۱۲
مهر

دانشنامه جامع اپوکسی عایق الکتریکی39

39

فصل ۳۹/ تخلیه جزئی در رزین اپوکسی عایق برق، علل ایجاد، خطرات و روش‌های کنترل

مقدمه

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر دوام سیستم‌های عایق الکتریکی، وجود ناپیوستگی‌هایی مانند حباب، حفره، ترک، جداشدگی و فضاهای خالی در ساختار عایق است.

در یک پوشش یا قطعه رزین اپوکسی عایق برق، ممکن است در زمان اختلاط، اجرا یا پخت، مقداری هوا در داخل ماده محبوس شود. همچنین ممکن است به دلیل آماده‌سازی نامناسب سطح، انقباض، تنش حرارتی یا جداشدگی، حفره‌هایی بین رزین و زیرلایه ایجاد شود.

این ناپیوستگی‌ها در شرایط میدان الکتریکی می‌توانند به نقاطی با تنش الکتریکی موضعی تبدیل شوند و در صورت فراهم‌بودن شرایط، پدیده‌ای به نام تخلیه جزئی یا Partial Discharge (PD) ایجاد شود.

تخلیه جزئی الزاماً به معنی شکست کامل عایق نیست، اما تکرار آن می‌تواند به مرور موجب فرسایش و تخریب موضعی ماده عایق شود.

—

۱. تخلیه جزئی چیست؟

تخلیه جزئی نوعی تخلیه الکتریکی موضعی در بخشی از سیستم عایقی است که کل مسیر عایق را به‌طور کامل پل نمی‌زند.

به زبان ساده، ممکن است در یک نقطه کوچک از عایق، میدان الکتریکی به حدی برسد که تخلیه موضعی رخ دهد، در حالی که کل ضخامت عایق هنوز دچار شکست کامل نشده است.

این پدیده در سیستم‌های عایقی ولتاژ بالا اهمیت ویژه‌ای دارد.

—

۲. چرا حفره داخلی خطرناک است؟

فرض کنیم درون یک پوشش اپوکسی یک حباب کوچک وجود داشته باشد.

هوا و رزین دارای خواص دی‌الکتریک یکسانی نیستند.

در نتیجه توزیع میدان الکتریکی در اطراف حفره می‌تواند یکنواخت نباشد.

اگر شرایط مناسب باشد، میدان در حفره می‌تواند باعث آغاز تخلیه موضعی شود.

—

۳. انواع ناپیوستگی‌های خطرناک در رزین

مهم‌ترین ناپیوستگی‌ها عبارت‌اند از:

– حباب داخلی،
– حفره باز،
– ترک،
– ترک بین رزین و فلز،
– جداشدگی از سرامیک،
– فضای خالی در لبه‌ها،
– پخت ناقص،
– نقاط بسیار نازک.

هر یک از این موارد می‌تواند رفتار الکتریکی متفاوتی داشته باشد.

—

۴. حباب چگونه ایجاد می‌شود؟

حباب ممکن است در مراحل مختلف ایجاد شود.

هنگام اختلاط

هم‌زدن سریع می‌تواند هوا را وارد رزین کند.

هنگام انتقال

انتقال نامناسب ماده نیز ممکن است باعث ورود هوا شود.

هنگام اجرا

اجرای سریع یا نامناسب می‌تواند هوا را در سطح حبس کند.

هنگام پخت

برخی تغییرات دما و واکنش پخت ممکن است حرکت حباب‌ها را تغییر دهد.

—

۵. حباب‌های سطحی و داخلی

حباب سطحی معمولاً راحت‌تر قابل مشاهده است.

اما حباب داخلی ممکن است با چشم دیده نشود.

به همین دلیل در کاربردهای حساس، کنترل کیفیت نباید فقط بر بازرسی ظاهری متکی باشد.

—

۶. اثر ضخامت بر حباب

هرچه پوشش ضخیم‌تر شود، کنترل حباب دشوارتر می‌تواند باشد.

اگر رزین در یک لایه بسیار ضخیم اجرا شود، خروج هوای محبوس ممکن است سخت‌تر شود.

به همین دلیل در برخی کاربردها، اجرای چند لایه کنترل‌شده ممکن است نسبت به یک لایه بسیار ضخیم مناسب‌تر باشد.

البته روش صحیح باید بر اساس فرمولاسیون و دستورالعمل محصول تعیین شود.

—

۷. اهمیت ویسکوزیته رزین

ویسکوزیته روی حرکت حباب اثر دارد.

رزین با ویسکوزیته بالا ممکن است اجازه خروج سریع هوا را ندهد.

از طرف دیگر، رقیق‌کردن خودسرانه رزین نیز می‌تواند خواص نهایی را تغییر دهد.

بنابراین هرگونه تغییر در فرمولاسیون باید فقط بر اساس دستورالعمل فنی محصول انجام شود.

—

۸. چرا رقیق‌سازی خودسرانه خطرناک است؟

افزودن حلال یا ماده رقیق‌کننده بدون بررسی می‌تواند:

– استقامت دی‌الکتریک را تغییر دهد،
– زمان پخت را تغییر دهد،
– تخلخل را افزایش دهد،
– چسبندگی را کاهش دهد،
– مقاومت حرارتی را تغییر دهد.

بنابراین برای یک رزین عایق برق، «روان‌تر شدن» الزاماً به معنی «بهتر شدن» نیست.

—

۹. رطوبت و حباب

رطوبت نیز می‌تواند در ایجاد عیوب مؤثر باشد.

اگر زیرلایه مرطوب باشد یا ماده در شرایط نامناسب نگهداری شود، امکان ایجاد:

– حباب،
– سفیدشدگی،
– جداشدگی،
– کاهش چسبندگی،

وجود دارد.

به همین دلیل خشک‌بودن سطح و شرایط مناسب مواد اهمیت دارد.

—

۱۰. حفره بین رزین و فلز

یکی از نواحی مهم، مرز بین پوشش و فلز است.

اگر رزین به‌طور کامل به فلز نچسبد، فضای خالی کوچکی ایجاد می‌شود.

این فضای خالی می‌تواند از نظر الکتریکی مهم باشد، به‌خصوص اگر در ناحیه میدان شدید قرار داشته باشد.

—

۱۱. حفره بین رزین و سرامیک

همین مسئله درباره سرامیک و مقره نیز وجود دارد.

اگر سطح مقره:

– آلوده،
– چرب،
– مرطوب،
– دارای ذرات سست،

باشد، چسبندگی کاهش می‌یابد.

در نتیجه احتمال ایجاد جداشدگی افزایش پیدا می‌کند.

—

۱۲. نقش آماده‌سازی سطح

آماده‌سازی صحیح سطح یکی از مؤثرترین روش‌های کاهش عیوب اتصال است.

سطح باید متناسب با جنس زیرلایه:

– تمیز،
– خشک،
– عاری از چربی،
– عاری از گردوغبار،

باشد.

در صورت نیاز باید آماده‌سازی مکانیکی یا شیمیایی مناسب انجام شود.

—

۱۳. ترک‌های حرارتی

تفاوت ضریب انبساط حرارتی رزین و زیرلایه می‌تواند در سیکل‌های حرارتی تنش ایجاد کند.

تکرار این فرآیند ممکن است به ایجاد ترک‌های ریز منجر شود.

این ترک‌ها می‌توانند بعدها به محل تجمع رطوبت و آلودگی تبدیل شوند.

—

۱۴. تخلیه جزئی و پیرشدگی

تخلیه جزئی اگر تکراری باشد، می‌تواند به تدریج ماده اطراف محل تخلیه را تخریب کند.

این تخریب ممکن است باعث:

حفره → تخلیه جزئی → فرسایش موضعی → بزرگ‌شدن حفره → افزایش تخلیه

شود.

این فرآیند در صورت ادامه می‌تواند خطر شکست کامل عایق را افزایش دهد.

—

۱۵. تخلیه جزئی سطحی

تخلیه جزئی همیشه در داخل ماده اتفاق نمی‌افتد.

ممکن است در سطح عایق نیز رخ دهد.

رطوبت، آلودگی و هندسه سطح می‌توانند در این موضوع مؤثر باشند.

—

۱۶. اثر آلودگی سطحی

یک سطح تمیز ممکن است رفتار متفاوتی با سطح آلوده داشته باشد.

گردوغبار، نمک و مواد صنعتی در حضور رطوبت می‌توانند رسانایی سطح را افزایش دهند.

در نتیجه جریان نشتی و احتمال تخلیه سطحی می‌تواند افزایش یابد.

—

۱۷. تخلیه کرونا و تخلیه جزئی

کرونا و تخلیه جزئی مفاهیم مرتبط اما کاملاً یکسان نیستند.

کرونا معمولاً در اطراف نقاط با میدان شدید مانند لبه‌ها یا نوک‌های تیز دیده می‌شود.

تخلیه جزئی می‌تواند در حفره‌ها، ترک‌ها، مرزهای عایقی و سایر ناپیوستگی‌های سیستم رخ دهد.

تشخیص دقیق نوع تخلیه نیازمند روش اندازه‌گیری مناسب است.

—

۱۸. لبه‌های تیز و تمرکز میدان

گوشه‌های تیز فلزی می‌توانند میدان الکتریکی را متمرکز کنند.

اگر رزین در اطراف چنین نقطه‌ای:

– نازک،
– حباب‌دار،
– ترک‌دار،

باشد، شرایط نامناسب‌تر می‌شود.

بنابراین در طراحی عایق باید هندسه قطعه نیز در نظر گرفته شود.

—

۱۹. نقش یکنواختی ضخامت

ضخامت یکنواخت به کنترل میدان و عملکرد قابل پیش‌بینی پوشش کمک می‌کند.

وجود نقاط خیلی نازک در کنار نقاط خیلی ضخیم ممکن است توزیع تنش الکتریکی را پیچیده‌تر کند.

بنابراین کنترل ضخامت باید در برنامه کنترل کیفیت قرار گیرد.

—

۲۰. تخلیه جزئی و ولتاژ شکست

این دو مفهوم یکی نیستند.

ولتاژ شکست به ولتاژی مربوط می‌شود که در آن عایق در شرایط آزمون دچار شکست می‌شود.

اما تخلیه جزئی می‌تواند پیش از شکست کامل رخ دهد.

بنابراین ممکن است یک نمونه هنوز ولتاژ شکست نسبتاً بالایی داشته باشد، اما در ولتاژهای پایین‌تر دارای تخلیه‌های موضعی باشد.

—

۲۱. داده‌های آزمون رزین اپوکسی پادنار 8119

طبق اطلاعات مرجع ارائه‌شده برای رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، آزمون نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی انجام شده و ولتاژ شکست اعلام‌شده:

– ۲۱ کیلوولت در حالت خشک،
– ۱۴ کیلوولت در حالت مرطوب،

بوده است.

ولتاژ تحمل یک‌دقیقه‌ای نیز:

– ۳٫۵ کیلوولت خشک،
– ۲٫۵ کیلوولت مرطوب،

اعلام شده است.

این اطلاعات برای توصیف رفتار نمونه در شرایط آزمون مفید است، اما به‌تنهایی بیانگر میزان تخلیه جزئی یا عدم وجود PD در تمام کاربردهای واقعی نیست.

—

۲۲. چرا تست ولتاژ شکست جایگزین تست PD نیست؟

ممکن است یک نمونه در آزمایش ولتاژ شکست نتیجه قابل قبولی داشته باشد، اما این موضوع به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که:

– تخلیه جزئی ندارد،
– حباب داخلی ندارد،
– در ولتاژ کاری طولانی‌مدت دچار PD نمی‌شود.

تست PD یک موضوع تخصصی مستقل است.

—

۲۳. روش‌های کلی کنترل تخلیه جزئی

برای کاهش احتمال تخلیه جزئی باید از ابتدا روی کیفیت ساخت تمرکز کرد.

مهم‌ترین اقدامات:

1. حذف یا کاهش حباب.
2. آماده‌سازی مناسب سطح.
3. کنترل ضخامت.
4. کنترل نسبت اختلاط.
5. رعایت زمان پخت.
6. کنترل رطوبت.
7. حذف گوشه‌های تیز تا حد امکان.
8. جلوگیری از ایجاد ترک.
9. کنترل چسبندگی.

—

۲۴. حباب‌زدایی رزین

در صورت سازگاری با فرمولاسیون محصول، می‌توان از روش‌های مناسب حباب‌زدایی استفاده کرد.

این کار ممکن است شامل:

– زمان استراحت کنترل‌شده،
– روش اختلاط مناسب،
– خلأ در شرایط صنعتی مناسب،

باشد.

اما استفاده از خلأ یا هر روش دیگر باید با مشخصات خود رزین سازگار باشد.

—

۲۵. اختلاط صحیح

اختلاط بسیار سریع ممکن است هوای بیشتری وارد رزین کند.

از طرف دیگر، اختلاط ناکافی ممکن است باعث شود رزین و سخت‌کننده کاملاً یکنواخت نشوند.

بنابراین باید به یک نقطه تعادل رسید:

اختلاط کامل + حداقل ورود هوا

—

۲۶. کنترل نسبت رزین و سخت‌کننده

یکی از خطاهای مهم، تغییر خودسرانه نسبت اختلاط است.

افزایش سخت‌کننده یا کاهش آن لزوماً پخت را بهتر نمی‌کند.

ممکن است نسبت نامناسب باعث:

– باقی‌ماندن اجزای واکنش‌نداده،
– کاهش خواص مکانیکی،
– تغییر مقاومت شیمیایی،
– تغییر خواص الکتریکی،

شود.

بنابراین نسبت اختلاط باید طبق مشخصات محصول رعایت شود.

—

۲۷. اهمیت زمان کارپذیری

رزین اپوکسی دارای زمان کارپذیری مشخصی است.

اگر ماده پس از شروع واکنش برای مدت طولانی رها شود، ویسکوزیته افزایش می‌یابد.

افزایش ویسکوزیته می‌تواند خروج هوا و اجرای یکنواخت را دشوارتر کند.

—

۲۸. پخت بیش از حد سریع

افزایش شدید دما برای تسریع پخت نیز همیشه مناسب نیست.

پخت سریع ممکن است:

– گرمای واکنش را افزایش دهد،
– تنش داخلی ایجاد کند،
– حباب یا ترک ایجاد کند.

بنابراین برنامه پخت باید کنترل‌شده باشد.

—

۲۹. ضخامت لایه و تعداد لایه‌ها

در بعضی کاربردها ممکن است اجرای چند لایه نازک کنترل‌شده بهتر از یک لایه بسیار ضخیم باشد.

اما در موارد دیگر، طراحی محصول برای اجرای یک لایه مشخص است.

بنابراین تعداد لایه‌ها باید مطابق دستورالعمل فنی محصول انتخاب شود.

—

۳۰. بازرسی چشمی

بازرسی ظاهری اولین مرحله کنترل کیفیت است.

باید به دنبال مواردی مانند:

– حباب،
– سوراخ،
– ترک،
– لکه،
– جمع‌شدگی،
– نواحی بدون پوشش،

بود.

اما بازرسی چشمی نمی‌تواند تمام حفره‌های داخلی را شناسایی کند.

—

۳۱. روش‌های پیشرفته‌تر کنترل

در پروژه‌های حساس می‌توان بسته به نوع قطعه و تجهیزات، از روش‌های تخصصی برای بررسی عیوب داخلی استفاده کرد.

انتخاب روش باید بر اساس:

– جنس قطعه،
– ضخامت،
– هندسه،
– نوع عیب،

انجام شود.

—

۳۲. آزمون تخلیه جزئی

آزمون PD برای بررسی رفتار عایق در برابر تخلیه‌های موضعی کاربرد دارد.

در چنین آزمونی می‌توان مشخص کرد که آیا در شرایط آزمایش:

– تخلیه‌ای رخ می‌دهد،
– در چه سطحی آغاز می‌شود،
– با افزایش ولتاژ چگونه تغییر می‌کند.

جزئیات آزمون باید بر اساس استاندارد و نوع تجهیز تعیین شود.

—

۳۳. اهمیت شرایط آزمون

نتایج آزمون تخلیه جزئی به عواملی مانند:

– شکل الکترود،
– ضخامت عایق،
– دما،
– رطوبت،
– فرکانس،
– ولتاژ،

وابسته‌اند.

بنابراین عدد PD بدون مشخص‌کردن شرایط آزمون، اطلاعات کاملی ارائه نمی‌کند.

—

۳۴. نقش رطوبت در تخلیه جزئی

رطوبت می‌تواند به‌ویژه در حضور:

– حفره،
– ترک،
– آلودگی،

شرایط عایقی را تغییر دهد.

به همین دلیل ارزیابی یک عایق در شرایط خشک و مرطوب می‌تواند نتایج متفاوتی ایجاد کند.

—

۳۵. ترمیم عایق دارای تخلیه جزئی

اگر PD ناشی از یک حفره یا ترک سطحی باشد، در برخی موارد امکان ترمیم وجود دارد.

اما ابتدا باید منشأ مشکل مشخص شود.

اگر آسیب ناشی از:

– ترک ساختاری،
– شکست مکانیکی،
– آسیب عمیق،

باشد، پوشاندن سطح با رزین ممکن است راه‌حل کافی نباشد.

—

۳۶. ترمیم مقره با رزین اپوکسی

در ترمیم مقره‌های سرامیکی یا سایر قطعات عایقی، باید ابتدا مشخص شود که آسیب:

– سطحی،
– موضعی،

است یا

– ساختاری و عمیق.

رزین اپوکسی می‌تواند برای برخی ترمیم‌های سطحی و آب‌بندی استفاده شود، اما نباید آسیب ساختاری جدی را صرفاً با پوشش ظاهری پنهان کرد.

—

۳۷. عایق کوره القایی و کنترل حباب

در تعمیرات عایق کوره القایی، وجود حباب و حفره می‌تواند اهمیت زیادی داشته باشد.

زیرا این تجهیزات معمولاً با:

– ولتاژ،
– حرارت،
– سیکل حرارتی،

هم‌زمان مواجه هستند.

بنابراین آماده‌سازی سطح، اختلاط و اجرای صحیح رزین اهمیت ویژه دارد.

—

۳۸. عایق کابل و تخلیه جزئی

در مفصل‌ها و سیستم‌های عایق کابل، وجود فضای خالی می‌تواند بسیار حساس باشد.

به همین دلیل مواد عایق باید به‌گونه‌ای اجرا شوند که تا حد امکان:

– فضای خالی کاهش یابد،
– چسبندگی مناسب باشد،
– رطوبت نفوذ نکند.

—

۳۹. برنامه کنترل کیفیت پیشنهادی

برای اجرای صنعتی رزین اپوکسی عایق برق می‌توان یک چک‌لیست ساده داشت:

مرحله| کنترل
قبل از اجرا| تمیزی سطح
قبل از اجرا| خشکی سطح
اختلاط| نسبت صحیح
اختلاط| کاهش ورود هوا
اجرا| ضخامت یکنواخت
اجرا| عدم ایجاد حباب
پخت| زمان و دما
بعد از پخت| ترک و جداشدگی
کنترل نهایی| آزمون موردنیاز

—

۴۰. جمع‌بندی

تخلیه جزئی یکی از موضوعات مهم در طراحی و اجرای سیستم‌های عایق الکتریکی است.

در رزین اپوکسی عایق برق، وجود:

– حباب،
– حفره،
– ترک،
– جداشدگی،
– رطوبت،

می‌تواند شرایطی ایجاد کند که احتمال تخلیه موضعی افزایش یابد.

کنترل این مشکل از مرحله آماده‌سازی سطح شروع می‌شود و تا:

اختلاط صحیح → حباب‌زدایی → اجرای یکنواخت → پخت مناسب → بازرسی → آزمون

ادامه پیدا می‌کند.

در مورد رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119، داده‌های ارائه‌شده درباره ولتاژ شکست نمونه یک میلی‌متری روی مقره چرخی شامل ۲۱ کیلوولت در شرایط خشک و ۱۴ کیلوولت در شرایط مرطوب است. این اطلاعات نشان‌دهنده عملکرد نمونه در شرایط آزمون مشخص هستند، اما جایگزین آزمون تخصصی تخلیه جزئی نیستند.

بنابراین اگر هدف استفاده از رزین در تجهیزات ولتاژ متوسط یا بالا باشد، علاوه بر استقامت دی‌الکتریک، باید کیفیت اجرا، نبود حفره و ترک، رطوبت، چسبندگی و در صورت نیاز رفتار تخلیه جزئی نیز بررسی شود.

مشاوره فنی رزین اپوکسی عایق برق پادنار 8119: ۰۹۲۲۱۶۰۹۵۰۹