیت واقعی پوشش به این وابسته است که رزین تا چه اندازه پیوسته، متراکم، بدون حفره و دارای چسبندگی مناسب باشد.
—
۱. حباب در رزین اپوکسی چیست؟
حباب معمولاً به یک فضای گازی محبوس در داخل یا زیر رزین گفته میشود.
این حباب ممکن است در مراحل مختلف ایجاد شود:
– هنگام اختلاط رزین و سختکننده؛
– هنگام انتقال رزین؛
– هنگام قلممو زدن؛
– هنگام غلتککاری؛
– هنگام اسپری؛
– به علت زبری زیاد سطح؛
– به علت رطوبت زیرکار؛
– در اثر خروج گاز از زیرلایه؛
– در اثر پخت نامناسب؛
– یا به دلیل اجرای لایه بسیار ضخیم.
در بسیاری از موارد، حبابهای ایجادشده در مرحله اختلاط بهصورت حبابهای ریز در رزین باقی میمانند.
—
۲. تفاوت حباب، حفره و تخلخل
این سه اصطلاح در گفتوگوی عمومی ممکن است به جای یکدیگر استفاده شوند، اما از نظر کنترل کیفیت بهتر است میان آنها تمایز قائل شویم.
حباب
یک فضای گازی محبوس در رزین یا نزدیک سطح آن است.
حفره
فضای خالی بزرگتر یا موضعی است که میتواند به علت جمعشدگی، عدم پرشدن مناسب، جداشدگی یا عوامل دیگر ایجاد شود.
تخلخل
به وجود مجموعهای از فضاهای خالی یا ساختار متخلخل در ماده اشاره میکند.
در سیستمهای عایق الکتریکی، هر سه مورد میتوانند اهمیت داشته باشند.
—
۳. چرا حباب برای عایق الکتریکی مهم است؟
رزین اپوکسی و گاز موجود در یک حباب، خواص الکتریکی یکسانی ندارند.
وقتی یک فضای خالی داخل ماده عایق ایجاد میشود، میدان الکتریکی در آن ناحیه میتواند با میدان موجود در ماده جامد متفاوت باشد.
در ولتاژهای بالا، این ناهمگونی میدان میتواند شرایطی برای شروع پدیدههای موضعی مانند تخلیه جزئی ایجاد کند.
به همین دلیل در طراحی و اجرای عایقهای حساس، تلاش میشود فضای خالی داخل سیستم عایقی تا حد امکان کاهش پیدا کند.
—
۴. رابطه حباب و تخلیه جزئی
تخلیه جزئی (Partial Discharge) به تخلیه الکتریکی موضعی گفته میشود که بخشی از سیستم عایقی را درگیر میکند و الزاماً به معنای شکست کامل عایق نیست.
وجود یک حفره یا حباب میتواند یکی از عواملی باشد که شرایط را برای تخلیه موضعی فراهم میکند.
فرایند را میتوان به صورت ساده چنین تصور کرد:
حفره → ناهمگونی میدان → تمرکز میدان در ناحیه خاص → احتمال فعالیت الکتریکی موضعی → فرسایش تدریجی در صورت تداوم شرایط
این موضوع یکی از دلایل اهمیت حذف حباب در رزینهای مورد استفاده در تجهیزات ولتاژ متوسط و بالا است.
البته وجود هر حباب الزاماً به معنی وقوع تخلیه جزئی یا خرابی فوری نیست. وقوع تخلیه به عوامل متعددی از جمله اندازه و شکل حفره، محل آن، میدان الکتریکی، فشار و شرایط محیطی وابسته است.
—
۵. حباب چگونه هنگام اختلاط ایجاد میشود؟
یکی از رایجترین مراحل ایجاد حباب، اختلاط رزین و سختکننده است.
اگر دو جزء با سرعت زیاد یا با روش نامناسب مخلوط شوند، هوا میتواند وارد مخلوط شود.
برای مثال:
– همزدن بسیار سریع؛
– استفاده از همزن نامناسب؛
– حرکت رفتوبرگشتی شدید؛
– بلند و پایین کردن مکرر همزن؛
– مخلوط کردن در ظرف بسیار کوچک؛
– و انتقال سریع مخلوط
میتواند مقدار هوای واردشده به رزین را افزایش دهد.
بنابراین هدف از اختلاط، فقط ترکیب کامل دو جزء نیست؛ بلکه باید تا حد امکان از ورود هوای اضافی نیز جلوگیری شود.
—
۶. آیا همزدن کمتر همیشه بهتر است؟
خیر.
اختلاط بسیار آرام ولی ناکافی نیز میتواند مشکل ایجاد کند.
اگر رزین و سختکننده به طور کامل مخلوط نشوند، قسمتهایی از پوشش ممکن است نسبت اجزای متفاوتی داشته باشند.
در نتیجه ممکن است:
– پخت ناقص ایجاد شود؛
– خواص مکانیکی تغییر کند؛
– چسبندگی کاهش یابد؛
– مقاومت الکتریکی یکنواخت نباشد؛
– و عملکرد نهایی پوشش با نمونه آزمایشگاهی متفاوت شود.
بنابراین باید بین اختلاط کامل و حداقل ورود هوا تعادل برقرار شود.
—
۷. روش صحیح اختلاط رزین اپوکسی
روش دقیق باید طبق دستورالعمل محصول انجام شود، اما اصول عمومی عبارتاند از:
1. نسبت صحیح اجزا رعایت شود.
2. ظرف مناسب انتخاب شود.
3. اجزا قبل از اختلاط از نظر ظاهر بررسی شوند.
4. اختلاط با سرعت کنترلشده انجام شود.
5. دیواره و کف ظرف نیز در حین اختلاط به اندازه لازم مخلوط شوند.
6. از همزدن شدید و غیرضروری اجتناب شود.
7. پس از اختلاط، زمان کارپذیری رعایت شود.
8. در صورت نیاز و امکان، از روش مناسب هواگیری استفاده شود.
—
۸. نقش دما در ایجاد و خروج حباب
ویسکوزیته رزین به دما وابسته است.
در بسیاری از سیستمها، با افزایش کنترلشده دما، ویسکوزیته کاهش مییابد و حرکت حبابها در رزین آسانتر میشود.
اما این موضوع به معنی آن نیست که باید رزین را بدون دستورالعمل گرم کرد.
افزایش بیش از حد دما میتواند:
– زمان کارپذیری را کاهش دهد؛
– سرعت واکنش پخت را افزایش دهد؛
– گرمای واکنش را بیشتر کند؛
– و حتی باعث ایجاد مشکلات جدید شود.
بنابراین کنترل دما باید بر اساس مشخصات همان محصول انجام شود.
—
۹. استفاده از خلأ برای حبابزدایی
در برخی کاربردهای صنعتی، برای حذف حباب از خلأ استفاده میشود.
در روش کلی:
1. رزین و اجزای آن مخلوط میشوند.
2. مخلوط در محفظه مناسب قرار میگیرد.
3. فشار کاهش داده میشود.
4. حبابهای گاز منبسط و حرکت میکنند.
5. حبابها از مخلوط خارج میشوند.
6. رزین پس از کنترل مناسب برای اجرای نهایی استفاده میشود.
این روش بیشتر برای کاربردهای تخصصی و صنعتی مناسب است و تجهیزات و فرایند آن باید متناسب با فرمولاسیون رزین انتخاب شود.
خلأ نامناسب یا بیش از حد نیز میتواند باعث کف کردن شدید یا خروج بخشی از ماده شود.
—
۱۰. حبابزدایی با ارتعاش
در بعضی فرایندهای صنعتی میتوان از ارتعاش کنترلشده برای کمک به خروج حباب استفاده کرد.
حرکت مناسب میتواند حبابهای محبوس را به سمت سطح هدایت کند.
اما ارتعاش شدید ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد و حباب بیشتری وارد سیستم کند.
بنابراین ارتعاش باید کنترلشده و متناسب با هندسه قطعه و ویسکوزیته رزین باشد.
—
۱۱. استفاده از حرارت برای خروج حباب
در برخی سیستمها افزایش کنترلشده دما میتواند به خروج حباب کمک کند.
اما باید میان دو پدیده تفاوت قائل شد:
کاهش ویسکوزیته برای خروج حباب
و
افزایش سرعت واکنش پخت
اگر رزین خیلی سریع شروع به ژلشدن کند، ممکن است حباب قبل از خروج در داخل ماده محبوس شود.
بنابراین بهترین شرایط همیشه «دمای بالاتر» نیست، بلکه دمای مناسب و زمان مناسب است.
—
۱۲. نقش زیرکار در ایجاد حباب
تمام حبابها از اختلاط رزین ایجاد نمیشوند.
گاهی مشکل از زیرکار است.
سطح ممکن است دارای:
– رطوبت؛
– چربی؛
– حفره؛
– گردوغبار؛
– زنگزدگی؛
– خلل و فرج؛
– یا مواد سست
باشد.
وقتی رزین روی چنین سطحی اجرا میشود، ممکن است گاز یا رطوبت از زیرکار به سمت بالا حرکت کند.
در نتیجه حبابهایی در پوشش تشکیل میشوند.
—
۱۳. رطوبت؛ یکی از عوامل مهم ایجاد حباب
رطوبت میتواند برای برخی سیستمهای اپوکسی مشکلساز باشد.
اگر زیرکار مرطوب باشد و پوشش نسبتاً نفوذناپذیر روی آن ایجاد شود، امکان محبوسشدن رطوبت وجود دارد.
همچنین در برخی شرایط، واکنشهای شیمیایی یا افزایش دمای موضعی میتوانند شرایط را پیچیدهتر کنند.
بنابراین پیش از اجرای رزین اپوکسی عایق برق باید وضعیت رطوبت زیرکار متناسب با نوع ماده و شرایط پروژه بررسی شود.
—
۱۴. حبابهای سطحی و حبابهای داخلی
حبابها را میتوان از نظر محل نیز بررسی کرد.
حباب سطحی
ممکن است در زمان اجرای لایه مشاهده شود و در برخی موارد امکان اصلاح آن وجود دارد.
حباب نزدیک سطح
ممکن است با بازرسی چشمی یا ابزارهای مناسب قابل شناسایی باشد.
حباب داخلی
ممکن است از سطح قابل مشاهده نباشد و برای تشخیص آن به روشهای تخصصی نیاز باشد.
در کاربردهای حساس، عدم مشاهده حباب با چشم به معنی نبود هیچ فضای خالی در داخل سیستم نیست.
—
۱۵. چرا لایه خیلی ضخیم میتواند حباب ایجاد کند؟
در یک لایه بسیار ضخیم، مسیر خروج حباب طولانیتر میشود.
از طرف دیگر، با افزایش پیشرفت پخت، ویسکوزیته افزایش مییابد و حرکت حباب دشوارتر میشود.
در نتیجه اگر هوا در مراحل اولیه داخل لایه محبوس شده باشد، ممکن است قبل از خروج کامل، رزین سفت شود.
به همین دلیل ضخامت باید متناسب با روش اجرا و فرمولاسیون انتخاب شود.
—
۱۶. روش قلممو و ایجاد حباب
اجرای رزین با قلممو میتواند برای برخی تعمیرات و پوششهای موضعی مناسب باشد، اما حرکت قلممو اگر شدید باشد میتواند هوا وارد رزین کند.
برای کاهش احتمال ایجاد حباب:
– رزین نباید با فشار و سرعت غیرضروری روی سطح کشیده شود؛
– از رفتوبرگشتهای بیش از حد اجتناب شود؛
– لایه باید به شکل یکنواخت پخش شود؛
– و زمان مناسب برای خروج حباب در نظر گرفته شود.
—
۱۷. روش غلتک
غلتک نیز میتواند باعث ورود هوا شود، بهخصوص اگر نوع غلتک مناسب نباشد یا فشار بیش از حد اعمال شود.
در سیستمهای عایق حساس، نوع ابزار اجرا باید با رزین و سطح زیرکار سازگار باشد.
هدف این است که رزین:
پخش شود، نه اینکه با حرکت شدید ابزار هواگیری معکوس ایجاد کند.
—
۱۸. اجرای اسپری و کنترل حباب
در اجرای اسپری، پارامترهای متعددی اهمیت دارند:
– فشار؛
– نازل؛
– فاصله از سطح؛
– سرعت حرکت؛
– ویسکوزیته؛
– دمای رزین؛
– دمای محیط؛
– رطوبت؛
– و ضخامت هر پاس.
تنظیم نامناسب این پارامترها میتواند باعث پاشش نامناسب، حفره، زبری سطح یا حبس هوا شود.
—
۱۹. حباب در ترمیم مقره
در ترمیم مقره، کنترل حباب اهمیت ویژهای دارد.
اگر رزین در یک ترک یا ناحیه آسیبدیده وارد شود اما در داخل آن حباب باقی بماند، ممکن است پرشدن واقعی ترک ناقص باشد.
در نتیجه باید:
1. وضعیت ترک بررسی شود.
2. آلودگی و رطوبت حذف شود.
3. مسیر ورود رزین مشخص شود.
4. رزین به شکل مناسب وارد ناحیه آسیبدیده شود.
5. از حبس هوا جلوگیری شود.
6. پس از پخت، سطح و ناحیه ترمیمشده بررسی شود.
در مورد ترکهای ساختاری یا شکستگیهای جدی، صرفاً پر کردن ترک با رزین نباید به عنوان جایگزین ارزیابی مهندسی یا تعویض قطعه تلقی شود.
—
۲۰. حباب در عایق کوره القایی
در عایق کوره القایی، وجود حفره یا ناپیوستگی میتواند از چند جهت اهمیت داشته باشد.
این تجهیزات ممکن است با:
– دمای بالا؛
– تغییرات سریع دما؛
– ارتعاش؛
– تنش مکانیکی؛
– میدان الکترومغناطیسی؛
– و رطوبت محیط
مواجه باشند.
بنابراین در چنین کاربردی، صرفاً مشاهده ظاهری سطح کافی نیست و باید سیستم عایقی بر اساس شرایط واقعی کار ارزیابی شود.
—
۲۱. چگونه حباب را قبل از پخت شناسایی کنیم؟
در بسیاری از موارد، حبابهای سطحی با مشاهده مستقیم قابل تشخیص هستند.
در مرحله اجرا میتوان به موارد زیر توجه کرد:
– نقاط براق غیرطبیعی؛
– برجستگیهای کوچک؛
– سوراخهای ریز؛
– چشمماهی؛
– حفرههای سطحی؛
– خطوط ناشی از حرکت ابزار؛
– مناطق با ظاهر متفاوت.
اما همه حبابهای داخلی با چشم قابل تشخیص نیستند.
—
۲۲. بازرسی پس از پخت
پس از پخت، پوشش باید از نظر:
– یکنواختی؛
– ترک؛
– حفره؛
– تاول؛
– جداشدگی؛
– تغییر رنگ غیرعادی؛
– چسبندگی؛
– و ضخامت
بررسی شود.
اگر کاربرد حساس باشد، ممکن است آزمونهای تخصصیتر نیز لازم باشند.
—
۲۳. رابطه حباب با مقاومت رطوبتی
حباب یا حفره میتواند در برخی شرایط مسیر یا محل تجمع رطوبت ایجاد کند.
رطوبت نیز میتواند خواص عایقی بسیاری از سیستمها را تحت تأثیر قرار دهد.
به همین دلیل یک پوشش بدون حفره و دارای چسبندگی مناسب معمولاً شرایط مطلوبتری برای ایجاد یک سد رطوبتی پایدار دارد.
این موضوع برای:
– مقرهها؛
– تجهیزات فضای باز؛
– تابلوها؛
– اتصالات؛
– و تجهیزات صنعتی
اهمیت دارد.
—
۲۴. آیا حباب همیشه باعث شکست الکتریکی میشود؟
خیر.
نباید گفت هر حبابی حتماً موجب شکست عایق خواهد شد.
اثر حباب به عواملی مانند:
– اندازه؛
– شکل؛
– محل؛
– تعداد؛
– فاصله از الکترود؛
– ولتاژ؛
– فرکانس؛
– دما؛
– فشار؛
– و ساختار کل سیستم عایقی
وابسته است.
اما در طراحی عایقهای حساس، اصل مهندسی این است که وجود فضاهای خالی غیرضروری تا حد امکان کاهش یابد.
—
۲۵. حباب و ضخامت پوشش
ضخامت و حباب باید همزمان بررسی شوند.
فرض کنید دو نمونه داریم:
نمونه A: ضخامت ۱ میلیمتر، بدون حفره قابل توجه و با چسبندگی مناسب.
نمونه B: ضخامت ۲ میلیمتر، ولی دارای حفره داخلی و چسبندگی ناقص.
نمیتوان صرفاً از روی ضخامت نتیجه گرفت نمونه B عملکرد الکتریکی بهتری خواهد داشت.
این مثال نشان میدهد که کیفیت ساختار عایق از عدد ضخامت به تنهایی مهمتر است.
—
۲۶. رابطه حباب با آزمون ولتاژ
در آزمونهای ولتاژ بالا، نقاط دارای نقص میتوانند محل تمرکز تنش الکتریکی باشند.
اگر در چنین آزمایشی شکست در یک نقطه رخ دهد، برای تحلیل علت باید عوامل مختلف بررسی شوند:
– ضخامت؛
– حباب؛
– رطوبت؛
– آلودگی؛
– لبههای تیز؛
– کیفیت زیرکار؛
– چسبندگی؛
– شرایط آزمون؛
– و شکل الکترود.
بنابراین نباید هر شکست آزمون را صرفاً به «کم بودن ضخامت رزین» نسبت داد.
—
۲۷. ارتباط حباب و ولتاژ شکست رزین اپوکسی پادنار ۸۱۱۹
طبق اطلاعات مرجع ارائهشده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار ۸۱۱۹، یک نمونه با ضخامت یک میلیمتر روی سطح مقره چرخی مورد آزمون قرار گرفته و نتایج اعلامشده شامل موارد زیر بوده است:
وضعیت نمونه| ولتاژ شکست اعلامشده| ولتاژ تحمل یکدقیقهای اعلامشده
خشک| ۲۱٬۰۰۰ ولت| ۳٬۵۰۰ ولت
مرطوب| ۱۴٬۰۰۰ ولت| ۲٬۵۰۰ ولت
مرجع اعلامشده برای این دادهها وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور و شماره تأیید اعلامشده 84-4-11 است.
این نتایج باید در چارچوب همان نمونه و شرایط آزمون تفسیر شوند. وجود یا عدم وجود حباب، کیفیت آمادهسازی سطح، ضخامت واقعی، شکل نمونه، روش اعمال ولتاژ و شرایط محیطی همگی میتوانند بر نتیجه آزمون تأثیرگذار باشند.
بنابراین این اعداد را نباید به عنوان یک مقدار عمومی و ثابت برای تمام کاربردها یا تمام ضخامتهای رزین تلقی کرد.
—
۲۸. آیا افزایش ضخامت میتواند حباب را جبران کند؟
خیر.
اگر یک پوشش دارای حباب یا حفره باشد، اضافه کردن یک لایه دیگر لزوماً نقص داخلی لایه قبلی را برطرف نمیکند.
در برخی شرایط حتی ممکن است عیب در لایه زیرین محبوس شود.
بنابراین راهکار صحیح این است که:
عیب شناسایی → علت مشخص → بخش معیوب اصلاح → سطح آمادهسازی → اجرای مجدد → کنترل نهایی
انجام شود.
—
۲۹. استفاده از افزودنیهای ضدکف
در برخی فرمولاسیونهای اپوکسی از افزودنیهای کنترل کف یا ضدکف استفاده میشود.
اما انتخاب و مقدار این مواد باید بر اساس فرمولاسیون سازنده باشد.
استفاده خودسرانه از یک ضدکف ممکن است:
– چسبندگی را تغییر دهد؛
– پخت را تحت تأثیر قرار دهد؛
– مقاومت الکتریکی را تغییر دهد؛
– یا باعث ایجاد مشکلات سطحی شود.
در رزینهای عایق الکتریکی، هر افزودنی باید از نظر سازگاری با خواص الکتریکی و مکانیکی سیستم بررسی شود.
—
۳۰. کنترل حباب در محیط کارگاه
شرایط محیطی نیز مهم هستند.
پیش از اجرا بهتر است موارد زیر کنترل شوند:
– دمای محیط؛
– دمای سطح؛
– رطوبت نسبی؛
– تمیزی محیط؛
– جریان هوا؛
– گردوغبار؛
– وضعیت زیرکار.
در محیط بسیار سرد، افزایش ویسکوزیته میتواند خروج حباب را دشوار کند.
در محیط بسیار گرم، زمان کارپذیری ممکن است کاهش یابد.
بنابراین اجرای موفق رزین نیازمند کنترل همزمان ماده، سطح و محیط است.
—
۳۱. چکلیست حبابزدایی رزین اپوکسی عایق برق
قبل از اختلاط
– [ ] اجزا بررسی شدهاند.
– [ ] دمای مواد مناسب است.
– [ ] ظرف مناسب انتخاب شده است.
– [ ] ابزار تمیز است.
هنگام اختلاط
– [ ] نسبت اختلاط رعایت شده است.
– [ ] اختلاط کامل انجام شده است.
– [ ] از ورود هوای غیرضروری جلوگیری شده است.
– [ ] زمان کارپذیری رعایت شده است.
هنگام اجرا
– [ ] زیرکار خشک و تمیز است.
– [ ] ضخامت بیش از حد ایجاد نشده است.
– [ ] حبابهای سطحی کنترل شدهاند.
– [ ] گوشهها و فرورفتگیها بررسی شدهاند.
– [ ] ابزار مناسب استفاده شده است.
پس از اجرا
– [ ] سطح از نظر حفره بررسی شده است.
– [ ] پوشش یکنواخت است.
– [ ] ترک یا تاول مشاهده نمیشود.
– [ ] چسبندگی مناسب است.
– [ ] ضخامت کنترل شده است.
– [ ] در کاربرد حساس، آزمونهای مورد نیاز انجام شدهاند.
—
۳۲. جمعبندی
حبابزدایی رزین اپوکسی عایق برق فقط یک مسئله ظاهری نیست؛ بلکه بخشی از کنترل کیفیت الکتریکی، مکانیکی و رطوبتی پوشش محسوب میشود.
حباب و حفره میتوانند باعث ناهمگونی میدان الکتریکی شوند و در شرایط خاص، احتمال وقوع تخلیه جزئی را افزایش دهند. به همین دلیل در عایقهای حساس، باید تلاش شود پوشش تا حد امکان پیوسته، متراکم، یکنواخت و بدون فضای خالی غیرضروری باشد.
مهمترین اصول عبارتاند از:
اختلاط صحیح + کنترل هوا + آمادهسازی مناسب سطح + کنترل رطوبت + ضخامت مناسب + اجرای صحیح + پخت مناسب + بازرسی نهایی
در ترمیم مقره باید علاوه بر حبابزدایی، نوع و عمق آسیب نیز بررسی شود و در عایق کوره القایی نیز دما، سیکل حرارتی، ارتعاش و شرایط واقعی بهرهبرداری باید در ارزیابی نهایی لحاظ شوند.
برای اطلاعات فنی و مشاوره درباره رزین اپوکسی عایق برق پادنار ۸۱۱۹، شماره مشاوره فنی اعلامشده ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹ است.
۰ دیدگاه