۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی42

42

فصل ۴۲/ مقایسه رزین اپوکسی و پلی‌استر در عایق‌کاری الکتریکی؛ خواص، کاربردها و معیار انتخاب

مقدمه

رزین‌های گرماسخت مختلفی در صنعت برق برای عایق‌کاری، پوشش‌دهی، قالب‌گیری، آب‌بندی و حفاظت قطعات الکتریکی استفاده می‌شوند. دو گروه مهم در این حوزه عبارت‌اند از رزین اپوکسی و رزین پلی‌استر.

هر دو خانواده می‌توانند در برخی کاربردهای الکتریکی مورد استفاده قرار گیرند، اما خواص آن‌ها یکسان نیست. از طرف دیگر، در هر خانواده نیز فرمولاسیون‌های متنوعی وجود دارد و نمی‌توان تنها بر اساس نام «اپوکسی» یا «پلی‌استر» درباره عملکرد یک محصول مشخص قضاوت کرد.

در این فصل تفاوت‌های مهم این دو خانواده از نظر:

– خواص عایق الکتریکی،
– استقامت دی‌الکتریک،
– چسبندگی،
– سختی،
– مقاومت حرارتی،
– مقاومت رطوبتی،
– مقاومت شیمیایی،
– انقباض،
– حباب و تخلخل،
– سیکل حرارتی،
– کاربرد صنعتی،
– هزینه و روش اجرا،

بررسی می‌شود.

—

۱. رزین پلی‌استر چیست؟

پلی‌استرها خانواده‌ای از پلیمرها هستند که در صنعت به شکل‌های مختلف مورد استفاده قرار می‌گیرند.

در صنایع کامپوزیت و برق، یکی از انواع شناخته‌شده، پلی‌استر غیراشباع (Unsaturated Polyester Resin) است که معمولاً با سیستم پخت مناسب و در بسیاری از موارد همراه با تقویت‌کننده‌هایی مانند الیاف شیشه استفاده می‌شود.

پلی‌استر غیراشباع می‌تواند برای ساخت قطعات، قالب‌گیری و برخی کاربردهای عایق الکتریکی مورد استفاده قرار گیرد.

—

۲. رزین اپوکسی چیست؟

رزین اپوکسی نیز یک خانواده از پلیمرهای گرماسخت است.

سیستم‌های اپوکسی معمولاً از رزین پایه و سخت‌کننده تشکیل می‌شوند و پس از واکنش، شبکه پلیمری ایجاد می‌کنند.

اپوکسی‌های مخصوص برق می‌توانند برای:

– پوشش عایق،
– قالب‌گیری،
– ترمیم،
– آب‌بندی،
– حفاظت قطعات،

استفاده شوند.

—

۳. تفاوت اصلی اپوکسی و پلی‌استر

تفاوت این دو تنها در نام شیمیایی نیست.

ساختار شیمیایی، نوع پخت و فرمولاسیون می‌تواند روی ویژگی‌های زیر تأثیر بگذارد:

– چسبندگی،
– انقباض،
– سختی،
– مقاومت حرارتی،
– جذب رطوبت،
– خواص مکانیکی،
– خواص الکتریکی.

به همین دلیل مقایسه باید بر اساس کاربرد نهایی انجام شود.

—

۴. آیا پلی‌استر عایق برق است؟

برخی رزین‌های پلی‌استر برای کاربردهای الکتریکی طراحی می‌شوند و می‌توانند خواص عایقی مناسبی داشته باشند.

اما مانند اپوکسی، عبارت «پلی‌استر» به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که یک محصول برای ولتاژ متوسط یا بالا مناسب است.

برای چنین ادعایی باید مشخصات فنی و آزمون محصول موردنظر بررسی شود.

—

۵. مقایسه کلی

ویژگی| اپوکسی| پلی‌استر
عایق الکتریکی| مناسب در فرمولاسیون‌های مخصوص| مناسب در فرمولاسیون‌های مخصوص
چسبندگی| معمولاً بالا| بسته به فرمولاسیون
سختی| معمولاً بالا| معمولاً بالا
انقباض| معمولاً کنترل‌شده| می‌تواند بیشتر باشد
مقاومت شیمیایی| معمولاً خوب| بسته به نوع
مقاومت حرارتی| بسته به سیستم| بسته به سیستم
مقاومت رطوبتی| وابسته به فرمول| وابسته به فرمول
هزینه| معمولاً بالاتر در برخی سیستم‌ها| در برخی کاربردها اقتصادی‌تر
انعطاف‌پذیری| بسته به فرمول| بسته به فرمول
کاربرد کامپوزیتی| بسیار رایج| بسیار رایج

این جدول کلی است و جایگزین دیتاشیت محصول نیست.

—

۶. چسبندگی اپوکسی

یکی از ویژگی‌های مهم بسیاری از سیستم‌های اپوکسی، چسبندگی مناسب به زیرلایه‌های مختلف است.

این ویژگی برای:

– فلز،
– سرامیک،
– برخی کامپوزیت‌ها،

اهمیت زیادی دارد.

در عایق‌کاری الکتریکی، چسبندگی مناسب می‌تواند از ایجاد فضای خالی بین رزین و زیرلایه جلوگیری کند.

—

۷. چسبندگی پلی‌استر

پلی‌استر نیز می‌تواند چسبندگی مناسبی داشته باشد، اما عملکرد آن به نوع رزین، زیرلایه و سیستم پخت بستگی دارد.

در برخی کاربردها استفاده از پرایمر یا آماده‌سازی ویژه سطح می‌تواند اهمیت پیدا کند.

—

۸. اهمیت چسبندگی در عایق برق

فرض کنیم رزین در ظاهر کاملاً سطح را پوشانده است.

اگر در زیر پوشش جداشدگی یا فضای خالی ایجاد شده باشد، ممکن است در شرایط الکتریکی و رطوبتی مشکل ایجاد کند.

بنابراین چسبندگی فقط یک ویژگی مکانیکی نیست؛ می‌تواند روی دوام سیستم عایقی نیز اثر بگذارد.

—

۹. انقباض هنگام پخت

یکی از موضوعات مهم در رزین‌های گرماسخت، تغییر حجم هنگام پخت است.

انقباض می‌تواند موجب ایجاد:

– تنش داخلی،
– جداشدگی،
– ترک،
– فضای خالی،

شود.

مقدار واقعی انقباض به نوع رزین و فرمولاسیون بستگی دارد.

—

۱۰. انقباض پلی‌استر

در بسیاری از سیستم‌های پلی‌استر غیراشباع، انقباض پخت می‌تواند قابل توجه باشد.

در قطعات ضخیم یا هندسه‌های حساس، این مسئله باید در طراحی فرآیند مورد توجه قرار گیرد.

—

۱۱. انقباض اپوکسی

اپوکسی نیز هنگام پخت دچار تغییر حجم می‌شود، اما مقدار آن به فرمولاسیون و نوع سیستم پخت بستگی دارد.

کاهش انقباض می‌تواند به کنترل تنش و کاهش برخی عیوب کمک کند.

اما نباید تصور کرد اپوکسی کاملاً بدون انقباض است.

—

۱۲. حباب و تخلخل

هر دو سیستم می‌توانند در صورت اجرای نامناسب دچار حباب شوند.

عوامل مؤثر عبارت‌اند از:

– روش اختلاط،
– ویسکوزیته،
– سرعت اجرا،
– ضخامت،
– دمای ماده،
– شرایط پخت.

در کاربردهای عایق برق، کنترل حباب اهمیت ویژه‌ای دارد.

—

۱۳. حباب و تخلیه جزئی

حفره داخلی می‌تواند باعث تمرکز میدان الکتریکی شود.

در صورت فراهم‌بودن شرایط، این حفره ممکن است محل ایجاد تخلیه جزئی باشد.

بنابراین کیفیت فرآیند در هر دو نوع رزین اهمیت دارد.

—

۱۴. استقامت دی‌الکتریک اپوکسی

اپوکسی‌های مخصوص عایق الکتریکی می‌توانند استقامت دی‌الکتریک بالایی داشته باشند.

اما مقدار واقعی باید از آزمون همان محصول مشخص شود.

ضخامت، هندسه الکترود، رطوبت، دما و کیفیت نمونه می‌توانند نتیجه را تغییر دهند.

—

۱۵. استقامت دی‌الکتریک پلی‌استر

برخی پلی‌استرهای مخصوص برق نیز دارای خواص عایقی مناسب هستند.

بنابراین پلی‌استر را نمی‌توان ذاتاً «غیرعایق» دانست.

اما برای کاربرد ولتاژ بالا، محصول باید بر اساس آزمون‌های مشخص ارزیابی شود.

—

۱۶. ولتاژ شکست و تفاوت آن با ولتاژ کاری

همان‌طور که در فصل‌های قبلی توضیح داده شد:

ولتاژ شکست آزمایشگاهی ≠ ولتاژ کاری مجاز

این اصل برای اپوکسی و پلی‌استر هر دو صادق است.

اگر یک نمونه در آزمایشگاه در ولتاژ مشخصی دچار شکست شود، این مقدار به‌تنهایی نمی‌تواند به عنوان ولتاژ مجاز کارکرد طولانی‌مدت تجهیز استفاده شود.

—

۱۷. مقاومت حرارتی

مقاومت حرارتی به نوع دقیق رزین و سیستم پخت بستگی دارد.

پارامترهایی مانند:

– Tg،
– ساختار شبکه،
– نوع سخت‌کننده،
– افزودنی‌ها،

می‌توانند رفتار حرارتی را تغییر دهند.

—

۱۸. اپوکسی در دمای بالا

برخی سیستم‌های اپوکسی برای کاربردهای حرارتی نسبتاً سخت طراحی شده‌اند.

اما باید مشخصات محصول برای دمای واقعی کاربرد بررسی شود.

Tg نیز نباید بدون بررسی سایر عوامل به عنوان حداکثر دمای کاری در نظر گرفته شود.

—

۱۹. پلی‌استر در دمای بالا

پلی‌استرهای مختلف محدوده‌های حرارتی متفاوتی دارند.

برخی برای شرایط صنعتی مناسب هستند و برخی برای کاربردهای دمایی شدید مناسب نیستند.

بنابراین نوع پلی‌استر اهمیت اساسی دارد.

—

۲۰. مقاومت در برابر رطوبت

رطوبت می‌تواند خواص الکتریکی بسیاری از مواد پلیمری را تغییر دهد.

برای عایق برق، باید بررسی شود که پس از قرارگیری در شرایط مرطوب:

– مقاومت عایقی،
– استقامت دی‌الکتریک،
– چسبندگی،

چقدر تغییر می‌کنند.

—

۲۱. آزمون خشک و مرطوب

آزمون یک ماده در حالت خشک و مرطوب می‌تواند تفاوت رفتار آن را نشان دهد.

این موضوع به‌خصوص برای تجهیزاتی که در فضای باز یا محیط مرطوب کار می‌کنند اهمیت دارد.

—

۲۲. مقاومت شیمیایی

اپوکسی‌های خاص معمولاً مقاومت شیمیایی مناسبی دارند.

پلی‌استر نیز می‌تواند در برابر برخی مواد شیمیایی مقاوم باشد.

اما هیچ‌کدام را نمی‌توان در برابر تمام مواد شیمیایی مقاوم دانست.

نوع ماده شیمیایی، غلظت، دما و مدت تماس باید مشخص شود.

—

۲۳. مقاومت در برابر روغن

در تجهیزات برق ممکن است تماس با روغن یا سیالات صنعتی وجود داشته باشد.

در این شرایط باید نمونه واقعی رزین در برابر سیال موردنظر آزمایش شود.

صرف نام اپوکسی یا پلی‌استر برای تعیین مقاومت کافی نیست.

—

۲۴. سختی

هر دو خانواده می‌توانند پس از پخت ساختار نسبتاً سختی ایجاد کنند.

سختی بالا می‌تواند مقاومت مکانیکی و محافظت سطحی خوبی ایجاد کند.

اما اگر قطعه دائماً منبسط و منقبض شود، سختی بیش از حد ممکن است تنش بیشتری ایجاد کند.

—

۲۵. انعطاف‌پذیری

انعطاف‌پذیری به فرمولاسیون وابسته است.

اپوکسی‌های اصلاح‌شده می‌توانند انعطاف‌پذیرتر شوند.

پلی‌استرها نیز بسته به نوع و افزودنی‌ها رفتارهای مختلفی دارند.

بنابراین مقایسه کلی تنها بر اساس نام خانواده دقیق نیست.

—

۲۶. مقاومت مکانیکی

برای قطعات کامپوزیتی، پلی‌استر تقویت‌شده با الیاف شیشه کاربرد گسترده‌ای دارد.

اپوکسی تقویت‌شده نیز می‌تواند خواص مکانیکی بسیار خوبی ایجاد کند.

در چنین مواردی باید کامپوزیت نهایی را بررسی کرد، نه فقط رزین پایه.

—

۲۷. نقش الیاف شیشه

در برخی قطعات الکتریکی از الیاف شیشه برای افزایش استحکام استفاده می‌شود.

رزین نقش ماتریس را دارد.

نوع رزین، کیفیت آغشته‌سازی الیاف و میزان حباب همگی بر عملکرد نهایی قطعه اثر می‌گذارند.

—

۲۸. کاربرد اپوکسی در قالب‌گیری الکتریکی

اپوکسی می‌تواند برای قالب‌گیری برخی قطعات الکتریکی استفاده شود.

در این کاربرد:

– عایق‌بودن،
– چسبندگی،
– کنترل حباب،
– پایداری حرارتی،

اهمیت دارد.

—

۲۹. کاربرد پلی‌استر در قالب‌گیری

پلی‌استر نیز در تولید برخی قطعات قالب‌گیری‌شده و کامپوزیتی استفاده می‌شود.

در کاربردهای تولید انبوه، هزینه و سرعت فرآیند می‌توانند از عوامل مهم باشند.

—

۳۰. کاربرد در مقره‌ها

در ساخت یا تعمیر برخی قطعات عایقی، هر دو خانواده ممکن است مطرح شوند.

اما برای کاربردهای ولتاژ بالا باید خواص دقیق ماده و هندسه قطعه بررسی شود.

—

۳۱. کاربرد در تابلوهای برق

اپوکسی می‌تواند برای پوشش و عایق‌کاری برخی اجزای تابلو مورد استفاده قرار گیرد.

پلی‌استر نیز در برخی قطعات و پوشش‌های الکتریکی کاربرد دارد.

انتخاب بر اساس:

– ولتاژ،
– دما،
– رطوبت،
– مکانیک،
– روش تولید،

انجام می‌شود.

—

۳۲. کاربرد در موتورهای الکتریکی

در موتورهای الکتریکی، عایق باید در برابر ترکیبی از:

– میدان الکتریکی،
– حرارت،
– ارتعاش،
– رطوبت،

مقاومت کند.

بنابراین یک تست ساده ولتاژ شکست برای انتخاب ماده کافی نیست.

—

۳۳. کاربرد در ترانسفورماتورها

در ترانسفورماتورها نیز باید شرایط حرارتی و الکتریکی هم‌زمان بررسی شود.

اگر رزین در تماس با روغن قرار می‌گیرد، سازگاری شیمیایی نیز باید بررسی شود.

—

۳۴. کاربرد در کوره‌های القایی

کوره القایی محیطی با شرایط حرارتی شدیدتر و سیکل‌های مکرر است.

در این کاربرد:

– استقامت الکتریکی،
– مقاومت حرارتی،
– مقاومت در برابر شوک حرارتی،
– چسبندگی،
– مقاومت مکانیکی،

اهمیت پیدا می‌کند.

—

۳۵. مقاومت در برابر پیرشدگی

هر دو خانواده ممکن است در اثر:

– دما،
– رطوبت،
– میدان الکتریکی،
– مواد شیمیایی،
– تنش مکانیکی،

دچار تغییر خواص شوند.

بنابراین برای عمر طولانی، آزمون پیرشدگی می‌تواند اهمیت داشته باشد.

—

۳۶. پیرشدگی الکتریکی

اگر عایق در معرض میدان الکتریکی طولانی‌مدت قرار گیرد، وجود عیوب داخلی می‌تواند اهمیت پیدا کند.

حباب و ترک ممکن است باعث تمرکز میدان و افزایش احتمال تخلیه جزئی شوند.

—

۳۷. پیرشدگی حرارتی

دمای بالا می‌تواند واکنش‌های تخریبی را سرعت دهد.

اما سرعت پیرشدگی فقط به دما وابسته نیست و عوامل دیگر نیز مؤثر هستند.

بنابراین ارزیابی عمر باید بر اساس شرایط واقعی سیستم انجام شود.

—

۳۸. مقایسه هزینه

در بسیاری از کاربردها، پلی‌استر می‌تواند از نظر قیمت ماده اولیه گزینه اقتصادی‌تری باشد.

اما قیمت نهایی سیستم به عوامل دیگری نیز بستگی دارد:

– مقدار مصرف،
– سرعت تولید،
– قالب،
– آماده‌سازی،
– تعمیرات،
– طول عمر.

بنابراین صرفاً قیمت هر کیلوگرم برای تصمیم اقتصادی کافی نیست.

—

۳۹. سرعت پخت

زمان پخت هر محصول به فرمولاسیون و شرایط فرآیند وابسته است.

برخی پلی‌استرها می‌توانند در شرایط مشخص سرعت پخت بالایی داشته باشند.

اپوکسی‌ها نیز سیستم‌های سریع و کند متفاوتی دارند.

بنابراین نمی‌توان گفت تمام پلی‌استرها سریع‌تر یا تمام اپوکسی‌ها کندتر هستند.

—

۴۰. بو و شرایط اجرایی

برخی سیستم‌های پلی‌استر غیراشباع ممکن است به دلیل مواد مورد استفاده در فرآیند پخت، شرایط بویایی و تهویه خاصی ایجاد کنند.

سیستم‌های اپوکسی نیز الزامات ایمنی و تهویه خود را دارند.

انتخاب ماده باید همراه با رعایت الزامات ایمنی شغلی انجام شود.

—

۴۱. مقایسه از نظر آماده‌سازی سطح

در هر دو خانواده، آماده‌سازی سطح اهمیت دارد.

مراحل ممکن است شامل:

– تمیزکاری،
– چربی‌زدایی،
– حذف زنگ،
– خشک‌کردن،
– ایجاد زبری مناسب،

باشد.

نوع آماده‌سازی باید با زیرلایه و سیستم رزینی سازگار باشد.

—

۴۲. تأثیر ضخامت بر عملکرد

در هر دو رزین، ضخامت باید کنترل شود.

ضخامت زیاد ممکن است باعث:

– حبس هوا،
– تنش داخلی،
– پخت نامناسب،

شود.

ضخامت کم نیز ممکن است حفاظت الکتریکی یا مکانیکی موردنیاز را تأمین نکند.

—

۴۳. کنترل تخلیه جزئی

برای کاربردهای حساس، باید احتمال ایجاد تخلیه جزئی نیز بررسی شود.

وجود حفره در اپوکسی یا پلی‌استر می‌تواند از نظر الکتریکی اهمیت داشته باشد.

بنابراین کنترل فرآیند و کیفیت اجرای هر دو ماده ضروری است.

—

۴۴. مقایسه آزمون‌های موردنیاز

برای ارزیابی حرفه‌ای می‌توان پارامترهای زیر را بررسی کرد:

آزمون| اهمیت
مقاومت عایقی| بالا
استقامت دی‌الکتریک| بالا
ولتاژ تحمل| بالا
تخلیه جزئی| در کاربردهای حساس
چسبندگی| بالا
سختی| بسته به کاربرد
مقاومت حرارتی| بالا در دمای زیاد
جذب آب| مهم در محیط مرطوب
سیکل حرارتی| مهم در تجهیزات متغیر
مقاومت شیمیایی| بسته به محیط

—

۴۵. اپوکسی پادنار 8119

طبق اطلاعات مرجع ارائه‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، آزمون نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی انجام شده است.

مقادیر اعلام‌شده عبارت‌اند از:

شرایط آزمون| نتیجه اعلام‌شده
ولتاژ شکست خشک| ۲۱ کیلوولت
ولتاژ شکست مرطوب| ۱۴ کیلوولت
تحمل یک‌دقیقه‌ای خشک| ۳٫۵ کیلوولت
تحمل یک‌دقیقه‌ای مرطوب| ۲٫۵ کیلوولت

این داده‌ها باید به‌عنوان اطلاعات مربوط به نمونه و شرایط آزمون مشخص تفسیر شوند.

—

۴۶. آیا این اعداد با پلی‌استر قابل مقایسه‌اند؟

تنها در صورتی که آزمون پلی‌استر نیز:

– در همان ضخامت،
– با همان روش،
– روی همان نوع زیرلایه،
– با هندسه مشابه،
– در شرایط مشابه،

انجام شده باشد.

در غیر این صورت مقایسه مستقیم اعداد ممکن است علمی نباشد.

—

۴۷. اشتباه رایج در مقایسه رزین‌ها

یکی از خطاهای رایج این است که دو دیتاشیت از دو محصول متفاوت گرفته شود و فقط یک عدد، مثلاً ولتاژ شکست، با هم مقایسه شود.

این روش می‌تواند نتیجه گمراه‌کننده ایجاد کند.

برای مقایسه باید مجموعه‌ای از پارامترها بررسی شود.

—

۴۸. انتخاب برای محیط مرطوب

اگر تجهیز در محیط مرطوب کار می‌کند، باید تغییر خواص ماده در رطوبت بررسی شود.

در اطلاعات مرجع 8119 نیز تفاوت میان نتایج خشک و مرطوب نمونه نشان می‌دهد که شرایط محیطی می‌تواند روی نتیجه آزمون اثر داشته باشد.

این موضوع درباره هر ماده عایق باید به‌صورت جداگانه بررسی شود.

—

۴۹. انتخاب برای دمای بالا

در کاربردهای دمای بالا باید حداقل موارد زیر مشخص باشند:

– دمای واقعی سطح،
– مدت قرارگیری،
– سیکل حرارتی،
– دمای انتقال شیشه‌ای،
– تغییر خواص پس از پیرسازی.

نام رزین به‌تنهایی برای انتخاب کافی نیست.

—

۵۰. جمع‌بندی نهایی

رزین اپوکسی و پلی‌استر هر دو می‌توانند در صنایع برق و الکترونیک کاربرد داشته باشند، اما عملکرد آن‌ها به فرمولاسیون و شرایط کاربرد وابسته است.

اپوکسی در بسیاری از کاربردها به دلیل چسبندگی، پایداری و قابلیت تولید سیستم‌های عایق با خواص دی‌الکتریک مناسب مورد استفاده قرار می‌گیرد.

پلی‌استر نیز به‌خصوص در برخی قطعات قالب‌گیری‌شده و کامپوزیتی، می‌تواند گزینه‌ای کاربردی و اقتصادی باشد.

با این حال، هیچ‌یک را نمی‌توان صرفاً بر اساس نام خانواده شیمیایی برای یک سطح ولتاژ مشخص مناسب یا نامناسب دانست.

در انتخاب میان این دو باید موارد زیر هم‌زمان بررسی شوند:

استقامت دی‌الکتریک + مقاومت عایقی + چسبندگی + رطوبت + حرارت + سیکل حرارتی + حباب + تخلیه جزئی + مقاومت مکانیکی + روش اجرا + عمر مورد انتظار

برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، طبق اطلاعات مرجع ارائه‌شده، آزمون نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی، ولتاژ شکست ۲۱ کیلوولت خشک و ۱۴ کیلوولت مرطوب و تحمل یک‌دقیقه‌ای ۳٫۵ کیلوولت خشک و ۲٫۵ کیلوولت مرطوب را نشان داده است.

این داده‌ها مشخص‌کننده عملکرد نمونه در شرایط آزمون اعلام‌شده هستند و نباید بدون آزمون و طراحی مناسب به تمام تجهیزات یا سیستم‌های ولتاژ متوسط و بالا تعمیم داده شوند.

مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹