۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی36

36

فصل ۳۶/ مقاومت رطوبتی رزین اپوکسی عایق برق و عملکرد آن در محیط‌های مرطوب

مقدمه

رطوبت یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر عملکرد سیستم‌های عایق الکتریکی است. بسیاری از تجهیزات برق در محیط‌هایی کار می‌کنند که به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم با آب، بخار آب، باران، شبنم، رطوبت محیط یا شست‌وشوی صنعتی در تماس هستند.

رزین اپوکسی عایق برق می‌تواند با ایجاد یک لایه نسبتاً پیوسته روی سطح، در برخی کاربردها به کاهش نفوذ رطوبت و حفاظت از سطح عایق کمک کند. با این حال، میزان مقاومت واقعی در برابر آب و رطوبت به نوع رزین، فرمولاسیون، میزان پخت، ضخامت، کیفیت اجرا، زیرلایه و شرایط محیطی وابسته است.

به همین دلیل، اصطلاح «ضدآب» یا «مقاوم در برابر رطوبت» باید با توجه به شرایط کاربرد و داده‌های آزمون استفاده شود.

—

۱. چرا رطوبت برای عایق الکتریکی خطرناک است؟

آب در حالت کاملاً خالص رسانایی الکتریکی نسبتاً کمی دارد، اما آب موجود در محیط واقعی معمولاً حاوی:

– املاح،
– یون‌ها،
– گردوغبار،
– مواد شیمیایی،
– آلودگی‌های صنعتی،

است.

در نتیجه رطوبت روی سطح عایق می‌تواند مقاومت سطحی را کاهش دهد.

این موضوع ممکن است موجب افزایش:

– جریان نشتی،
– جریان سطحی،
– احتمال جرقه،
– تخلیه سطحی،

شود.

—

۲. تفاوت رطوبت سطحی و نفوذ آب

دو پدیده باید از یکدیگر جدا شوند.

رطوبت سطحی

آب یا رطوبت روی سطح عایق قرار می‌گیرد.

نفوذ آب

آب از طریق:

– ترک،
– حفره،
– مرز اتصال،
– پوشش ناقص،
– عیب سطحی،

به داخل ساختار یا زیر لایه عایق وارد می‌شود.

رزین اپوکسی مناسب می‌تواند در برخی کاربردها مسیر نفوذ را کاهش دهد، اما اجرای ناقص ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد.

—

۳. چرا پوشش یکنواخت اهمیت دارد؟

اگر یک پوشش رزینی دارای:

– سوراخ،
– ترک،
– حباب باز،
– بخش بدون پوشش،
– ضخامت بسیار کم،

باشد، آب می‌تواند از همان نقطه به زیر پوشش نفوذ کند.

بنابراین مقاومت رطوبتی فقط به ماده رزین وابسته نیست.

کیفیت اجرای پوشش بخش مهمی از مقاومت نهایی در برابر رطوبت است.

—

۴. جذب آب رزین اپوکسی

بسیاری از مواد پلیمری مقداری آب را در طول زمان جذب می‌کنند.

مقدار جذب آب به عوامل مختلفی وابسته است:

– نوع رزین،
– نوع سخت‌کننده،
– درجه پخت،
– پرکننده‌ها،
– دما،
– مدت تماس با آب،
– ضخامت.

افزایش جذب آب می‌تواند بر برخی خواص الکتریکی و مکانیکی اثر بگذارد.

—

۵. اثر آب بر خواص عایقی

در کاربردهای الکتریکی، رطوبت می‌تواند موجب تغییر در:

– مقاومت عایقی،
– مقاومت سطحی،
– تلفات دی‌الکتریک،
– استقامت دی‌الکتریک،

شود.

به همین دلیل، عملکرد یک رزین در شرایط خشک لزوماً همان عملکرد را در شرایط مرطوب تضمین نمی‌کند.

—

۶. نمونه آزمون رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119

طبق اطلاعات مرجع ارائه‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، آزمون الکتریکی روی نمونه‌ای با ضخامت یک میلی‌متر روی سطح مقره چرخی انجام شده است.

مقادیر اعلام‌شده عبارت‌اند از:

شرایط آزمون| ولتاژ شکست اعلام‌شده
خشک| ۲۱,۰۰۰ ولت
مرطوب| ۱۴,۰۰۰ ولت

همچنین ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای اعلام‌شده:

شرایط آزمون| ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای
خشک| ۳,۵۰۰ ولت
مرطوب| ۲,۵۰۰ ولت

مرجع اعلام‌شده برای این اطلاعات وزارت نیرو – دانشکده شهید عباسپور و شماره تأیید اعلام‌شده 84-4-11 است.

این داده‌ها اهمیت شرایط مرطوب در عملکرد عایقی را نشان می‌دهند، اما نتایج یک نمونه آزمون را نباید بدون توجه به شرایط آزمون به تمام کاربردها تعمیم داد.

—

۷. تفاوت عملکرد خشک و مرطوب

در اطلاعات آزمون ارائه‌شده برای 8119، مقدار ولتاژ شکست در شرایط مرطوب کمتر از شرایط خشک اعلام شده است.

این تفاوت از نظر مهندسی عایق موضوع مهمی است.

به همین دلیل هنگام طراحی یا ترمیم عایق در فضای باز باید شرایطی مانند:

– بارندگی،
– شبنم،
– رطوبت،
– آلودگی،

در نظر گرفته شود.

—

۸. رطوبت و آلودگی سطحی

آب به‌تنهایی تنها مسئله نیست.

ترکیب:

رطوبت + آلودگی

می‌تواند برای عایق سطحی شرایط سخت‌تری ایجاد کند.

برای مثال گردوغبار صنعتی ممکن است روی سطح مقره بنشیند. در حالت خشک، ممکن است اثر آن محدود باشد؛ اما پس از خیس‌شدن، مواد محلول موجود در آلودگی می‌توانند یک لایه نسبتاً رسانا روی سطح ایجاد کنند.

—

۹. جریان نشتی سطحی

وقتی سطح عایق مرطوب و آلوده می‌شود، ممکن است مسیر جریان روی سطح شکل بگیرد.

این جریان با افزایش:

– ولتاژ،
– رطوبت،
– آلودگی،
– طول مسیر،

تغییر می‌کند.

در کاربردهای ولتاژ متوسط و بالا، کنترل این جریان اهمیت ویژه‌ای دارد.

—

۱۰. ایجاد جرقه سطحی

در شرایط خاص، جریان سطحی می‌تواند به تخلیه و جرقه سطحی منجر شود.

اگر سطح عایق دارای:

– ترک،
– حفره،
– آلودگی،
– لبه تیز،

باشد، احتمال تمرکز میدان الکتریکی نیز ممکن است افزایش یابد.

پوشش رزینی مناسب می‌تواند در برخی کاربردها به محافظت از سطح کمک کند، ولی نباید جایگزین طراحی صحیح عایقی شود.

—

۱۱. آب و مسیر خزشی

در مقره‌ها و عایق‌های فضای باز، مسیر خزشی اهمیت زیادی دارد.

مسیر خزشی همان مسیری است که جریان در امتداد سطح عایق می‌تواند طی کند.

در هنگام اجرای رزین نباید بدون بررسی هندسه عایق، شیارهای مقره یا مسیرهای طراحی‌شده پر شوند.

—

۱۲. آیا پوشش کامل رزین همیشه بهتر است؟

خیر.

پوشش کامل ممکن است در برخی کاربردها مزایایی داشته باشد، اما باید بررسی شود که:

– مسیر خزشی تغییر نکند،
– آب در زیر پوشش محبوس نشود،
– ضخامت بیش از حد ایجاد نشود،
– تنش حرارتی ایجاد نشود.

در برخی موارد، ترمیم موضعی مناسب‌تر است.

—

۱۳. اهمیت آب‌بندی لبه‌ها

یکی از نقاط حساس در پوشش‌های رزینی، محل پایان پوشش است.

اگر لبه پوشش به‌خوبی به زیرلایه متصل نباشد، آب می‌تواند از زیر آن وارد شود.

به همین دلیل در طراحی پوشش باید به:

– لبه‌ها،
– گوشه‌ها،
– محل اتصال دو ماده،
– حفره‌ها،

توجه ویژه شود.

—

۱۴. رطوبت و چسبندگی رزین

اگر رزین روی سطح مرطوب اجرا شود، ممکن است چسبندگی نهایی کاهش پیدا کند.

این مشکل در موارد زیر اهمیت بیشتری دارد:

– سرامیک مرطوب،
– فلز مرطوب،
– بتن،
– سطوح دارای تخلخل،
– تجهیزات فضای باز.

بنابراین پیش از اجرا باید وضعیت رطوبت سطح بررسی شود.

—

۱۵. آماده‌سازی سطح برای محیط مرطوب

برای ایجاد یک پوشش پایدار، سطح باید:

– تمیز،
– عاری از چربی،
– عاری از ذرات سست،
– خشک،
– آماده پذیرش رزین،

باشد.

در محیط‌های صنعتی، حتی لایه بسیار نازک روغن یا آلودگی می‌تواند کیفیت اتصال را کاهش دهد.

—

۱۶. نقش حباب در نفوذ رطوبت

حباب‌های موجود در پوشش می‌توانند نقاط ضعیفی ایجاد کنند.

اگر حباب به سطح راه داشته باشد، ممکن است آب به داخل آن نفوذ کند.

حتی حباب بسته نیز می‌تواند از نظر الکتریکی یک ناپیوستگی در ماده ایجاد کند.

بنابراین کنترل هوا در هنگام اختلاط و اجرای رزین اهمیت دارد.

—

۱۷. رطوبت و تخلیه جزئی

در سیستم‌های عایق ولتاژ بالاتر، وجود حفره یا ناپیوستگی می‌تواند از عوامل مؤثر بر تخلیه جزئی باشد.

رطوبت می‌تواند شرایط داخل یا اطراف این ناپیوستگی‌ها را تغییر دهد.

در نتیجه در پوشش‌های حساس باید تا حد امکان:

– حباب،
– حفره،
– ترک،
– جداشدگی،

کنترل شوند.

—

۱۸. مقاومت رطوبتی و پخت کامل

پخت مناسب رزین نقش مهمی در عملکرد نهایی دارد.

رزین ناقص‌پخت ممکن است:

– چسبندگی ضعیف‌تری داشته باشد،
– جذب رطوبت بیشتری نشان دهد،
– مقاومت شیمیایی پایین‌تری داشته باشد،
– خواص مکانیکی مناسب را به دست نیاورد.

بنابراین زمان و شرایط پخت باید مطابق سیستم رزینی رعایت شود.

—

۱۹. اثر دما بر نفوذ رطوبت

دما می‌تواند بر سرعت نفوذ و جذب رطوبت اثر بگذارد.

در محیط گرم و مرطوب، شرایط می‌تواند نسبت به محیط خشک و خنک متفاوت باشد.

به همین دلیل، اگر تجهیز در شرایط:

گرم + مرطوب + ولتاژ بالا

کار می‌کند، بهتر است سیستم عایقی تحت شرایط نزدیک به کاربرد واقعی ارزیابی شود.

—

۲۰. محیط‌های دریایی و نمکی

در مناطق ساحلی یا محیط‌های دارای نمک، آلودگی سطحی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

ذرات نمک می‌توانند روی سطح عایق تجمع کنند.

وقتی رطوبت یا باران وجود داشته باشد، این آلودگی می‌تواند به افزایش رسانایی سطح کمک کند.

در چنین شرایطی، طراحی مسیر خزشی و نگهداری سطح عایق اهمیت ویژه دارد.

—

۲۱. محیط‌های صنعتی آلوده

در کارخانه‌ها نیز ممکن است عایق در معرض:

– گرد فلز،
– غبار سیمان،
– بخارات شیمیایی،
– روغن،
– دوده،

قرار گیرد.

اگر چنین آلودگی‌هایی با رطوبت ترکیب شوند، شرایط سطحی عایق سخت‌تر می‌شود.

—

۲۲. کاربرد رزین اپوکسی در مقره‌های فضای باز

رزین اپوکسی می‌تواند در برخی کاربردها برای:

– ترمیم ترک سطحی،
– آب‌بندی،
– پرکردن حفره،
– پوشش موضعی،

مورد استفاده قرار گیرد.

اما برای مقره فضای باز باید هم‌زمان موارد زیر بررسی شود:

– UV،
– باران،
– رطوبت،
– تغییر دما،
– آلودگی،
– یخ‌زدگی احتمالی.

—

۲۳. تأثیر تابش فرابنفش

در فضای باز، رزین ممکن است در معرض تابش UV قرار گیرد.

همه سیستم‌های اپوکسی مقاومت یکسانی در برابر UV ندارند.

قرارگیری طولانی‌مدت در برابر نور خورشید ممکن است در برخی فرمولاسیون‌ها موجب:

– تغییر رنگ،
– گچی‌شدن سطح،
– کاهش برخی خواص سطحی،

شود.

بنابراین برای کاربرد کاملاً بیرونی باید مقاومت UV نیز بررسی شود.

—

۲۴. یخ‌زدگی و رطوبت

در مناطق سرد، آب واردشده به ترک‌ها و حفره‌ها ممکن است در اثر یخ‌زدگی منبسط شود.

تکرار چرخه:

آب → یخ → ذوب → آب

می‌تواند در طول زمان به آسیب سطحی کمک کند.

در چنین شرایطی، آب‌بندی مناسب و حذف مسیرهای نفوذ آب اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

—

۲۵. مقاومت رطوبتی در ترانسفورماتورها

در ترانسفورماتورها، وجود رطوبت می‌تواند بر سیستم عایقی اثر منفی داشته باشد.

رزین در برخی قسمت‌ها می‌تواند نقش:

– عایق،
– محافظ،
– آب‌بند،
– تثبیت‌کننده،

داشته باشد.

اما انتخاب ماده باید با ساختار کلی ترانسفورماتور سازگار باشد.

—

۲۶. مقاومت رطوبتی در موتورها

در موتورهای الکتریکی، ورود رطوبت می‌تواند مقاومت عایقی را کاهش دهد.

این موضوع در موتورهایی که:

– در فضای باز،
– محیط مرطوب،
– کارگاه‌های شست‌وشو،
– محیط‌های صنعتی،

کار می‌کنند، اهمیت بیشتری دارد.

پوشش رزینی مناسب می‌تواند بخشی از سیستم حفاظت باشد، اما جایگزین کامل آب‌بندی طراحی‌شده کارخانه نیست.

—

۲۷. عایق رطوبتی در تابلو برق

تابلوهای برق در محیط‌های مرطوب ممکن است با مشکلاتی مانند:

– میعان،
– بخار آب،
– نفوذ قطرات،
– کاهش مقاومت سطحی،

مواجه شوند.

رزین می‌تواند در بعضی اتصالات و قطعات به‌عنوان پوشش محافظ استفاده شود، ولی تهویه، آب‌بندی محفظه و کنترل میعان نیز اهمیت دارند.

—

۲۸. ترمیم اتصال و کابل در برابر رطوبت

در مفصل‌ها و اتصالات کابل، یکی از خطرات مهم نفوذ آب است.

اگر آب به بخش عایقی یا محل اتصال نفوذ کند، ممکن است عملکرد الکتریکی را تحت تأثیر قرار دهد.

در چنین مواردی، رزین می‌تواند بخشی از سیستم آب‌بندی باشد؛ اما طراحی کامل مفصل باید برای شرایط واقعی کابل انجام شده باشد.

—

۲۹. آیا رزین اپوکسی کاملاً ضدآب است؟

استفاده مطلق از عبارت «کاملاً ضدآب» نیازمند داده آزمون مشخص و تعریف شرایط آزمون است.

زیرا حتی یک پوشش بسیار مقاوم در برابر آب نیز ممکن است در شرایطی مانند:

– غوطه‌وری طولانی،
– فشار آب،
– دمای بالا،
– سیکل حرارتی،
– آسیب مکانیکی،

رفتار متفاوتی داشته باشد.

بنابراین عبارت دقیق‌تر در بسیاری از کاربردها:

مقاومت در برابر رطوبت و آب در شرایط مشخص

است.

—

۳۰. آزمون غوطه‌وری در آب

برای بررسی مقاومت رطوبتی، یکی از روش‌های ارزیابی می‌تواند قرار دادن نمونه در شرایط آبی مشخص و بررسی تغییر خواص باشد.

پس از آزمون می‌توان مواردی مانند:

– تغییر وزن،
– تغییر ظاهر،
– چسبندگی،
– ترک،
– مقاومت عایقی،

را بررسی کرد.

نوع، دما و مدت آزمون باید مشخص باشد.

—

۳۱. آزمون رطوبت و استقامت الکتریکی

در کاربردهای عایق الکتریکی، صرف مشاهده ظاهری کافی نیست.

ممکن است پوشش از نظر ظاهری سالم باشد ولی خواص الکتریکی آن تغییر کرده باشد.

به همین دلیل می‌توان قبل و بعد از آزمون رطوبتی، پارامترهای الکتریکی مناسب را اندازه‌گیری کرد.

—

۳۲. مقایسه عملکرد خشک و مرطوب در 8119

بر اساس داده‌های اعلام‌شده برای نمونه 8119:

ولتاژ شکست خشک: ۲۱ کیلوولت

و

ولتاژ شکست مرطوب: ۱۴ کیلوولت

اعلام شده است.

همچنین ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای:

۳٫۵ کیلوولت خشک

و

۲٫۵ کیلوولت مرطوب

اعلام شده است.

این اختلاف نشان می‌دهد که شرایط رطوبتی در ارزیابی عملکرد عایقی اهمیت دارد.

با این حال، این اعداد مربوط به شرایط آزمون مشخص هستند و نباید مستقیماً به حداکثر ولتاژ کاری هر تجهیز تعمیم داده شوند.

—

۳۳. رطوبت و ضخامت پوشش

افزایش ضخامت به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که مقاومت رطوبتی افزایش یابد.

اگر لایه ضخیم دارای:

– حباب،
– ترک،
– پخت ناقص،

باشد، ضخامت زیاد مزیت واقعی ایجاد نمی‌کند.

پوشش یکنواخت و بدون عیب اهمیت بیشتری از افزایش بی‌دلیل ضخامت دارد.

—

۳۴. نقش پرکننده‌ها و افزودنی‌ها

برخی رزین‌های اپوکسی دارای:

– فیلر،
– پیگمنت،
– نانوذرات،
– افزودنی‌های ضدحباب،

هستند.

این مواد می‌توانند خواص رزین را تغییر دهند.

اما تأثیر هر افزودنی باید با آزمون مشخص شود و نمی‌توان صرفاً بر اساس نام «نانو» نتیجه گرفت که مقاومت رطوبتی یا الکتریکی الزاماً افزایش یافته است.

—

۳۵. کنترل کیفیت اجرای پوشش ضد رطوبت

بعد از اجرا باید موارد زیر بررسی شود:

– پوشش کامل،
– نبود حفره،
– نبود ترک،
– یکنواختی ضخامت،
– چسبندگی،
– پخت مناسب،
– آب‌بندی لبه‌ها.

در تجهیزات حساس، آزمون الکتریکی نیز باید انجام شود.

—

۳۶. اشتباهات رایج در عایق‌کاری رطوبتی

اجرای رزین روی سطح خیس

یکی از مهم‌ترین خطاهاست.

پوشاندن آلودگی با رزین

رزین نباید نقش «پوشاننده آلودگی» داشته باشد.

ضخامت بسیار زیاد

ضخامت زیاد لزوماً به معنی مقاومت بیشتر نیست.

بی‌توجهی به لبه‌ها

آب می‌تواند از زیر لبه پوشش وارد شود.

بی‌توجهی به UV

در فضای باز، دوام سطحی رزین باید بررسی شود.

بی‌توجهی به سیکل حرارتی

گرم و سرد شدن مکرر می‌تواند موجب ترک یا جداشدگی شود.

—

۳۷. راهنمای انتخاب رزین برای محیط مرطوب

پیش از انتخاب رزین، باید به پرسش‌های زیر پاسخ داد:

1. آیا تماس با آب مستقیم است؟
2. آیا غوطه‌وری وجود دارد؟
3. آیا رطوبت دائمی است؟
4. آیا دما بالاست؟
5. آیا آلودگی نمکی وجود دارد؟
6. آیا تابش خورشید وجود دارد؟
7. آیا سیکل حرارتی وجود دارد؟
8. آیا ولتاژ بالا وجود دارد؟
9. آیا پوشش روی فلز اجرا می‌شود؟
10. آیا پوشش روی سرامیک یا شیشه اجرا می‌شود؟

پاسخ به این پرسش‌ها نوع آزمون و انتخاب مواد را مشخص‌تر می‌کند.

—

۳۸. اهمیت آزمون واقعی پیش از اجرای گسترده

اگر تجهیز ارزش اقتصادی یا ایمنی بالایی دارد، بهتر است پیش از اجرای گسترده:

– نمونه واقعی،
– شرایط واقعی،
– دمای واقعی،
– رطوبت واقعی،

در نظر گرفته شود.

آزمون نمونه می‌تواند خطر اجرای ناموفق در مقیاس بزرگ را کاهش دهد.

—

۳۹. جمع‌بندی

مقاومت رطوبتی یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک سیستم عایق الکتریکی است، به‌خصوص در تجهیزات فضای باز و محیط‌های صنعتی.

رزین اپوکسی عایق برق می‌تواند در شرایط مناسب برای:

– آب‌بندی،
– ترمیم سطح،
– حفاظت عایقی،
– پرکردن حفره،
– کاهش مسیر نفوذ رطوبت،

مورد استفاده قرار گیرد.

اما عملکرد نهایی به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است:

نوع رزین + پخت + آماده‌سازی سطح + ضخامت + کیفیت اجرا + شرایط دما + رطوبت + آلودگی + طراحی عایقی

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، داده آزمون ارائه‌شده روی نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی، ولتاژ شکست ۲۱ کیلوولت در شرایط خشک و ۱۴ کیلوولت در شرایط مرطوب را نشان می‌دهد و ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای نیز به‌ترتیب ۳٫۵ و ۲٫۵ کیلوولت اعلام شده است.

این نتایج نشان می‌دهند که شرایط مرطوب باید در ارزیابی عایقی جدی گرفته شود، اما برای هر کاربرد واقعی باید شرایط همان تجهیز و استاندارد آزمون مربوطه نیز بررسی شود.

مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹