دانشنامه جامع جهانی خشکسالی، کمآبی11
فصل یازدهم
روشهای علمی کاهش اثر شوری بر گیاه و خاک
از آبشویی و زهکشی تا گچ، مواد آلی، انتخاب گیاه و مدیریت هوشمند آبیاری
مقدمه
شوری یکی از مهمترین عوامل کاهش عملکرد کشاورزی در مناطق خشک و نیمهخشک جهان است. مشکل شوری فقط به «شور بودن آب» محدود نمیشود؛ بلکه میتواند از تجمع نمک در خاک، تبخیر زیاد، سطح ایستابی بالا، زهکشی نامناسب، مصرف طولانیمدت آب شور، آبیاری بیش از نیاز یا حتی شرایط طبیعی زمین ایجاد یا تشدید شود. بنابراین برای کاهش شوری خاک نمیتوان یک ماده یا یک روش را برای همه زمینها تجویز کرد. سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (FAO) نیز تأکید میکند که خاکهای شور، سدیمی و شور-سدیمی شرایط متفاوتی دارند و مدیریت آنها باید بر اساس آزمایش خاک، کیفیت آب، نوع خاک، محصول، اقلیم و وضعیت زهکشی انجام شود. به زبان ساده: «اول باید بدانیم مشکل چیست؛ سپس روش اصلاح را انتخاب کنیم.»
—
۱. ابتدا مشخص کنیم با چه نوع شوری روبهرو هستیم
بهطور کلی سه وضعیت مهم وجود دارد:
الف) خاک شور
در خاک شور، مقدار نمکهای محلول زیاد است. مهمترین پیامد آن برای گیاه این است که حتی اگر خاک ظاهراً مرطوب باشد، گیاه برای جذب آب با مشکل مواجه میشود. یعنی: آب در خاک وجود دارد، اما گیاه نمیتواند بهراحتی آن را جذب کند.
—
ب) خاک سدیمی
در خاک سدیمی، مقدار زیاد سدیم باعث تخریب ساختمان خاک میشود. ذرات رس پراکنده شده و منافذ خاک مسدود میشوند. در نتیجه:
– نفوذ آب کاهش مییابد.
– تهویه خاک ضعیف میشود.
– سطح خاک ممکن است سله ببندد.
– خاک هنگام خیس شدن حالت خمیری پیدا میکند.
– هنگام خشک شدن بسیار سخت میشود.
در چنین شرایطی ممکن است کشاورز آب بیشتری بدهد، اما آب بهخوبی وارد خاک نشود. سدیم و SAR باید همراه با EC تفسیر شوند، زیرا خطر سدیمی شدن فقط به مقدار سدیم بهتنهایی وابسته نیست.
—
ج) خاک شور-سدیمی
این حالت ترکیبی از دو مشکل است:
نمک زیاد + سدیم زیاد
بنابراین ممکن است هم گیاه از شوری آسیب ببیند و هم ساختمان خاک دچار مشکل شود.
در این شرایط معمولاً یک اقدام منفرد کافی نیست و ممکن است به ترکیبی از:
– اصلاح شیمیایی
– آبشویی
– زهکشی
– اصلاح ساختمان خاک
– مدیریت آبیاری
– انتخاب گیاه مناسب
نیاز باشد.
—
۲. مهمترین اصل: نمک را فقط جابهجا نکنیم؛ باید از ناحیه ریشه خارج شود
یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم با زیاد کردن آب آبیاری، شوری حتماً برطرف میشود. این تصور همیشه درست نیست.
اگر آب بیشتری وارد خاک شود اما سیستم زهکشی مناسب نباشد، نمک ممکن است:
از یک قسمت خاک به قسمت دیگر منتقل شود یا حتی سطح آب زیرزمینی را بالا ببرد.
آبشویی زمانی مؤثر است که آب بتواند از منطقه ریشه عبور کرده و نمک را به خارج از منطقه ریشه منتقل کند. FAO نیز تأکید میکند که آبشویی و زهکشی باید با یکدیگر دیده شوند.
بنابراین:
«آبشویی بدون زهکشی مناسب، همیشه راهحل شوری نیست.»
—
۳. آبشویی خاک شور چیست؟
آبشویی یعنی عبور دادن مقدار مناسبی آب از ناحیه ریشه بهگونهای که بخشی از نمکهای محلول از این ناحیه خارج شوند.
اما مقدار آبشویی باید محاسبه شود.
آبشویی بیش از حد میتواند:
– آب زیادی مصرف کند.
– سطح آب زیرزمینی را بالا ببرد.
– نمک را به لایههای دیگر منتقل کند.
– باعث اتلاف آب و هزینه شود.
FAO نیز توصیه میکند نیاز آبشویی تا حد امکان بهینه شود تا ضمن کنترل تجمع نمک، از بالا آمدن سطح آب زیرزمینی و افزایش بار زهکشی جلوگیری شود.
بنابراین سؤال درست این نیست:
«برای خاک شور چقدر آب بدهیم؟»
بلکه سؤال درست این است:
«چه مقدار آب، با چه کیفیتی، در چه زمانی و با چه سیستم زهکشی باید از منطقه ریشه عبور کند؟»
—
۴. زهکشی؛ حلقهای که بسیاری از برنامههای اصلاح شوری فراموش میکنند
اگر آب زیرزمینی بالا باشد یا آب اضافی نتواند از خاک خارج شود، نمک میتواند دوباره به سمت منطقه ریشه حرکت کند.
زهکشی میتواند به شکلهای مختلف انجام شود:
– زهکش سطحی
– زهکش زیرسطحی
– لولههای زهکش
– کانال
– زهکش عمودی در شرایط مناسب
– اصلاح شیب و تسطیح زمین
نوع زهکشی باید بر اساس بافت خاک، نفوذپذیری، عمق لایه محدودکننده، سطح آب زیرزمینی و شرایط اقتصادی تعیین شود.
—
۵. گچ کشاورزی؛ برای شوری یا برای سدیمی بودن؟
یکی از مهمترین نکات در استفاده از گچ این است که:
«گچ را نباید بهعنوان «داروی عمومی خاک شور» معرفی کرد.»
گچ بیشتر در شرایطی اهمیت پیدا میکند که سدیم قابل تبادل و مشکل ساختمان خاک وجود داشته باشد.
گچ منبع کلسیم است و کلسیم میتواند به جای بخشی از سدیم روی سطوح تبادلی خاک قرار گیرد؛ سپس سدیم آزادشده باید با آبشویی مناسب از منطقه ریشه خارج شود.
بنابراین:
گچ + آبشویی مناسب
معمولاً مفهوم دقیقتری نسبت به:
گچ بهتنهایی
دارد.
نکته بسیار مهم
اگر خاک فقط به دلیل تجمع نمکهای محلول شور شده باشد، اضافه کردن گچ لزوماً مشکل اصلی را حل نمیکند.
قبل از مصرف مقدار زیاد گچ بهتر است:
– EC خاک
– SAR
– pH
– کلسیم
– منیزیم
– سدیم
– بافت خاک
بررسی شود.
—
۶. آیا گوگرد میتواند شوری خاک را کاهش دهد؟
گوگرد عنصری یا برخی مواد اسیدیکننده در شرایط خاص میتوانند در اصلاح خاکهای سدیمی یا قلیایی مفید باشند.
اما استفاده از گوگرد برای هر خاک شور، یک توصیه علمی عمومی نیست.
اثربخشی آن به عواملی مانند:
– pH
– نوع خاک
– وجود کربناتها
– فعالیت میکروبی
– رطوبت
– شرایط زهکشی
وابسته است.
بنابراین:
«گوگرد را بر اساس آزمایش و تشخیص مصرف کنید، نه صرفاً بر اساس بالا بودن EC.»
—
۷. مواد آلی؛ یک ابزار مهم برای بهبود خاک
مواد آلی مانند:
– کمپوست
– کود دامی کاملاً پوسیده
– بقایای گیاهی مدیریتشده
– برخی انواع بیوچار
میتوانند در شرایط مناسب به بهبود ویژگیهای فیزیکی خاک کمک کنند.
مطالعات مروری نیز مواد آلی مانند کمپوست و بیوچار را در کنار اصلاحکنندههای معدنی در مدیریت خاکهای شور-سدیمی بررسی کردهاند.
اما باید توجه کرد:
مواد آلی بهتنهایی نمک را از خاک خارج نمیکنند.
نقش آنها بیشتر میتواند در:
– بهبود ساختمان خاک
– افزایش تخلخل
– بهبود نفوذ آب
– افزایش ظرفیت نگهداری آب
– حمایت از فعالیت زیستی خاک
باشد.
—
۸. مالچ؛ راهی برای کاهش تبخیر و حرکت نمک به سطح
در مناطق خشک، تبخیر شدید میتواند آب را از خاک خارج کند در حالی که بخشی از نمک در خاک باقی میماند.
تکرار این فرآیند میتواند موجب افزایش غلظت نمک در منطقه ریشه و حتی تشکیل لکههای نمکی در سطح شود.
استفاده از مالچ مناسب میتواند:
– تبخیر سطحی را کاهش دهد.
– نوسان رطوبت خاک را کاهش دهد.
– دمای سطح خاک را تعدیل کند.
– به مدیریت تجمع نمک کمک کند.
FAO استفاده از مالچ و مواد آلی را در مجموعه اقدامات مدیریت خاکهای متاثر از نمک قرار میدهد.
—
۹. انتخاب گیاه مقاوم به شوری؛ سادهتر از جنگیدن با خاک در بعضی شرایط
همه گیاهان حساسیت یکسانی به شوری ندارند.
بنابراین در مناطقی که اصلاح کامل خاک بسیار پرهزینه است، یکی از گزینهها میتواند انتخاب:
– گیاه مقاومتر
– رقم متحملتر
– پایه مقاومتر
– الگوی کشت مناسبتر
باشد.
این روش شوری را از خاک حذف نمیکند؛ بلکه اثر شوری بر تولید را کاهش میدهد.
در بسیاری از برنامههای مدیریت شوری، انتخاب محصول و مدیریت زراعی در کنار اصلاح خاک و آبشویی قرار میگیرد.
—
۱۰. آبیاری قطرهای در زمین شور
آبیاری قطرهای میتواند مقدار آب را دقیقتر در اختیار گیاه قرار دهد و از برخی اتلافهای آبیاری سطحی جلوگیری کند.
اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد:
«آبیاری قطرهای نمکزدایی نیست.»
اگر آب شور باشد، نمک همچنان وارد خاک میشود.
اتفاقاً در آبیاری قطرهای باید محل تجمع نمک و وضعیت آبشویی بهدقت مدیریت شود.
بنابراین برنامه مناسب میتواند شامل:
قطرهای + آبشویی کنترلشده + زهکشی + پایش EC
باشد.
—
۱۱. آبیاری زیرسطحی و خاک شور
آبیاری زیرسطحی میتواند آب را در عمق مناسبتری نسبت به سطح خاک به منطقه ریشه برساند و در شرایط مناسب تبخیر سطحی را کاهش دهد.
اما همان قانون همچنان برقرار است:
آبیاری زیرسطحی نیز نمک را از بین نمیبرد.
اگر نمک وارد سیستم شود، باید برای خروج آن از منطقه ریشه برنامه داشت.
بنابراین در خاک شور، ترکیب زیرسطحی میتواند چنین باشد:
آبیاری زیرسطحی
+ مدیریت حجم آب
+ آبشویی
+ زهکشی
+ کنترل EC
—
۱۲. آیا سوپرجاذب کشاورزی برای خاک شور مفید است؟
در اینجا باید میان دو موضوع تفاوت قائل شویم:
کاهش اثر کمآبی
و
حذف شوری
سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیمر جاذب آب یا پلیاکریلات کشاورزی، ماده نمکزدا نیست.
این مواد برای مدیریت آب در ناحیه ریشه طراحی میشوند.
پلیاکریلاتهای جاذب آب میتوانند آب را جذب کرده و به شکل ژل نگه دارند؛ اما عملکرد آنها به کیفیت آب، نوع یونها، خاک و شرایط محیطی وابسته است.
بهخصوص در آب شور، وجود یونها میتواند ظرفیت تورم هیدروژل را کاهش دهد.
بنابراین ادعای:
««سوپرجاذب شوری خاک را از بین میبرد»»
از نظر علمی صحیح نیست.
اما میتوان گفت:
«سوپرجاذب میتواند به مدیریت رطوبت ناحیه ریشه کمک کند و در صورت طراحی صحیح، بهعنوان یکی از اجزای برنامه مدیریت تنش خشکی مورد استفاده قرار گیرد.»
—
۱۳. چرا پلیاکریلات در آب شور کمتر متورم میشود؟
سوپرجاذبهای پلیمری دارای گروههای آبدوست و شبکهای هستند که موجب جذب آب و تورم آنها میشود.
اما در آب دارای املاح، محیط یونی تغییر میکند و فشار اسمزی مؤثر برای تورم پلیمر کاهش مییابد.
در نتیجه ممکن است:
آب شیرین → تورم بیشتر
آب شور → تورم کمتر
باشد.
همچنین یونهای چندظرفیتی مانند کلسیم و منیزیم میتوانند بر رفتار برخی پلیمرهای جاذب اثر قابل توجهی داشته باشند.
به همین دلیل اگر قرار است یک پودر جاذب آب، گرانول جاذب آب، کریستال جاذب آب یا هیدروژل کشاورزی در زمین شور استفاده شود، بهتر است عملکرد آن با آب واقعی مزرعه آزمایش شود، نه فقط با آب مقطر.
—
۱۴. آیا ترکیب سوپرجاذب با گچ مفید است؟
از نظر مفهومی ممکن است ترکیب این دو ماده برای یک برنامه اصلاحی جذاب باشد، زیرا:
سوپرجاذب → مدیریت رطوبت
و
گچ → تأمین کلسیم و کمک به اصلاح برخی خاکهای سدیمی
اما این دو ماده یک کار یکسان انجام نمیدهند.
از طرف دیگر، یونهای موجود در محیط میتوانند بر عملکرد پلیمر جاذب اثر بگذارند.
بنابراین نباید صرفاً با مخلوط کردن:
پلیاکریلات + گچ
نتیجه گرفت که محصول حتماً برای تمام خاکهای شور مناسب است.
بهتر است ابتدا آزمایش شود:
1. ظرفیت جذب در آب آبیاری واقعی
2. جذب در خاک واقعی
3. EC آب
4. میزان تورم ژل
5. چرخه خشک و خیس شدن
6. پایداری ژل
7. اثر بر نفوذ آب
8. اثر بر رشد گیاه
—
۱۵. نقش زئولیت در مدیریت خاک شور
زئولیت یک ماده معدنی با ظرفیت تبادل یونی و ساختار متخلخل است که در برخی کاربردهای کشاورزی برای اصلاح ویژگیهای خاک و مدیریت آب و عناصر غذایی بررسی شده است.
اما:
«زئولیت را نیز نباید بهعنوان ماده نمکزدا معرفی کرد.»
اثر آن به نوع زئولیت، دوز مصرف، خاک و یونهای موجود بستگی دارد.
اگر محصولی شامل:
زئولیت + پلیاکریلات
باشد، بهتر است اثر هر جزء و اثر ترکیب نهایی جداگانه آزمایش شود.
—
۱۶. بهترین روش؛ ترکیب چند فناوری
در شرایط دشوار معمولاً یک فناوری بهتنهایی بهترین نتیجه را نمیدهد.
برای مثال در یک باغ خشک و دارای آب نسبتاً شور، یک برنامه جامع ممکن است شامل موارد زیر باشد:
مرحله اول
آزمایش آب:
– EC
– SAR
– pH
– TDS
– سدیم
– کلسیم
– منیزیم
مرحله دوم
آزمایش خاک:
– EC یا ECe
– pH
– SAR یا شاخصهای سدیمی
– بافت خاک
– ماده آلی
– وضعیت زهکشی
مرحله سوم
اصلاح آب و خاک بر اساس نتیجه آزمایش
مرحله چهارم
استفاده از آبیاری دقیق
مرحله پنجم
مدیریت آبشویی و زهکشی
مرحله ششم
استفاده از مواد آلی و مالچ در صورت مناسب بودن
مرحله هفتم
انتخاب گیاه یا پایه مقاومتر
مرحله هشتم
در صورت نیاز، استفاده آزمایشی از سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل، پلیاکریلات پتاسیم یا سایر مواد نگهدارنده رطوبت خاک
این رویکرد بسیار منطقیتر از تکیه بر یک محصول واحد است.
—
۱۷. یک مثال ساده برای باغدار
فرض کنیم باغداری مشاهده میکند:
– آب آبیاری شور است.
– خاک در تابستان خشک میشود.
– روی سطح خاک لکههای سفید ایجاد میشود.
– بعضی درختان رشد ضعیفتری دارند.
– آب بهسختی در برخی نقاط خاک نفوذ میکند.
نباید بلافاصله نتیجه گرفت:
«فقط سوپرجاذب اضافه کنیم.»
یا:
«فقط گچ اضافه کنیم.»
ابتدا باید مشخص شود مشکل اصلی چیست.
ممکن است باغ همزمان دارای:
شوری + سدیمی بودن + کمبود رطوبت + ضعف نفوذ آب
باشد.
در این صورت برنامه اصلاح میتواند ترکیبی باشد.
—
۱۸. یک نسخه ساده برای تصمیمگیری کشاورز
اگر مشکل اصلی کمبود آب باشد:
تمرکز بر:
آبیاری دقیق + کاهش تبخیر + افزایش نگهداری آب خاک + مدیریت ریشه
—
اگر مشکل اصلی شوری آب باشد:
تمرکز بر:
کیفیت آب + انتخاب گیاه + مدیریت حجم آبیاری + آبشویی + زهکشی
—
اگر مشکل اصلی سدیمی بودن خاک باشد:
تمرکز بر:
منبع کلسیم مناسب مانند گچ در صورت تأیید آزمایش + آبشویی + اصلاح نفوذپذیری و زهکشی
—
اگر خاک هم شور و هم سدیمی باشد:
نیاز به برنامه ترکیبی و آزمایش دقیقتر وجود دارد.
—
اگر خاک شور و خشک باشد:
ممکن است ترکیب:
مدیریت شوری + آبیاری دقیق + افزایش ظرفیت نگهداری آب
مناسبتر از تمرکز بر یک ماده واحد باشد.
—
۱۹. پایش مداوم؛ راز موفقیت در مدیریت شوری
اصلاح خاک یک عملیات یکباره نیست.
بهتر است روند تغییرات بررسی شود.
موارد مهم برای پایش:
شاخص| چه چیزی را نشان میدهد؟
EC آب| میزان شوری آب آبیاری
ECe خاک| شوری خاک
SAR| خطر سدیمی بودن
pH| وضعیت اسیدی یا قلیایی خاک
رطوبت خاک| میزان آب قابل دسترس در منطقه ریشه
سطح آب زیرزمینی| خطر برگشت نمک
زهآب| مقدار نمک خارجشده
رشد گیاه| نتیجه نهایی مدیریت
نقشهبرداری و پایش مکانی شوری نیز میتواند به شناسایی لکههای شور و مدیریت هدفمند کمک کند. FAO در پروژه GSASmap بر اهمیت پایش و شناسایی مکانی خاکهای شور و سدیمی تأکید کرده است.
—
۲۰. اشتباهات رایج در مبارزه با شوری
اشتباه اول:
هر خاک شور = مصرف گچ
❌ نادرست.
ابتدا باید مشخص شود مشکل شوری است یا سدیمی بودن یا هر دو.
—
اشتباه دوم:
سوپرجاذب شوری را درمان میکند
❌ نادرست.
سوپرجاذب، ابزار مدیریت آب و رطوبت است، نه دستگاه تصفیه نمک.
—
اشتباه سوم:
هرچه آب بیشتر، شوری کمتر
❌ همیشه درست نیست.
بدون زهکشی مناسب، آب اضافی میتواند مشکل را تشدید کند.
—
اشتباه چهارم:
آبشویی بدون بررسی آب زیرزمینی
❌ خطرناک است.
اگر سطح آب زیرزمینی بالا باشد، احتمال برگشت نمک وجود دارد.
—
اشتباه پنجم:
عدد EC بهتنهایی برای تصمیمگیری کافی است
❌ کافی نیست.
EC باید در کنار نوع گیاه، بافت خاک، زهکشی، SAR، اقلیم و روش آبیاری بررسی شود.
—
۲۱. مدل پیشنهادی برای یک باغ کمآب و شور
برای یک باغ در منطقه خشک میتوان این زنجیره را در نظر گرفت:
آزمایش آب
↓
آزمایش خاک
↓
تشخیص شوری یا سدیمی بودن
↓
اصلاح آب در صورت امکان
↓
آبیاری دقیق
↓
مدیریت آبشویی
↓
زهکشی
↓
مواد آلی و مالچ در صورت مناسب بودن
↓
انتخاب گیاه یا پایه مقاوم
↓
سوپرجاذب/هیدروژل در صورت توجیه فنی و اقتصادی
↓
پایش EC + رطوبت + رشد گیاه
این مدل بسیار قابل اتکاتر از توصیه یک محصول بهعنوان «راهحل کامل شوری» است.
—
۲۲. جمعبندی فصل
برای کاهش شوری خاک باید ابتدا علت و نوع شوری مشخص شود.
اگر مشکل، نمکهای محلول باشد، محور اصلی مدیریت معمولاً:
آب مناسب + آبیاری صحیح + آبشویی کنترلشده + زهکشی
است.
اگر مشکل، سدیمی بودن خاک باشد، ممکن است:
کلسیم/گچ + آبشویی + اصلاح ساختمان خاک + زهکشی
ضروری باشد.
اگر مشکل، خشکی و کمبود آب در منطقه ریشه باشد، میتوان از:
آبیاری قطرهای، آبیاری زیرسطحی، مالچ، مواد آلی، مدیریت خاک و در شرایط مناسب سوپرجاذب کشاورزی یا هیدروژل
بهعنوان اجزای یک برنامه جامع استفاده کرد.
اصل اساسی این است:
«شوری را باید از منطقه ریشه مدیریت کرد، نه اینکه فقط عدد EC را پایین بیاوریم.»
و مهمتر از آن:
«هیچ مادهای، از جمله پلیاکریلات، هیدروژل، زئولیت یا گچ، جایگزین مدیریت صحیح آب، خاک و زهکشی نمیشود.»
—
پرسشهای متداول
آیا سوپرجاذب برای خاک شور خوب است؟
میتواند در مدیریت رطوبت خاک و کاهش تنش خشکی مفید باشد، اما شوری را حذف نمیکند و عملکرد آن در آب شور ممکن است کاهش یابد.
آیا پلیاکریلات سدیم برای کشاورزی مناسب است؟
صرفاً «پلیاکریلات سدیم» بودن برای مصرف کشاورزی کافی نیست. خلوص، مواد باقیمانده، مشخصات محصول، رفتار آن در خاک و آب آبیاری و الزامات ایمنی باید بررسی شود.
پلیاکریلات پتاسیم بهتر است یا پلیاکریلات سدیم؟
پاسخ به کاربرد و مشخصات محصول بستگی دارد. برای یک محصول کشاورزی، فقط نام پلیمر کافی نیست و باید عملکرد واقعی آن در خاک و آب مورد استفاده آزمایش شود.
آیا گچ شوری خاک را از بین میبرد؟
گچ بیشتر برای اصلاح برخی مشکلات مرتبط با سدیمی بودن خاک اهمیت دارد. برای خارج کردن نمکهای محلول، آبشویی و زهکشی نقش اصلی دارند.
آیا زئولیت نمک خاک را جذب میکند؟
زئولیت میتواند بر تبادل یونی و برخی ویژگیهای خاک اثر بگذارد، اما نباید آن را بهعنوان یک نمکزدا یا جایگزین آبشویی و زهکشی معرفی کرد.
آیا آب شور را میتوان با آبیاری زیرسطحی استفاده کرد؟
در بعضی شرایط بله، اما تصمیم به نوع گیاه، EC و ترکیب آب، خاک، زهکشی و مدیریت آبیاری بستگی دارد. آبیاری زیرسطحی بهخودیخود نمک را حذف نمیکند.
بهترین روش اصلاح خاک شور چیست؟
یک «بهترین روش» عمومی وجود ندارد. بهترین برنامه بر اساس آزمایش آب و خاک، نوع شوری، محصول، بافت خاک و وضعیت زهکشی طراحی میشود.
—
کلیدواژههای مهم SEO این فصل
کاهش شوری خاک، درمان خاک شور، اصلاح خاک شور، روش کاهش شوری خاک، آبشویی خاک شور، گچ برای خاک شور، گچ کشاورزی برای شوری، اصلاح خاک سدیمی، خاک شور و سدیمی، مدیریت شوری آب، آب شور کشاورزی، کاهش اثر آب شور بر گیاه، سوپرجاذب برای خاک شور، سوپرجاذب کشاورزی، هیدروژل کشاورزی، پلیاکریلات کشاورزی، پلیاکریلات جاذب آب، پلیاکریلات پتاسیم، پلیاکریلات سدیم، پلیمر نگهدارنده آب، پودر جاذب آب، ژل نگهدارنده آب، مواد نگهدارنده رطوبت خاک، زئولیت برای خاک شور، مدیریت رطوبت خاک، آبیاری زمین شور، آبیاری قطرهای در خاک شور، آبیاری زیرسطحی در خاک شور، بهترین روش اصلاح خاک شور، کاهش EC خاک، کاهش شوری آب کشاورزی، مدیریت تنش شوری و خشکی.