دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی30
30
فصل ۳۰: رزین اپوکسی عایق برق در ترانسفورماتورها؛ کاربردها، الزامات عایقی و نکات اجرایی
مقدمه
ترانسفورماتور یکی از مهمترین تجهیزات شبکه و تأسیسات الکتریکی است و سیستم عایقی آن نقش اساسی در جداسازی الکتریکی بخشهای مختلف، کنترل میدان الکتریکی و جلوگیری از اتصال ناخواسته قسمتهای دارای اختلاف پتانسیل دارد.
در برخی ترانسفورماتورها و قطعات مرتبط، رزین اپوکسی عایق برق میتواند به عنوان بخشی از سیستم عایقی، ماده تثبیتکننده، ماده محافظ یا برای ساخت و پوشش قطعات عایقی مورد استفاده قرار گیرد.
اما باید میان انواع مختلف ترانسفورماتور تفاوت قائل شد. ترانسفورماتور خشک، ترانسفورماتور روغنی، ترانسفورماتور رزینی و ترانسفورماتورهای خاص صنعتی، نیازهای یکسانی ندارند.
بنابراین استفاده از رزین اپوکسی عایق الکتریکی در ترانسفورماتور باید بر اساس طراحی تجهیز، سطح ولتاژ، شرایط حرارتی، روش خنککاری، نوع عایق موجود و مشخصات رزین انجام شود.
—
۱. سیستم عایقی ترانسفورماتور چیست؟
ترانسفورماتور دارای قسمتهایی است که در پتانسیلهای الکتریکی متفاوت قرار دارند.
مهمترین بخشهایی که نیازمند عایقکاری هستند عبارتاند از:
– سیمپیچ اولیه؛
– سیمپیچ ثانویه؛
– عایق بین لایهها؛
– عایق بین دورها؛
– عایق بین سیمپیچ و هسته؛
– بوشینگها؛
– اتصالات؛
– قطعات نگهدارنده؛
– و قسمتهای مختلف ساختار مکانیکی.
سیستم عایقی باید این اجزا را از نظر الکتریکی از یکدیگر جدا نگه دارد.
—
۲. نقش رزین اپوکسی در ترانسفورماتور
رزین اپوکسی میتواند بسته به طراحی تجهیز، چند نقش مختلف داشته باشد.
نقش اول: عایق الکتریکی
رزین میتواند یک لایه یا حجم عایق ایجاد کند.
نقش دوم: تثبیت مکانیکی
رزین میتواند برخی اجزای سیمپیچ یا قطعات عایقی را در جای خود تثبیت کند.
نقش سوم: حفاظت محیطی
در برخی کاربردها، رزین میتواند از سطح در برابر رطوبت، آلودگی و عوامل محیطی محافظت کند.
نقش چهارم: ساخت قطعات عایقی
در برخی تجهیزات، رزین اپوکسی همراه با پرکنندههای مناسب برای تولید قطعات عایق جامد استفاده میشود.
—
۳. ترانسفورماتور خشک و ترانسفورماتور روغنی
یکی از مهمترین تفاوتها، نوع سیستم عایقی و خنککاری است.
در ترانسفورماتورهای روغنی، روغن علاوه بر نقش خنککننده میتواند بخشی از سیستم عایقی باشد.
در ترانسفورماتورهای خشک، ممکن است از هوا و مواد جامد عایق استفاده شود و در برخی طراحیها رزین نقش مهمی در ساختار عایقی داشته باشد.
بنابراین یک رزین که برای یک سیستم خاص مناسب است، الزاماً بدون بررسی برای سیستم دیگر مناسب نیست.
—
۴. ترانسفورماتور رزینی چیست؟
در برخی ترانسفورماتورهای خشک، سیمپیچها با مواد رزینی احاطه یا آغشته میشوند.
در این سیستم، رزین فقط یک پوشش سطحی نیست؛ بلکه بخشی از ساختار اصلی عایق و گاهی ساختار مکانیکی سیمپیچ محسوب میشود.
به همین دلیل ویژگیهایی مانند:
– ویسکوزیته؛
– نفوذپذیری؛
– پخت؛
– انقباض؛
– انتقال حرارت؛
– مقاومت حرارتی؛
– مقاومت مکانیکی؛
– و کنترل حباب
اهمیت بسیار زیادی پیدا میکنند.
—
۵. چرا حباب در ترانسفورماتور مهم است؟
حباب و فضای خالی در سیستم عایقی ترانسفورماتور میتواند محل ایجاد تمرکز میدان الکتریکی باشد.
در صورت وجود شرایط مناسب، این نقاط میتوانند با تخلیه جزئی مرتبط شوند.
در ترانسفورماتورهای رزینی، کاهش حفرهها و فضاهای خالی یکی از موضوعات مهم فرایند تولید و کنترل کیفیت است.
بنابراین صرفاً پر کردن فضای بین سیمپیچها با رزین کافی نیست؛ کیفیت ساختار داخلی رزین نیز اهمیت دارد.
—
۶. تخلیه جزئی در ترانسفورماتور
تخلیه جزئی نوعی تخلیه موضعی در بخشی از سیستم عایقی است که لزوماً به معنای شکست کامل عایق نیست.
تخلیه جزئی میتواند به مرور زمان باعث فرسایش موضعی سیستم عایقی شود.
عواملی که میتوانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند عبارتاند از:
– حفره؛
– آلودگی؛
– ترک؛
– جداشدگی؛
– میدان الکتریکی غیر یکنواخت؛
– لبههای تیز؛
– و نقصهای ساختاری.
بنابراین کنترل کیفیت رزین در تجهیزات ولتاژ متوسط و بالا اهمیت ویژهای دارد.
—
۷. ضخامت رزین در ترانسفورماتور
ضخامت رزین باید با طراحی عایقی تجهیز هماهنگ باشد.
ضخامت بیشتر همیشه به معنی عملکرد بهتر نیست.
افزایش بیش از حد ضخامت ممکن است باعث:
– افزایش جرم؛
– تغییر مسیر انتقال حرارت؛
– افزایش تنش حرارتی؛
– افزایش تنش مکانیکی؛
– و دشوارشدن خروج حباب
شود.
از طرف دیگر ضخامت ناکافی ممکن است فاصله عایقی لازم را تأمین نکند.
بنابراین ضخامت باید بر اساس طراحی واقعی سیستم تعیین شود.
—
۸. فاصله عایقی در ترانسفورماتور
عایقکاری ترانسفورماتور فقط به ضخامت رزین مربوط نیست.
فاصلههای:
– هوایی؛
– خزشی؛
– سطحی؛
– و فاصله میان اجزای دارای پتانسیل متفاوت
نیز اهمیت دارند.
بنابراین حتی اگر سطحی با رزین پوشانده شود، نباید تصور کرد که میتوان تمام الزامات فاصلهای را نادیده گرفت.
—
۹. نقش چسبندگی رزین
رزین باید در صورت استفاده به عنوان پوشش یا ماده تثبیتکننده، چسبندگی مناسب به سطح زیرین داشته باشد.
زیرکار ممکن است شامل:
– مس؛
– فولاد؛
– مواد عایقی؛
– سرامیک؛
– کامپوزیت؛
– یا رزین قدیمی
باشد.
چسبندگی باید برای ترکیب واقعی ماده و شرایط کاری بررسی شود.
—
۱۰. آمادهسازی سطح در تعمیر ترانسفورماتور
اگر قرار باشد رزین روی یک قسمت موجود از ترانسفورماتور اجرا شود، آمادهسازی سطح اهمیت بسیار زیادی دارد.
باید آلودگیهایی مانند:
– گردوغبار؛
– چربی؛
– رطوبت؛
– مواد سست؛
– زنگزدگی؛
– و بقایای پوشش آسیبدیده
تا حد امکان حذف شوند.
اجرای رزین روی سطح آلوده میتواند چسبندگی را کاهش دهد.
—
۱۱. استفاده از رزین در اتصالات ترانسفورماتور
برخی اتصالات و بخشهای هادی ممکن است نیاز به تثبیت یا حفاظت عایقی داشته باشند.
رزین میتواند در برخی طراحیها برای:
– پوشش اتصال؛
– تثبیت سیم؛
– ایجاد مانع عایقی؛
– یا حفاظت مکانیکی
استفاده شود.
اما باید اطمینان حاصل شود که رزین باعث ایجاد مشکل در انتقال جریان یا دفع حرارت نمیشود.
—
۱۲. اهمیت انتقال حرارت
یکی از تفاوتهای مهم میان یک پوشش عادی و کاربرد رزین در ترانسفورماتور، اهمیت انتقال حرارت است.
سیمپیچ هنگام عبور جریان گرم میشود.
این گرما باید از مسیرهای طراحیشده به محیط منتقل شود.
اگر رزین یا پوشش ضخیم باعث تغییر نامطلوب مسیر انتقال حرارت شود، دمای سیمپیچ میتواند افزایش یابد.
بنابراین مقاومت حرارتی رزین تنها به معنی تحمل دمای بالا نیست؛ رفتار حرارتی کل سیستم نیز اهمیت دارد.
—
۱۳. انبساط حرارتی رزین
در زمان کار، دمای سیمپیچ و مواد اطراف آن تغییر میکند.
رزین، مس، فولاد و سایر مواد دارای ضریب انبساط یکسان نیستند.
در نتیجه، تغییر دما میتواند تنش مکانیکی ایجاد کند.
اگر این تنشها تکرار شوند، در طول زمان ممکن است باعث:
– ترک؛
– جداشدگی؛
– کاهش چسبندگی؛
– یا ایجاد مسیر برای رطوبت
شوند.
—
۱۴. سیکل حرارتی ترانسفورماتور
ترانسفورماتور ممکن است در طول عمر خود هزاران چرخه افزایش و کاهش دما را تجربه کند.
بنابراین فقط مقاومت رزین در یک دمای ثابت اهمیت ندارد.
رفتار رزین در برابر:
گرمشدن → انبساط → سردشدن → انقباض
نیز باید بررسی شود.
—
۱۵. رزین و ارتعاش
ترانسفورماتور ممکن است تحت ارتعاشات ناشی از نیروهای الکترومغناطیسی و تجهیزات مکانیکی قرار گیرد.
در سیستمهای رزینی، این ارتعاشات میتوانند به مرور زمان بر مرز بین مواد مختلف اثر بگذارند.
بنابراین چسبندگی و مقاومت مکانیکی رزین اهمیت دارد.
—
۱۶. رطوبت در ترانسفورماتور
رطوبت یکی از عوامل مهم در سیستمهای عایقی است.
وجود رطوبت میتواند در برخی سیستمها باعث کاهش مقاومت عایقی و تغییر رفتار دیالکتریک شود.
در ترانسفورماتور خشک، کنترل رطوبت محیط و کیفیت اجرای رزین اهمیت دارد.
در تعمیرات نیز نباید رزین روی سطح مرطوب یا آلوده اجرا شود.
—
۱۷. نقش رزین در ترانسفورماتورهای فضای باز
اگر تجهیز در فضای باز نصب شود، ممکن است با:
– باران؛
– رطوبت؛
– تغییرات دما؛
– تابش خورشید؛
– گردوغبار؛
– آلودگی صنعتی
مواجه شود.
بنابراین انتخاب رزین باید با شرایط محیطی هماهنگ باشد.
مقاومت رطوبتی رزین نیز باید بر اساس آزمون مناسب ارزیابی شود.
—
۱۸. چرا یک آزمون آزمایشگاهی کافی نیست؟
ممکن است یک نمونه رزین در شرایط آزمایشگاهی عملکرد الکتریکی بسیار مناسبی نشان دهد.
اما ترانسفورماتور واقعی دارای:
– هندسه پیچیده؛
– اتصالات؛
– لبهها؛
– میدانهای الکتریکی غیر یکنواخت؛
– تغییرات دما؛
– و شرایط مکانیکی
است.
بنابراین آزمون ماده و ارزیابی سیستم دو موضوع متفاوت هستند.
—
۱۹. رزین اپوکسی در بوشینگها
بوشینگ یکی از قسمتهای حساس تجهیزات الکتریکی است.
وظیفه آن ایجاد عبور کنترلشده یک هادی از میان یک مانع یا بدنه عایقی است.
در برخی بوشینگها از مواد رزینی و کامپوزیتی استفاده میشود.
در این کاربرد، موارد زیر اهمیت دارند:
– استقامت دیالکتریک؛
– کنترل حفره؛
– چسبندگی؛
– مقاومت حرارتی؛
– مقاومت رطوبتی؛
– و کنترل میدان الکتریکی.
—
۲۰. رزین اپوکسی و قطعات عایق جامد
رزین اپوکسی میتواند همراه با پرکنندههای مناسب برای تولید قطعات عایق جامد مورد استفاده قرار گیرد.
پرکنندهها میتوانند برای تغییر برخی ویژگیها مانند:
– ضریب انبساط؛
– انتقال حرارت؛
– استحکام مکانیکی؛
– یا خواص فرایندی
به کار روند.
اما نوع و مقدار پرکننده باید متناسب با کاربرد باشد.
—
۲۱. کنترل نسبت رزین و سختکننده
در سیستمهای دوجزئی، رعایت نسبت اختلاط اهمیت زیادی دارد.
اگر نسبت اشتباه باشد، ممکن است:
– پخت ناقص؛
– چسبندگی ضعیف؛
– تغییر خواص مکانیکی؛
– کاهش مقاومت محیطی؛
– یا تغییر خواص الکتریکی
ایجاد شود.
بنابراین اندازهگیری اجزا باید با روش دقیق و متناسب با دستورالعمل محصول انجام شود.
—
۲۲. اهمیت زمان پخت
رزین پس از اختلاط نیازمند زمان و شرایط مناسب برای پخت است.
اگر تجهیز پیش از تکمیل پخت وارد سرویس شود، ممکن است خواص نهایی رزین حاصل نشده باشد.
دمای پخت نیز باید بر اساس مشخصات محصول تعیین شود.
پخت بیش از حد یا دمای نامناسب نیز میتواند مشکلات خاص خود را ایجاد کند.
—
۲۳. حبابزدایی در ترانسفورماتورهای رزینی
برای کاربردهای حساس، کنترل حباب باید از ابتدای فرایند انجام شود.
مراحل اصلی شامل:
1. آمادهسازی مواد؛
2. اختلاط صحیح؛
3. کنترل هوا؛
4. انتقال مناسب؛
5. نفوذ به بخشهای مورد نظر؛
6. کنترل شرایط پخت؛
7. بازرسی نهایی.
در برخی فرایندهای صنعتی ممکن است از خلأ یا فشار برای کنترل نفوذ و حباب استفاده شود.
—
۲۴. ترمیم رزینی ترانسفورماتور
در برخی تعمیرات، رزین ممکن است برای ترمیم بخشهایی از سیستم عایقی استفاده شود.
اما ابتدا باید مشخص شود که آسیب:
– سطحی است؛
– موضعی است؛
– ساختاری است؛
– یا ناشی از خرابی داخلی.
اگر یک بخش عایقی به دلیل گرمای بیش از حد تخریب شده باشد، صرفاً پوشاندن آن با رزین ممکن است مشکل اصلی را حل نکند.
علت خرابی باید ابتدا بررسی شود.
—
۲۵. ترمیم ترک در قطعات رزینی
ترک در قطعات رزینی ممکن است به دلایل مختلف ایجاد شود:
– تنش حرارتی؛
– ضربه؛
– ارتعاش؛
– پخت نامناسب؛
– اختلاف انبساط؛
– یا پیرشدگی.
قبل از ترمیم باید علت ترک مشخص شود.
در صورتی که ترک به ساختار اصلی قطعه آسیب زده باشد، تعمیر سطحی ممکن است کافی نباشد.
—
۲۶. تأثیر آلودگی سطحی
آلودگی روی سطح عایق میتواند در شرایط مرطوب، مسیرهای سطحی رساناتر ایجاد کند.
در ترانسفورماتورهای فضای باز و تجهیزات صنعتی، تمیزی سطح اهمیت زیادی دارد.
بنابراین رزین نباید جایگزین نظافت و نگهداری مناسب تجهیز تلقی شود.
—
۲۷. آزمونهای الکتریکی پس از تعمیر
پس از تعمیر یک سیستم عایقی، بسته به نوع تجهیز و دستورالعمل مربوطه ممکن است آزمونهایی مانند:
– مقاومت عایقی؛
– آزمون ولتاژ تحمل؛
– آزمون تخلیه جزئی؛
– بررسی پیوستگی؛
– یا سایر آزمونهای تشخیصی
مورد نیاز باشند.
نوع آزمون باید بر اساس طراحی و سطح ولتاژ تجهیز انتخاب شود.
—
۲۸. چرا آزمون تخلیه جزئی اهمیت دارد؟
در تجهیزاتی که سطح ولتاژ و حساسیت سیستم عایقی بالا است، آزمون تخلیه جزئی میتواند اطلاعاتی درباره نقصهای داخلی سیستم عایقی ارائه دهد.
این آزمون با آزمون ساده مقاومت عایقی یکسان نیست.
ممکن است مقاومت عایقی یک تجهیز قابل قبول باشد، اما وجود یک نقص موضعی نیازمند بررسی جداگانه باشد.
بنابراین در کاربردهای حساس باید مجموعه مناسب آزمونها انتخاب شود.
—
۲۹. رزین اپوکسی در ترانسفورماتورهای ولتاژ متوسط
در ترانسفورماتورهای ولتاژ متوسط، طراحی سیستم عایقی اهمیت بیشتری دارد.
در این کاربرد، باید مواردی مانند:
– فاصله عایقی؛
– میدان الکتریکی؛
– حباب؛
– تخلیه جزئی؛
– رطوبت؛
– دما؛
– چسبندگی؛
– و پیرشدگی
بررسی شوند.
بنابراین صرفاً داشتن عنوان «رزین عایق ولتاژ بالا» برای انتخاب ماده کافی نیست.
—
۳۰. رزین اپوکسی و ترانسفورماتورهای قدرت
در ترانسفورماتورهای قدرت، سیستم عایقی بسیار پیچیده است.
رزین مورد استفاده در یک بخش خاص نمیتواند بدون تحلیل سیستم، جایگزین عایق اصلی شود.
در این تجهیزات، طراحی عایق باید هماهنگ با:
– سطح ولتاژ؛
– جریان؛
– توان؛
– دمای کاری؛
– سیستم خنککاری؛
– فاصلههای الکتریکی؛
– و ساختار داخلی
باشد.
—
۳۱. آیا رزین اپوکسی میتواند جایگزین روغن ترانسفورماتور شود؟
به صورت کلی نمیتوان گفت یک رزین اپوکسی پوششی جایگزین روغن ترانسفورماتور است.
روغن در یک ترانسفورماتور روغنی میتواند همزمان نقشهای مختلفی در سیستم عایقی و حرارتی داشته باشد.
رزین اپوکسی یک ماده جامد پلیمری با رفتار متفاوت است.
بنابراین جایگزینی این دو ماده نیازمند طراحی مجدد سیستم و بررسی کامل مهندسی است.
—
۳۲. رزین اپوکسی عایق برق پادنار ۸۱۱۹
طبق اطلاعات مرجع ارائهشده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار کد ۸۱۱۹، یک نمونه با ضخامت یک میلیمتر روی سطح مقره چرخی آزمایش شده است.
نتایج اعلامشده عبارتاند از:
شرایط| ولتاژ شکست اعلامشده| ولتاژ تحمل یکدقیقهای اعلامشده
خشک| ۲۱٬۰۰۰ ولت| ۳٬۵۰۰ ولت
مرطوب| ۱۴٬۰۰۰ ولت| ۲٬۵۰۰ ولت
مرجع اعلامشده برای این اطلاعات وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور و شماره تأیید اعلامشده 84-4-11 است.
این دادهها مربوط به نمونه و شرایط آزمون مشخص هستند. بنابراین برای استفاده از این رزین در ترانسفورماتور باید مشخصات واقعی تجهیز و شرایط کاربرد جداگانه بررسی شود.
بهخصوص نباید عدد ولتاژ شکست نمونه یکمیلیمتری را مستقیماً به عنوان ولتاژ مجاز یک ترانسفورماتور یا سیستم شبکه تفسیر کرد.
—
۳۳. نکات مهم در استفاده از ۸۱۱۹ در تعمیرات ترانسفورماتور
اگر قرار باشد رزین اپوکسی پادنار ۸۱۱۹ در یک تعمیر خاص مورد بررسی قرار گیرد، بهتر است موارد زیر مشخص شوند:
– جنس سطح زیرکار؛
– نوع عایق قدیمی؛
– دمای کار؛
– سطح ولتاژ؛
– محل اجرای رزین؛
– ضخامت مورد نظر؛
– وضعیت رطوبت؛
– روش اجرای رزین؛
– روش پخت؛
– میزان حباب احتمالی؛
– و آزمون پس از تعمیر.
این بررسیها بهخصوص در تجهیزات ولتاژ متوسط و بالا اهمیت بیشتری دارند.
—
۳۴. اشتباهات رایج در استفاده از رزین در ترانسفورماتور
اشتباه اول: تصور اینکه هر رزین اپوکسی برای ترانسفورماتور مناسب است
فرمولاسیونهای اپوکسی کاربردهای متفاوتی دارند.
اشتباه دوم: افزایش ضخامت برای افزایش عایق
ضخامت باید با طراحی سیستم هماهنگ باشد.
اشتباه سوم: بیتوجهی به انتقال حرارت
عایقکاری نباید باعث اختلال در دفع گرمای سیمپیچ شود.
اشتباه چهارم: بیتوجهی به حباب
حفرههای داخلی در سیستمهای ولتاژ بالا میتوانند اهمیت زیادی داشته باشند.
اشتباه پنجم: اجرای رزین روی سطح آلوده
آلودگی و رطوبت میتوانند چسبندگی را کاهش دهند.
اشتباه ششم: استفاده از تعمیر سطحی برای خرابی ساختاری
ابتدا باید علت و عمق خرابی مشخص شود.
—
۳۵. چکلیست انتخاب رزین اپوکسی برای ترانسفورماتور
پیش از استفاده از رزین، موارد زیر بررسی شود:
– [ ] نوع ترانسفورماتور مشخص است.
– [ ] سطح ولتاژ مشخص است.
– [ ] محل دقیق اجرای رزین مشخص است.
– [ ] دمای کاری مشخص است.
– [ ] سیستم خنککاری بررسی شده است.
– [ ] نوع زیرکار مشخص است.
– [ ] سازگاری شیمیایی بررسی شده است.
– [ ] نسبت اختلاط مشخص است.
– [ ] زمان پخت مشخص است.
– [ ] روش حبابزدایی مشخص است.
– [ ] ضخامت مشخص شده است.
– [ ] روش کنترل ضخامت مشخص است.
– [ ] آزمون نهایی تعیین شده است.
—
۳۶. جمعبندی
رزین اپوکسی عایق برق میتواند در برخی بخشهای ترانسفورماتورها، ترانسفورماتورهای خشک، قطعات عایقی، اتصالات و تعمیرات خاص مورد استفاده قرار گیرد؛ اما کاربرد آن باید با طراحی کل سیستم عایقی هماهنگ باشد.
در ترانسفورماتور، فقط استقامت الکتریکی رزین اهمیت ندارد. موارد زیر نیز باید همزمان بررسی شوند:
استقامت دیالکتریک + کنترل حباب + چسبندگی + مقاومت حرارتی + انتقال حرارت + مقاومت رطوبتی + مقاومت مکانیکی + سازگاری با سایر عایقها
در تجهیزات ولتاژ متوسط و بالا، کیفیت ساختار عایق و کنترل تخلیه جزئی اهمیت بیشتری پیدا میکند.
دادههای اعلامشده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار ۸۱۱۹ شامل آزمون نمونه یکمیلیمتری روی مقره چرخی است و نمیتوان نتیجه آن را بدون بررسیهای تکمیلی به یک ترانسفورماتور مشخص تعمیم داد.
برای مشاوره فنی درباره کاربرد رزین اپوکسی عایق برق پادنار، شماره اعلامشده ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹ است.
۰ دیدگاه